{"id":56101,"date":"2024-01-31T11:30:00","date_gmt":"2024-01-31T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/rural-women-empower-a-model-that-thrives\/"},"modified":"2024-01-31T17:00:05","modified_gmt":"2024-01-31T11:30:05","slug":"rural-women-empower-a-model-that-thrives","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/gender\/rural-women-empower-a-model-that-thrives\/","title":{"rendered":"\u0a97\u0acd\u0ab0\u0abe\u0aae\u0ac0\u0aa3 \u0aae\u0ab9\u0abf\u0ab2\u0abe \u0a96\u0ac7\u0aa1\u0ac2\u0aa4\u0acb\u0aa8\u0ac7 \u0ab8\u0ab6\u0a95\u0acd\u0aa4 \u0aac\u0aa8\u0abe\u0ab5\u0aa4\u0ac1\u0a82 \u0a8f\u0a95 \u0aae\u0acb\u0aa1\u0ac7\u0ab2 \u0a9c\u0ac7 \u0aa4\u0ac7\u0aae\u0aa8\u0abe\u0aa5\u0ac0 \u0a9c \u0ab8\u0aab\u0ab3 \u0aa5\u0abe\u0aaf \u0a9b\u0ac7"},"content":{"rendered":"

લાતુરના ધરતીકંપના<\/a> પગલે યોજાયેલ એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટમાં, એક હજારથી વધુ મહિલાઓએ પુનર્વસન કાર્ય માટે સરકાર અને તેમના સમુદાયો વચ્ચે સહાયક તરીકે આગેવાની લીધી હતી. લગભગ 30 વર્ષ પછી પણ, સામુદાયિક પ્રયાસો માટે મહિલાઓને સંગઠિત કરવાના આ મોડેલે, ભૂકંપ, સુનામી, ચક્રવાત, દુષ્કાળ અને તાજેતરમાં, એક વિશ્વવ્યાપી રોગચાળા દરમિયાન પોતાને મહત્વપૂર્ણ સાબિત કર્યું છે.<\/p>

મરાઠવાડનાં લાતુરમાં થયેલ આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટની આડમાં શરૂ થયેલ સંસ્થા સ્વયં <\/a><\/a>શિક્ષણ <\/a>પ્રયોગ (એસએસપી) 1998માં ઔપચારિક રીતે રજીસ્ટર થઈ હતી. સ્થાપક અને સામાજિક કાર્યકર, સ્વર્ગસ્થ પ્રેમા ગોપાલન માનતા હતા કે કટોકટી એ મહિલાઓ માટે તેમના સમુદાયોમાં નેતૃત્વની ભૂમિકા નિભાવવાની તક છે. આજે, SSP પાસે પાયાના સ્તરે 5,000 મહિલા પરિવર્તન એજન્ટોની ફોજ છે. સખીઓ તરીકે ઓળખાતી આ મહિલાઓએ 3,00,000 મહિલાઓને <\/a>સાહસિકો, ખેડૂતો અને સમુદાયના નેતાઓ તરીકે સશક્ત બનાવી છે.<\/p>

જળવાયુ પરિવર્તનનાં સંકટ સામેની લડાઈમાં, SSPની સખીઓ ફરી એકવાર ગ્રામીણ ભારતમાં અગ્રેસર છે. મહારાષ્ટ્રમાં મરાઠવાડા ખેડૂતોની આત્મહત્યાઓ માટે કુખ્યાત છે <\/a>– દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશમાં લાંબા સમયથી સંસાધન-સઘન રોકડ પાકની ખેતીને પ્રાથમિકતા આપવાના કારણે, કૃષિ કટોકટી આવી હતી. અનુગામી વર્ષોના સતત અનિયમિત વરસાદ અને બજારનાં નબળા પ્રતિસાદનાં કારણે ઘણા ખેડૂત પરિવારોને વારંવાર નિષ્ફળ લણણીનો ભોગ બનવું પડ્યું. સ્થિતિ વધતા જતા દેવા, અનિચ્છનીય સ્થળાંતર અને ભૂખમરાને લીધે વધારે ગંભીર બની હતી. અહીં SSPની સખીઓએ લઘુ અને પછાત મહિલા ખેડૂતોમાં ખેતીના એક એકર મોડલને <\/a>પ્રોત્સાહન આપ્યું. જળવાયુ અનુકૂલનનાં અભિગમને આ મોડેલ કેન્દ્રમાં રાખે છે, અને એક એકર જમીનનાં ટુકડા ઉપર ખાદ્ય પાકોના વિવિધ મિશ્રણ ઉગાડવા માટે જૈવિક નિવેશોનો ઉપયોગ કરે છે.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

આ પ્રદેશમાં લઘુ અને સીમાંત મહિલા ખેડૂતો કે જેમણે એક એકરની ખેતી કરી છે તેમના પાકની ઉપજમાં 25 ટકા સુધીનો વધારો જોવા મળ્યો છે<\/a>. નોંધપાત્ર રીતે, દુષ્કાળના વર્ષોમાં, અને રોગચાળા દરમિયાન <\/a>પણ, આ ખેડૂતો તેમના નાના છતાં ઉત્પાદક જમીનના પ્લોટમાંથી તેમના પરિવારનું ભરણપોષણ કરી શકી.<\/p>

SSPના અભિગમમાં એવું તે શું છે જે તેને અસરકારક બનાવે છે?<\/p>

સ્ત્રીઓ દ્વારા, સ્ત્રીઓ માટે<\/strong><\/h3>

સ્વયં શિક્ષણ પ્રયોગની સખીઓએ તેમના સમુદાયોની વિવિધ જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરી છે. તેમના કાર્ય દ્વારા તેમણે પોતાની ક્ષમતાઓ પણ વિકસાવી છે. સંસ્થાનનો મુખ્ય લક્ષ્ય હાંશિયા પર રહેલી ગ્રામીણ મહિલાઓને મુખ્યધારામાં લાવવા અને તેમને સાર્વજનિક ભૂમિકાઓમાં સામેલ કરીને સશક્ત બનાવવાનો છે.<\/p>

સ્વયં શિક્ષણ પ્રયોગની એસોસિએટ ડિરેક્ટર નાસીમ શેખ કે જેઓ લાતૂરનાં આ પાઇલટ પ્રોજેક્ટની શરૂઆતથી જ જોડાયેલ છે, કહે છે, “મેં મહિલાઓને મરાઠવાડા, તમિલનાડુ, ઓડિશા, શ્રીલંકા અને તુર્કીમાં આપત્તિ પુનર્વસનમાં કામ કરતી જોઈ છે. આ તમામ સ્થળોએ, તેઓએ જવાબદારી સોંપાવાની રાહ જોઈ ન હતી. પરંતુ પોતે જ પહેલ કરીને પોતાના બાળકો, વૃદ્ધો, પરિવારો, સમુદાયો અને પશુઓની જવાબદારીઓ ઉઠાવતી હતી.”<\/p>

જ્યારે પુરૂષો સ્થળાંતર કરે છે અથવા બિન-ખેતી નોકરીઓમાં શિફ્ટ થાય છે ત્યારે ખેતી ક્ષેત્રે મહિલાઓ જવાબદારી સંભાળે છે. પરંતુ તેમની ભૂમિકાઓને ઘણીવાર મજૂરી સુધી જ મર્યાદિત કરી દેવામાં આવે છે. તેમને ખેતરના માલિકો અથવા ખેડૂતો તરીકે જોવામાં આવતી નથી <\/a>. ઉગાડવામાં આવતી પાકોના પસંદગી, તેમની માત્રા, વેચાણ અને ઘરમાં તેના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા નિર્ણયોમાં તેમની ભૂમિકા સામાન્ય રીતે હોતી નથી.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

SSPએ આ સ્થિતિને બદલવાનું નક્કી કર્યું. છેલ્લા એક દાયકામાં, તેમણે લગભગ 75,000 મહિલા ખેડૂતોની મદદ કરી અને તેમના પરિવારો પાસેથી તેમને એક એકર જમીનનો માલિકી હક અપાવ્યો. મહિલા ખેડૂતોએ આ એક એકર જમીનમાં બજરો, દાળ અને પાંદડાવાળી શાકભાજી જેવી પોષણયુક્ત ખેતી કરવાનું શરૂ કર્યું. જો આવું કરવું શક્ય ન હોય તો કેટલીક મહિલાઓએ મોટી ખેતી કરતા ખેડૂતો પાસેથી ભાડે જમીનનો એક ટુકડો લઈને ખેતી કરી. એક એવો દેશ જ્યાં મહિલાઓને બે ટકાથી પણ ઓછી જમીન ખેતી માટે મળે છે, ત્યાં એક એકર મોડેલ કોઈ નાની સિદ્ધિ નથી. મહિલાઓએ તે દર્શાવ્યું કે જમીનનો આ નાનો ટુકડો તે સમયે પણ તેમના પરિવારોનું ભરણ-પોષણ કરી શકે છે, જ્યારે મોટી ખેતી કરતા ખેડૂતોની સ્થિતિ સારી ન હતી. આનાથી વિસ્તારમાં મહિલા ખેડૂતોનો પ્રભાવ વધ્યો.<\/p>

સ્વયં શિક્ષણ પ્રયોગ જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કામ કરે છે, ત્યાં સામાજિક પ્રથાઓના કારણે છોકરીઓને કાં તો ભણવાનું છોડવું પડે છે અથવા નાની ઉંમરે જ તેમનાં લગ્ન થઈ જાય છે. નાસીમ માને છે કે આમાંથી ઘણી છોકરીઓ એસએસપી દ્વારા પોતાની ઓળખ બનાવવાની તકનો લાભ લેવા માંગે છે. એસએસપીનો જન્મ ત્યારે થયો જ્યારે લાતૂરમાં પુનર્વસન પર કામ કરતી મહિલા સંચાર સહાયકો (કમ્યુનિટી રિસોર્સેઝ પર્સન) એ પ્રેમાને કહ્યું કે હવે તેઓ પાછી ‘ઘરે બેસવા’ નહીં જાય.<\/p>

હિન્દુસ્તાન યુનિલિવર ફાઉન્ડેશનના <\/a>પોર્ટફોલિયો અને પાર્ટનરશીપ પ્રમુખ અનંતિકા સિંઘ કહે છે, “અમે ઘણી સંસ્થાઓ સાથે કામ કરીએ છીએ. પરંતુ સખીઓ જમીન પર જે અસર કરે છે તે ખૂબ જ ગંભીર છે. કેટલીક સંસ્થાઓમાં, મહિલાઓ લાભાર્થી છે પરંતુ સહભાગી નથી. અન્યમાં, સ્ત્રીઓ આગળ વધે છે અને ભાગ લે છે. પછી તમારી પાસે SSP છે, જ્યાં મહિલાઓનાં નેતૃત્વ હેઠળ મહિલાઓએ ઉપસ્થિતિથી સહભાગિતા તરફ ઊર્ધ્વગમન કર્યું છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
સમુદાયોમાં વિવિધ જરૂરિયાતોને પ્રતિભાવ આપતી SSPની સખીઓ. | તસવીર સૌજન્યઃ SSP<\/figcaption><\/figure>

બહાર નીકળવું, આગળ વધવું <\/strong><\/h3>

પ્રેમાનું માનવું હતું કે સ્ત્રીઓને તાલીમ કરતાં વધુ તકોની જરૂર છે. નાસીમ કહે છે કે, “અમે સખીઓને શિક્ષિત કરવા માટે ટેક્નોક્રેટિક ટોપ-ડાઉન દ્રષ્ટિકોણ અથવા શાળાઓનો ઉપયોગ નથી કરતા. અમારો વિશ્વાસ અનૌપચારિક રીતે સ્ત્રીઓ સાથે મળીને શીખવા (પીયર લર્નિંગ)માં છે.”<\/p>

પરંતુ આ કોઈ સિલ્વર બુલેટ નથી. સખીઓને તેમનું કામ કરવામાં સક્ષમ બનાવવા માટે તેમને સરકારી અધિકારીઓ, ગ્રામ પંચાયતો અને મોટી જમીન ધરાવતા ખેડૂતો સાથે સંપર્ક કરવાનું શીખવવું પડે છે. આ સાર્વજનિક ભૂમિકાઓ ભજવવા માટે જરૂરી આત્મવિશ્વાસ અને કૌશલ્યો મેળવવામાં તેમને ઘણીવાર બે વર્ષ લાગે છે.<\/p>

ઘણા વર્ષોના અનુભવથી, સ્વયં શિક્ષણ પ્રયોગ (SSP) એ તેમની સખીઓ માટે એક તાલીમ મોડેલ તૈયાર કર્યું છે. પરંતુ નાસીમના મતે, સ્ત્રીઓનું ઘરની બહાર નીકળવું અને બહારનું જ્ઞાન મેળવવું સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. “સૌ પ્રથમ, અમે સખીઓને તેમનું જીવન સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરીએ છીએ. પછી તેમને તેમના સમુદાયની અંદરની ભૂમિકાઓ આપવામાં આવે છે. ધીમે ધીમે તેઓ બીજા ગામોની મુલાકાત લે છે અને નવા સમૂહો સાથે વાતચીત કરે છે. આનાથી તેમનો આત્મવિશ્વાસ વધે છે. સમય જતાં, તેઓ બ્લોક સ્તરે સરકારી અધિકારીઓને મળવા જાય છે.” SSPના એક ટ્રેનર, કાકા અડસુલેનું કહેવું છે કે સ્ત્રીઓ માટે જરૂરી સોફ્ટ સ્કિલ્સ હાંસલ કરવા માટે એક રોલ મોડેલનું હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે.<\/p>

સંગઠન પ્રથમ દરેક સખીને તેની નાણાંકીય અને સામાજિક પડકારોનું નિરાકરણ કરવામાં મદદ કરે છે. આનાથી એક એવી વ્યવસ્થા બને છે જેમાં સ્ત્રીઓને તેને આગળ વધારવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.<\/p>

શીખવા માટે પ્રયોગો<\/strong><\/h3>

સંસ્થાનું નામ-સ્વયમ શિક્ષણ પ્રયોગ- જેનો શાબ્દિક અર્થ છે સ્વ-શિક્ષણ અને પ્રયોગ, અને તે સંગઠનના દરેક કામમાં જોવા મળે છે. SSP સખીઓને તેમના પોતાના ખેતરો અને વ્યવસાયોનો પ્રયોગશાળાઓ તરીકે ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે. અહીં તેઓ નવા અભિગમો સાથે પ્રયોગ કરીને જાતે કઈક શીખે છે જે ને પછી તેમને તેમના ગામના લોકો સાથે શેર કરે છે.<\/p>

એક તરફ, સરકારના કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર નોલેજ નેટવર્કના નિષ્ણાતો<\/a> લેબથી લઈને જમીન સુધીના પરીક્ષણોમાં સખીઓને મદદ કરે છે. બીજી તરફ, મહિલાઓ પોતાની સાથે કૌશલ્ય અને પરંપરાગત જ્ઞાન લઈને આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે સખીઓને ટપક સિંચાઈની પદ્ધતિ શીખવવામાં આવી રહી હતી, પરંતુ તેમના પાસે બજારમાંથી આ પ્રણાલીઓને ખરીદીને લાવવા માટે જરૂરી સંસાધનો ન હતા. આવી સ્થિતિમાં તેમણે છિદ્રવાળા પાઇપનો ઉપયોગ સ્પ્રિંકલર તરીકે કરવાનું શરૂ કર્યું. તે સસ્તું અને સરળ બંને હતું. મહિલા ખેડૂતોએ ઉર્જા તરીકે અજોલ (એક જળચર ફર્ન) અને અનાજના સંગ્રહ સમયે તેને જંતુઓથી બચાવવા માટે નીમના પાંદડા જેવી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવાની પરંપરાગત રીતોને પાછા લાવવાનું કામ કર્યું છે.<\/p>

પ્રશિક્ષક વૈશાલી બાળાસાહેબ ઘુગે કહે છે કે તે અન્ય ખેડૂતોને ભલામણ કરતા પહેલા બધું જાતે જ અજમાવી લે છે. તેઓ યાદ કરે છે કે જ્યારે તેમણે તેમનું એક એકરનું ખેતર શરૂ કર્યું ત્યારે તેમના સંબંધીઓ આ અસામાન્ય પ્રણાલીથી અચંબિત હતા, પરંતુ હવે તે તેમની સલાહ લે છે. જ્યારે તેમણે વર્મી કમ્પોસ્ટિંગની પ્રેક્ટિસ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેણીનો સૌથી મોટો સાથી આંબાનું ઝાડ હતું જેની નીચે તેમણે તેને ગોઠવ્યું હતું. વૃક્ષ એટલું સ્પષ્ટપણે ખીલ્યું કે અન્ય ખેડૂતોને તેમના પાક અને ખેતરોને પોષવા માટે આ અભિગમનો ઉપયોગ કરવા માટે સરળતાથી સમજાવવામાં આવ્યા.<\/p>

નસીમ નોંધે છે કે જ્યારે પણ SSP કોઈ નવો પ્રોજેક્ટ શરૂ કરે છે, ત્યારે ટીમ માત્ર તે જ્ઞાન પર જ નહીં પરંતુ તેમાંથી તેઓ શું શીખી શકે છે તેના પર પણ એક માર્ગ નકશો બનાવે છે. તે કહે છે, “નિષ્ણાતો અને બહારના લોકો સમુદાયની અંદરની ગતિશીલતાને સમજી શકતા નથી.” બોર્ડ પર સખી લાવવાની સાથે , SSP એક ગામ ક્રિયા જૂથ (એક્શન ગ્રુપ) બનાવે છે જેમાં ગ્રામ પંચાયતના પ્રતિનિધિઓ અને પછાત જૂથોના લોકો સહિત વિવિધ હિતધારકોનો સમાવેશ થાય છે.<\/p>

જીવિત, સમૃદ્ધ અને અગ્રણી<\/strong><\/h3>

જ્યારે SSP એ મહિલા ખેડૂતોને એક-એકર પ્લોટ બનાવવામાં મદદ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે તેમનો પ્રારંભિક ઉદ્દેશ્ય આ પરિવારો માટે ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો. હવે આ સંસ્થાએ તેના પ્રયાસોમાં વિસ્તરણ કર્યું છે અને આ ખેડૂતોને ખાદ્ય મૂલ્યની સાંકળમાં આગળ વધવામાં મદદ કરી રહી છે. આમાંની કેટલીક મહિલાઓએ કઠોળ અને અનાજ જેવી સ્થાનિક પેદાશો માટે પ્રોસેસિંગ એન્ટરપ્રાઇઝની સ્થાપના કરી છે. અન્ય મહિલાઓ ખેતીમાં વપરાતી બીજી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરી રહી છે, જેમ કે વર્મિકમ્પોસ્ટ અથવા કેટલાક ખેડૂત બીજોની વિલુપ્ત થતી પ્રજાતિઓ માટે બીજ રક્ષક અથવા બીજ માતા બની ગયા છે. તેમણે ખરીદ, પ્રોસેસિંગ અને માર્કેટિંગમાં લાભ મેળવવા માટે જૂથોનું પણ નિર્માણ કરી લીધું છે. કેટલાક પશુપાલન, મરઘાં અને ડેરી જેવા સંલગ્ન વ્યવસાયો પણ સ્થાપી રહ્યા છે.<\/p>

બ્લોક કોઓર્ડિનેટર અર્ચના માનેએ જણાવ્યું કે કેવી રીતે તેમના એક વ્યવસાયથી બીજા વ્યવસાયની શરૂઆત થઈ અને હવે તેમની વાર્ષિક આવક 10 લાખ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગઈ છે. SSPનું તાલીમ અને મેન્ટરશિપ ઇકોસિસ્ટમ મહિલાઓને વ્યવસાય કૌશલ્યો, માર્કેટિંગમાં સહાય, નાણાકીય શિક્ષણ, સ્ટાર્ટ-અપ માટે પૂંજી અને લાસ્ટ-માઇલ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્ક દ્વારા કંપનીઓ સાથે સંપર્ક બનાવવાનો માર્ગ પ્રદાન કરે છે. અર્ચના કહે છે કે “આણે મારું જીવન બદલી નાખ્યું છે. હું શ્રેષ્ઠ પગારવાળી નોકરી માટે પણ આ કામકાજની આપ-લે નહીં કરું. ”<\/p>

ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ તરીકે જે કામ શરૂ થયું હતું તે લાંબા સમય સુધી ચાલતું સફળ ટકાઉ મોડેલ સાબિત થયું છે. નસીમ કહે છે, “જો SSP ન હોય તો પણ, સખી તેના સમુદાય માટે એક મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત બની રહેશે.”<\/p>

પ્રેમાએ સખી આંદોલનને “બિલ્ડિંગ બેક બેટર” અથવા સમુદાયને આપત્તિઓ અને અન્ય સંકટો માટે તૈયાર કરવાના ઇરાદાથી શરૂ કર્યું હતું. આ વિચારમાં હવે દેશમાં મહિલાઓને સામાજિક સંસાધન તરીકે જોવાનો વિચાર પણ અસરકારક રીતે સામેલ થઈ ગયો છે. SSP એ એક અનુકરણીય માર્ગ બનાવ્યો છે, જે સમુદાયના પડકારોનો પ્રતિસાદ આપતી વખતે, આયોજન અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા મહિલાઓના હાથમાં મૂકે છે અને તેમનામાં તેઓને જાહેર નેતૃત્વની ભૂમિકાઓ નિભાવવા માટે જરૂરી વિશ્વાસ જગાડે છે . આ મુહિમમાં જોડાતી દરેક સખી અને લાભન્વીત થતા દરેક સમુદાય સાથે પ્રેમાનો આ વિચાર જીવંત રહેશે.<\/p>

દેબોજિત દત્તાએ<\/a> આ લેખમાં ફાળો આપેલ છે.<\/em><\/p>

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન આકાશ પરમાર દ્વારા કરવામાં આવેલ છે.<\/em><\/p>

—<\/p>

વધુ જાણો<\/strong><\/h3>