{"id":57433,"date":"2023-08-11T15:30:00","date_gmt":"2023-08-11T10:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/who-loses-when-fcra-licences-get-cancelled\/"},"modified":"2025-02-17T10:37:09","modified_gmt":"2025-02-17T05:07:09","slug":"who-loses-when-fcra-licences-get-cancelled","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/fundraising-and-communications\/who-loses-when-fcra-licences-get-cancelled\/","title":{"rendered":"\u0a8f\u0aab\u0ab8\u0ac0\u0a86\u0ab0\u0a8f \u0ab2\u0abe\u0a87\u0ab8\u0aa8\u0acd\u0ab8 \u0ab0\u0aa6 \u0aa5\u0ab5\u0abe\u0aa5\u0ac0 \u0ab8\u0acc\u0aa5\u0ac0 \u0ab5\u0aa7\u0ac1 \u0aa8\u0ac1\u0a95\u0ab8\u0abe\u0aa8 \u0a95\u0acb\u0aa8\u0ac1\u0a82 \u0aa5\u0ab6\u0ac7?"},"content":{"rendered":"

જ્યારે 70 ભારતીય સ્ટાર્ટ-અપ્સે<\/a> 2023 ના પહેલા છ મહિનામાં (એડટેક ફર્મ બાયજુ’સના 2500 કર્મચારીઓ સહિત) 17000 કર્મચારીઓને છૂટા કર્યા, ત્યારે અનેક સમાચારપત્રોમાં અને ડિજીટલ પ્રસાર માધ્યમોમાં કંપનીઓ, તેમના કર્મચારીઓ, સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમ અને અર્થતંત્રમાટે તેનો અર્થ શું છે તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં ઘણો સમય પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.<\/p>

આની સરખામણી સાત મહિનાના સમયગાળામાં જે 100 થી વધુ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ<\/a>એ તેમના એફસીઆરએ<\/a> ગુમાવ્યા છે તેની સાથે કરો1<\/a><\/sup>. બાયજુ’સના 2500 કર્મચારીઓની સામે ભારતમાં કાર્યરત મોટી વૈશ્વિક બિન-નફાકારક સંસ્થાઓમાંની એક કેર (સીએઆરઈ) ખાતે આશરે 4000 કર્મચારીઓ કથિત રીતે બેરોજગાર બન્યા હતા.<\/p>

અને તેમ છતાં, અર્થતંત્ર માટે આનો અર્થ શું છે તેના પર કોઈ જ પ્રકારની ચર્ચા થઈ નથી – બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ દેશના જીડીપીમાં 2 ટકા જેટલો ફાળો આપે છે; એફસીઆરએ લાઇસન્સ રદ થવાથી બિન-નફાકારક સંસ્થાઓની સદ્ધરતા પર; આ સંસ્થાઓના નાના નગરો અને ગામડાઓમાં કાર્યરત મોટાભાગના કર્મચારીગણ પર અને સૌથી વધુ તો એ લાખો નબળા પરિવારો, કે જેઓ હવે આ સંસ્થાઓ દ્વારા તેમને પૂરી પાડવામાં આવતી મહત્વપૂર્ણ સેવાઓથી વંચિત રહેશે તેમના પર, આની શું અસર થશે તેની કોઈ જ ચર્ચા થઈ નથી.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

અદ્રશ્ય ક્ષેત્ર<\/h3>

સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ કાર્યાન્વયન મંત્રાલય (મિનિસ્ટ્રી ઓફ સ્ટેટિસ્ટિકલ એન્ડ પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન – એમઓએસપીઆઈ) ના 2012 ના અહેવાલ મુજબ, નાગરિક સમાજ સંગઠનો (સિવિલ સોસાયટી ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ – સીએસઓસ) દેશમાં 27 લાખ કર્મચારીઓ અને 34 લાખ પૂર્ણ-સમયના સ્વયંસેવકો માટે રોજગારીની તકો પૂરી પાડે છે, આ આંકડા જાહેર ક્ષેત્રના રોજગારના આંકડા કરતા વધુ છે. સીએસઓ કોએલિશન@75 દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા અને ગાઈડસ્ટાર ઈન્ડિયા દ્વારા એન્કર કરાયેલ 515 બિન-નફાકારક સંસ્થાઓના સર્વેક્ષણ<\/a>માં 47 ટકા સંસ્થાઓએ જણાવ્યું હતું કે જે સ્થાનિક ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં તેઓ કામ કરે છે તેમાંના અડધાથી વધુ વિસ્તારોમાં તેઓ ઔપચારિક રોજગારનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત છે.<\/p>

વધુમાં બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ એ સરકાર અને જનતાને જોડતી કડી છે. 50 ટકા<\/a>થી વધુ સંસ્થાઓ સ્થાનિક સ્તરે, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અને નીતિ આયોગ દ્વારા જાહેર કરાયેલ મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓમાં કામ કરે છે. તેઓ શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પોષણ, આજીવિકા, પાણી અને સ્વચ્છતા, આબોહવા પરિવર્તન, ખેતી, મહિલા અને બાળ અધિકારો, વિકલાંગતા અને નાગરિક સહભાગિતા સંબંધિત કામ કરે છે – જે નાગરિકોના જીવનના દરેક પાસાને આવરી લે છે. તેઓ સ્થાનિક સ્તરે રોજગારીની તકો ઊભી કરે છે, કૌશલ્ય વિકસાવે છે, સામાજિક ગતિશીલતાને અને સ્થાનિક વ્યવસાયોને પ્રોત્સાહન આપે છે. સર્વેક્ષણ કરાયેલા બિન-નફાકારક સંસ્થાઓમાંથી અડધી સંસ્થાઓ સરકારી સંસ્થાઓ (શાળાઓ, પંચાયતો, નગરપાલિકાઓ, આંગણવાડીઓ અને પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો) અને સ્વ-સહાય જૂથો સાથે કામ કરે છે. બિન-નફાકારક સંસ્થાઓના સશક્તિકરણથી હકીકતમાં સ્થાનિક વિસ્તારના વિકાસને વેગ મળે છે.<\/p>

બિન-નફાકારક સંસ્થાઓની નોકરીઓ એ ખાનગી અને સરકારી ક્ષેત્રોની નોકરીઓ જેવી નથી. એક બિન-નફાકારક સંસ્થાના વડાના જણાવ્યા પ્રમાણે આવી સંસ્થાના કર્મચારીની ભૂમિકા સામાજિક પરિવર્તન લાવવાની છે; એ માત્ર એક નોકરી નથી. તેઓ ઉમેરે છે, “આ ક્ષેત્રમાં નોકરીઓ ઘટતી જાય છે ત્યારે વંચિત અને જરૂરતમંદ સમુદાયોના જીવનમાં સુધારાની તકો પણ ઘટતી જાય છે.”<\/p>

સમુદાયો પર થતી અસર તાત્કાલિક અને નોંધપાત્ર હોય છે<\/h3>

એફસીઆરએ રદ થવાને કારણે અનેક પ્રકારની કામગીરી ઠપ્પ થઈ ગઈ છે. જ્યાં આ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ કાર્યરત હતી એ તમામ વિસ્તારોમાં બાળ સુરક્ષા, રસીકરણ, નવજાત શિશુઓના મૃત્યુને અટકાવવા, શાળાઓ અને આંગણવાડીઓમાં આરોગ્ય અને પોષણ સુવિધાઓની જોગવાઈ કરવી, નાના બાળકોને શિક્ષણ આપવા માટે શિક્ષકોને તાલીમ આપવા માટેની સામગ્રી તૈયાર કરવી, બાળકોના શાળેય શિક્ષણમાં તેમના માતાપિતાને સહભાગી કરવા, યુવાનો માટે કૌશલ્યવિકાસ અને આજીવિકાની તકો પૂરી પાડવી, સરકારી સેવા-સુવિધાઓને લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચાડવી—આ તમામ કામો અટકી ગયા છે. જેમના એફસીઆરએ લાયસન્સ રદ કરવામાં આવ્યા છે તેવી દરેક સંસ્થા દીઠ અંદાજિત 4000 થી 8 લાખ લોકો હવે આ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓથી વંચિત રહેશે.2<\/sup> <\/a><\/p>

સેવાઓ મળતી બંધ થવા ઉપરાંત બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ પરનો સમુદાયનો વિશ્વાસ—જે સંપાદિત કરવા માટે આ સંસ્થાઓના પહેલી હરોળના કર્મચારીઓએ વર્ષો વિતાવ્યા છે એ વિશ્વાસ—ઊઠી જાય છે; અગાઉ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓને સમુદાયના સશક્તિકરણ માટે સક્ષમ માનતા લોકોનો આ સંસ્થાઓ પરનો વિશ્વાસ ડગી જાય છે.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

એક મોટી બિન-નફાકારક સંસ્થાના સીઈઓના મતે, “વાત માત્ર એક સંસ્થાનું કામ અટકી જવાની નથી; લોકોને થાય છે કે અમે વિશ્વાસઘાત કર્યો છે, અમે તેમને છેતર્યા છે.” તેઓ પૂછે છે, “બીજી વખત જ્યારે અમે કહીએ કે અમે ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન કોઈ કામ પ્રતિબદ્ધતાપૂર્વક પૂરું કરીશું ત્યારે તેઓ અમારી પર વિશ્વાસ શી રીતે કરશે?” તેઓ ઉમેરે છે કે એક વાર ગુમાવેલો વિશ્વાસ ફરી પાછો સંપાદિત કરવાનું મુશ્કેલ છે.<\/p>

અદ્રશ્ય કાર્યબળ<\/h3>

સમુદાયોને નિ:સહાય હાલતમાં, તેમના હાલ પર છોડી દેવામાં આવે છે, તો સાથેસાથે આગલી હરોળના કર્મચારીઓ – જેઓ આ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓના કર્મચારીઓ છે તેમના પર—અને તેમના પરિવારો પર પણ આની ગંભીર અસરો થાય છે.<\/p>

આગલી હરોળના નોકરી ગુમાવનાર કર્મચારીઓમાંથી ઘણા સામાન્ય રીતે સ્નાતક હોય છે અથવા કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો અનુસ્નાતક પદવીધારકો પણ હોય છે. તેમના મૂળ એ જ સમુદાયમાં હોય છે, અને તેમનામાંથી મોટાભાગનાએ એ જ ગામ અથવા નગરમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું છે. તેમની આજીવિકા અને સામર્થ્ય સ્થાનિક નિવસનતંત્રમાં અને તેની આસપાસ છે. ઉપર જણાવેલ બિન-નફાકારક સંસ્થાના સીઇઓ અનુસાર આ વ્યક્તિઓ ત્યાં પ્રથમ-માઇલ કનેક્ટર્સ અને ઇન્ટિગ્રેટર્સ છે – સમુદાયો અને બિન-નફાકારક સંસ્થાઓને જોડતી પહેલા તબક્કાની કડી છે; તેઓ સમુદાયમાં ઊંડી પહોંચ ધરાવે છે અને સમુદાય માટે મૂલ્યવાન છે. તેઓ કહે છે, “આનો અર્થ એ પણ થાય છે કે આ ફિલ્ડ સ્ટાફને, ઓફિસની બહાર, લોકોની વચ્ચે જઈને કામ કરનારા આ કર્મચારીઓને, તેમને નોકરીએ રાખવા માટે બિન-નફાકારક સંસ્થાઓની જરૂર છે, અને અમે બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ સમુદાયો સાથે જે કામ કરીએ છીએ એની સાથે જોડાવા માટે અમારે એ કર્મચારીઓની જરૂર છે.”<\/p>

તેઓ ઉમેરે છે કે જે વિસ્તારોમાં મોટા ભાગના ગ્રામીણ સામુદાયિક કાર્યકર્તાઓ રહે છે ત્યાં રોજગારીની મર્યાદિત તકો છે. “જો ઉદ્યોગ અને આજીવિકાની બીજી તકો જેવા વિકાસના ફળ આ વિસ્તારોમાં પહોંચ્યા હોત તો આ વ્યક્તિઓ પાસે રોજગારના અનેક વિકલ્પો હોત. અમે વર્ષોથી જે જોયું છે તે એ છે કે મોટાભાગના લોકો માટે વિકાસના કામો એ છેલ્લી પસંદગીઓમાંની એક છે – તેઓ સરકારી નોકરી અથવા કોઈ ખાનગી સાહસમાં કામ કરવાનું પસંદ કરે છે કારણ કે ત્યાં વધુ સારું વળતર, નોકરીની સ્થિરતા અને આવકની નિશ્ચિતતા હોય છે.” એફસીઆરએ રદ થવાથી અને અચાનક નોકરીઓ ગુમાવી બેસવાને કારણે બિન-નફાકારક સંસ્થાઓમાં કામ કરવામાં અનિશ્ચિતતા છે એવી લાગણી વધુ પ્રબળ બની છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
એફસીઆરએ રદ થવાથી અને અચાનક નોકરી ગુમાવી બેસવાને કારણે બિન-નફાકારક સંસ્થાઓમાં કામ કરવા સંદર્ભેની અનિશ્ચિતતાની લાગણી વધુ પ્રબળ બની છે. | ચિત્ર સૌજન્ય: પબ્લિક સર્વિસીસ ઇન્ટરનેશનલ<\/a> \/ સીસી બાય<\/a><\/figcaption><\/figure>

બજારમાં નોકરીઓ નથી<\/h3>

સીમા મુસ્કાન 35 વર્ષના પટના સ્થિત સંશોધક છે, તેઓ એક બિન-નફાકારક સંસ્થામાં કામ કરતા હતા. તેમને આરોગ્ય, શિક્ષણ અને પોષણના ક્ષેત્રોમાં 15 થી વધુ વર્ષોનો અનુભવ છે. તેઓ જે બિન-નફાકારક સંસ્થામાં કામ કરતા હતા એ સંસ્થાએ માર્ચ 2023 માં પોતાનું એફસીઆરએ લાઇસન્સ ગુમાવ્યું ત્યારે તેમણે પોતાની નોકરી ગુમાવી દીધી હતી, અનેસાથોસાથ પોતાની ઓળખ અને નાણાકીય સ્વતંત્રતા પણ.<\/p>

સીમાના કહેવા પ્રમાણે બીજી નોકરી શોધવી સરળ નથી. “બધાનું એફસીઆરએ લાઇસન્સ જોખમમાં છે. બીજી તમામ બિન-લાભકારક સંસ્થાઓ માને છે કે હવે ગમે ત્યારે તેમનો વારો આવશે એફસીઆરએ લાઇસન્સ ગુમાવવાનો. આ ડર એટલો બધો છે કે તેઓ નવી ભરતી પણ કરતા નથી.”<\/p>

સીમા કહે છે કે છત્તીસગઢ અને ઝારખંડ જેવા રાજ્યોમાં બીજી મોટી બિન-લાભકારી સંસ્થાઓમાં કદાચ કામની કેટલીક તકો છે. પરંતુ તેમને તેમના પરિવારના કારણે પટનામાં રહેવું જરૂરી છે; તેમના પતિ, બાળકો અને સાસરિયાઓ પટનામાં છે. તેઓ કહે છે, “મારે પાંચ અને આઠ વર્ષનાં બે નાના બાળકો છે. હું તેમને છોડીને બીજા નગર કે શહેરમાં કામ કરવા ન જઈ શકું.<\/p>

 તેઓ કહે છે, “તમારી પાસે નોકરી હોય ત્યારે સમાજમાં તમારી એક ઓળખ હોય છે, સમાજમાં તમારું એક સ્થાન હોય છે, તમારી પાસે સ્વતંત્રતા હોય છે, તમારા પોતાના પૈસા હોય છે અને તમે તમારા બાળકોના શિક્ષણમાં ફાળો આપો છો.” સીમાએ તેમની ખાસ્સી મોટી હોમ લોનની ચુકવણીમાં તેમજ તેમના બાળકોના શિક્ષણમાં ફાળો આપ્યો હતો. હવે આ આવકના અભાવથી તેમના પરિવારની આર્થિક સ્થિરતા પર કેવી અસર પડશે એનો તેમને ડર છે. તેઓ કહે છે, “તમે તમારા ખર્ચા નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકો છો, ઘણી વસ્તુઓ ઉપરના ખર્ચમાં તમે ઘટાડો કરી શકો છો, પરંતુ એક વસ્તુ એવી છે જે તમે નથી કરી શકતા એ છે તમારા બાળકોનું શિક્ષણ બંધ કરવાનું. અને હવે એ એક શક્યતા તોળાઈ રહી હોય એવું લાગે છે.”<\/p>

 જો કે સીમા માને છે કે તેમના પુરૂષ સાથી કર્મચારીઓની પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ છે. “મારી પાસે નોકરી ન હોય તો પણ ઓછામાં ઓછું મારા પતિના વ્યવસાયને કારણે થોડાઘણા પૈસા તો આવે છે. મારા ઘણા સાથી કર્મચારીઓ માટે તો પરિસ્થિતિ આથીય વધુ ખરાબ છે કારણ કે તેઓ પરિવારની મુખ્ય કમાનાર વ્યક્તિ છે; તેમના પરિવારો તેમના પર નિર્ભર છે.”<\/p>

ગાઈડસ્ટાર ઈન્ડિયાના સર્વેક્ષણ અનુસાર સર્વેક્ષણમાં સામેલ 64 ટકા બિન-નફાકારક સંસ્થાઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમના કર્મચારીઓ તેમના સંબંધિત પરિવારોમાં એકમાત્ર કમાનાર વ્યક્તિ છે.<\/p>

દિનેશ કુમારની સમગ્ર કારકિર્દી સામાજિક ક્ષેત્રમાં રહી છે. તેમને શિક્ષણ, બાળ સંરક્ષણ અને પોષણ અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ<\/a> સાથે કામ કરવાનો 18 વર્ષનો અનુભવ છે. તેઓ અગાઉ જે બિન-નફાકારક સંસ્થામાં કામ કરતા હતા ત્યાં તેમનું કામ નબળા સમુદાયોને 40-50 સરકારી યોજનાઓમાંથી કોઈપણ, જેને માટે તેઓ અને તેમના પરિવારો પાત્ર હતા તે, યોજનાનો લાભ મેળવવામાં મદદ કરવાનું હતું.<\/p>

દિનેશ કહે છે કે તેમની બિન-નફાકારક સંસ્થા જે કામ કરે છે એ કામ બીજી બહુ ઓછી સંસ્થાઓ કરે છે, અને તેમના જેવી કુશળતા અને જ્ઞાન ધરાવતા લોકો માટે મર્યાદિત તકો છે. તેઓ કહે છે, “મારી વ્યાવસાયિક કારકિર્દી સામાજિક ક્ષેત્રમાં રહી છે. મેં 18 વર્ષ સુધી કામ કર્યું છે અને સમુદાયો સાથે કામ કરવામાં, આંકડા અને માહિતી એકત્ર કરવામાં મદદ કરવામાં, મોટા સંશોધન સર્વેક્ષણોનું સંચાલન કરવામાં અને તાલીમ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં અને કામને આગળ ધપાવવામાં મદદ કરવામાં મેં નોંધપાત્ર કુશળતા હાંસલ કરી છે.” તેઓ પૂછે છે, “પરંતુ જો બીજી બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ પણ ભરતી કરવાનું બંધ કરી દેશે તો અમે ક્યાં જઈશું? અમારું ઘર શી રીતે ચલાવીશું?”<\/p>

લોકો ઘણા બધા, નોકરીઓ ઘણી ઓછી<\/h3>

આગલી હરોળના ઘણા બધા કર્મચારીઓ માટે નવી નોકરી માટે અરજી કરવી અને નવી નોકરી મેળવવી એ તેના પોતાના પડકારો સાથે આવે છે. દિનેશ કહે છે કે તેઓ બીજી નોકરી માટે પોતાનો બાયોડેટા (શિક્ષણ અને કાર્ય-અનુભવની ઔપચારિક સૂચિ) વિવિધ સંસ્થાઓને મોકલે છે પરંતુ તેઓ જાણે છે કે તેમને બીજી નોકરી મળવાની શક્યતા ઓછી છે. દેશભરમાં પહેલેથી ઘણી બેરોજગારી છે. મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં એક ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં તેમના વિશિષ્ટ કૌશલ્યોને કારણે તેમની અરજી શોર્ટલિસ્ટ જ થતી નથી. તેમની કુશળતાનો લાભ લઈ શકે તેવી જે બીજી બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ છે તે કાં તો ભરતી કરતી નથી, અથવા જો કરતી હોય તો તેમની પાસે ઘણા બધા અરજદારો છે.<\/p>

તદુપરાંત ઘણા લોકો માટે અરજી કરવાની પ્રક્રિયા પોતે જ મુશ્કેલ છે. જૂન 2023 માં પોતાની નોકરી ગુમાવતા પહેલા મુકેશ કુમાર કેર (સીએઆરઈ) માં જિલ્લા શૈક્ષણિક સહયોગી હતા. લગભગ 12 વર્ષ પહેલાં એક મોટી શૈક્ષણિક બિન-નફાકારક સંસ્થામાં ઓછા પગારની નોકરીથી શરૂઆત કરીને તેઓ જિલ્લા-સ્તરના સંયોજકના પદે પહોંચ્યા છે.<\/p>

મુકેશ આ ક્ષેત્રમાં તેમના પરિચિતો સાથે વાત કરી રહ્યા છે, કોઈપણ સંસ્થામાં તેમને લાયક પદ ખાલી હોય તો એ માટે તેઓ ડેવનેટ અને લિંક્ડઈન પર શોધતા રહે છે, અને તેમના જિલ્લામાં નોકરીઓ મળે તેમ હોય તો એ પણ ગૂગલ કરી રહ્યા છે. કમ્પ્યુટર અથવા લેપટોપની પહોંચના અભાવને કારણે સમસ્યા વધી છે. મુકેશ કહે છે, “આજે જ્યારે ટેક્નોલોજી અદ્યતન થઈ ગઈ છે અને હવે સરળતાથી સુલભ છે ત્યારે મારી પાસે કમ્પ્યુટર ખરીદવા માટે પૈસા નથી. આનો અર્થ એ થાય છે કે સંસ્થાઓ તેમની ભરતી પ્રક્રિયાના ભાગ રૂપે મને ટેસ્ટ અસાઈન્મેન્ટ આપવામાં આવે છે ત્યારે કાં તો મારે મારા મોબાઇલ ફોન પર જવાબો ટાઈપ કરવા પડે છે (જે અત્યંત મુશ્કેલ છે) અથવા હાથેથી કાગળ પર જવાબો લખીને, એ કાગળ સ્કેન કરીને તેમને ઈ-મેલ કરવો પડશે.”<\/p>

દિનેશ ઉમેરે છે કે તેઓ સામાજિક ક્ષેત્રમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખવા માંગે છે, પરંતુ તેમને લાગે છે કે (હાલ બીજા ક્ષેત્રમાં નોકરી શોધવા સિવાય) તેમની પાસે ખરેખર કોઈ વિકલ્પ નથી. તેઓ કહે છે, “સરકારી અને ખાનગી ક્ષેત્રથી વિપરીત, અમારા ઓછા પગારમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ બચત થઈ શકે છે. મને સામાજિક ક્ષેત્રમાં કામ કરવામાં, સમુદાય સાથે સંબંધો બાંધવામાં, અને લોકોને તેમના હક અને તેમને મળવા પાત્ર લાભો મેળવવામાં મદદ કરવામાં આનંદ આવે છે. હું આ ક્ષેત્રમાં કામ કરવાનું ચાલુ રાખીને સમાજમાં યોગદાન આપવા માગું છું, પરંતુ હાલમાં મારી પાસે કોઈ કામ નથી.”<\/p>

મુકેશ સમુદાય સાથેના ગાઢ સંબંધો અને સંપાદિત કરેલા ઊંડા વિશ્વાસની વાત દોહરાવે છે. તેઓ કહે છે, “અમે પરિવારોની સાથે મળીને કામ કરીએ છીએ જેથી શાળાઓમાં શું થઈ રહ્યું છે અને તેમના બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મળી રહ્યું છે કે કેમ એની માહિતી તેમને મળી રહે. અમે શિક્ષણ પ્રણાલીમાંની ખામીઓને સમજીએ છીએ, અને તેથી સરકારી કર્મચારીઓને અમે જરૂરિયાત મુજબ તાલીમ આપીએ છીએ, માતાપિતા અને શિક્ષક વચ્ચે સંવાદ સાધવાનું સરળ બનાવીએ છીએ, માતાપિતાને તેમના બાળકો સાથે કેવી રીતે વર્તવું જોઈએ તે સમજવામાં મદદ કરીએ છીએ, વગેરે. લોકો અમારા પર વિશ્વાસ કરે છે કારણ કે તેઓ જાણે છે કે અમે તેમના ફાયદા માટે આ કામ કરી રહ્યા છીએ.<\/p>

તેઓ હવે જાય ક્યાં?<\/h3>

મોટા કોર્પોરેટ ફાઉન્ડેશનો કે જેઓ પોતે કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકે છે, મોટી ટીમો ધરાવે છે અને જેમને સારી રીતે ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવે છે તેમના સિવાય મોટા ભાગની બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ લાચાર છે, આ સંસ્થાઓ તેમને મદદ કરી શકે તેમ નથી કારણ કે અ) તેમની પાસે સંસાધનોની અછત છે અને ફાળવવા માટે વધારાનું કોઈ ભંડોળ નથી, અને બ) તેમને તેમના એફઆરસીએ લાઇસન્સ ગુમાવવાનો ડર છે. અને જો એવું થશે તો તેમના પોતાના કર્મચારીઓ અને સમુદાયો પર તેની શું અસર થશે એ વિશે પણ તેઓ ચિંતિત છે.<\/p>

દિનેશ ઉમેરે છે કે લોકો તેમને કોઈ ધંધો શરૂ કરવાની સલાહ આપી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે, “પરંતુ ધંધાઓ જામવામાં પાંચથી 10 વર્ષનો સમય લાગે છે. હું અત્યારે જ 40 વર્ષનો છું. ધંધામાં હું ક્યાંક પહોંચું ત્યાં સુધીમાં તો હું 50 વર્ષનો થઈ જાઉં. અને તે દરમિયાન મારા બાળકો મોટા થઈ રહેલા બાળકોના વધતા જતા ખર્ચાને કેવી રીતે પહોંચી વળું?”<\/p>

મુકેશ માટે તો પરિસ્થિતિ એટલી વિકટ છે કે છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી તેઓ મિકેનિક તરીકે કામ કરી રહ્યા છે. સીમા અને દિનેશની જેમ તેમની પાસે પણ શિક્ષણ, તાલીમ અને પ્રગતિ, સંબંધ કેળવવા અને સંદેશાવ્યવહાર સંબંધિત વ્યાપક કૌશલ્ય છે, પણ તેમાંના મોટા ભાગના કૌશલ્ય તેમને હાલ નિરર્થક લાગે છે.<\/p>

તેઓ કહે છે, “મારા મિત્રો મારા પર હસે છે, મારી મશ્કરી કરે છે. પણ મારી પાસે બીજો કોઈ રસ્તો છે? હું 35 વર્ષનો છું; મારે માથે મારી પત્ની, ત્રણ બાળકો અને વૃદ્ધ માતાપિતાની સંભાળ લેવાની જવાબદારી છે. મને મહિને 21500 રુપિયા મળતા હતા. હવે છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી મારી પાસે કોઈ નોકરી નથી અને પરિવારમાં કમાનાર વ્યક્તિ માત્ર હું એક જ છું, મારી પાસે બિલકુલ પૈસા બચ્યા નથી. ભવિષ્ય ખૂબ જ અંધકારમય લાગે છે.”<\/p>

ગ્રામીણ સમુદાયો સાથે વ્યાપકપણે કામ કરતી એક અગ્રણી બિન-નફાકારક સંસ્થાના એક્ઝિક્યુટિવ ડિરેક્ટર કહે છે કે ઘણા બધા એફસીઆરએ લાયસન્સ રદ કરવામાં આવી રહ્યા છે અને પરિણામે ઘણા લોકોએ નોકરીઓ ગુમાવી છે, હવે લોકો આ ક્ષેત્રની બહાર કામ શોધે એની શક્યતા ઘણી મોટી છે.<\/p>

તેઓ કહે છે, “મને ડર છે કે કંપનીઓ આ આગલી હરોળના કર્મચારીઓની નાણાકીય તકલીફનો અયોગ્ય લાભ ઉઠાવશે અને તેમને સોના અથવા બીજી લોન માટે રિકવરી એજન્ટ જેવી ભૂમિકાઓ આપશે. તેઓએ સમુદાયો સાથે જે ગાઢ સંબંધો બાંધ્યા છે તેનો દુરુપયોગ આ નાણાકીય કંપનીઓ દ્વારા નાણાં વસૂલવા માટે કરવામાં આવે તેવી પૂરી શક્યતા છે – આજ સુધી જે સેવાની ભાવના સાથે મોટા ભાગના આગલી હરોળના આ કર્મચારીઓએ તેમના સમુદાયો સાથે કામ કર્યું છે તેનાથી એ તદ્દન વિપરીત હશે.”<\/p>

દેશ પાછળ ધકેલાઈ જશે <\/h3>

દિનેશ કહે છે કે તેમણે જે સંસ્થાઓ માટે કામ કર્યું હતું તે સંસ્થાઓએ આમ આદમી માટે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો . તેઓ કહે છે, “અમે સુનિશ્ચિત કર્યું હતું કે તેઓ પોતાના અધિકારો અને પાત્રતા મુજબ બીજા લાભ મેળવી શકે, પછી ભલે એ શિષ્યવૃત્તિ હોય કે વિધવા પેન્શન હોય કે બાળકના જન્મનું પ્રમાણપત્ર હોય.” તેઓ પૂછે છે, “હવે તેમને માટે કોણ અવાજ ઉઠાવશે, તેમનો અવાજ સત્તાધીશો સુધી કોણ પહોંચાડશે?” તેઓ ઉમેરે છે, “અમને (બિન-નફાકારક સંસ્થાઓને) બંધ કરીને તેઓ આમ આદમીનો અવાજ દબાવી રહ્યા છે.”   <\/p>

મુકેશ કહે છે કે લોકોને તેમનામાં વિશ્વાસ હતો. “તેઓ જાણતા હતા કે અમે તેમના માટે કામ કરી રહ્યા છીએ. સરકાર તફથી પાત્રતા મુજબ તેમના હકના લાભ મેળવવામાં, શિક્ષણ અને આરોગ્ય સંભાળને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી તેમના બાળકોના હિતોનું ધ્યાન રાખવામાં અને તેમની અને સરકારની વચ્ચે સેતુ બનવામાં મદદ કરવા માટે તેઓ અમારા પર વિશ્વાસ કરી શકતા.”<\/p>

અગાઉ ઉલ્લેખિત બિન-નફાકારક સંસ્થાના સીઈઓના મતે જો તમે આવા સમુદાયો સાથેની કડીરૂપ લોકોને ગુમાવશો તો છેવાડાના વંચિત સમુદાયો તમને દેખાશે જ નહીં. તેઓ કહે છે, “આ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ અને તેમના ઓફિસની બહાર, લોકોની વચ્ચે જઈને કામ કરનારા કર્મચારીઓ જ છે જેઓ આપણા દેશમાં જનભાગીદારીવાળી (અથવા સહભાગી) લોકશાહીના વિચારને શક્ય બનાવે છે, જીવંત રાખે છે, આગળ ધપાવે છે – આ માટે તેઓ વંચિત સમુદાયોને માટે સરકારની પહોંચ સુગમ બનાવે છે અને તેમની સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટે વિવિધ મંચ અને માધ્યમો પૂરા પાડે છે તેમજ સરકાર તફથી તેમને મળતી સેવાઓને મજબૂત બનાવે છે. તેમના વિના સક્રિય નાગરિકતાની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે અને આપણે ભૂતકાળના એ સમયમાં પાછા ધકેલાઈ જઈશું જ્યાં આપણી લોકશાહીમાં આ સમુદાયોની ન હતી કોઈ સત્તા કે ન હતો તેમનો કોઈ અવાજ. તેથી 2047 માં દેશને એક વિકસિત દેશ તરીકે જોવાને બદલે આપણે એક 25 વર્ષ પાછળ ધકેલાઈ ગયેલો દેશ જોવા વારો આવશે.”<\/p>

—<\/p>

ફૂટનોટ્સ<\/strong>:<\/p>

1. 23 માર્ચ, 2023 સુધીના આંકડા અને માહિતી ઉપલબ્ધ છે.
2. બિન-નફાકારક સંસ્થાનો આગલી હરોળનો એક કર્મચારી સરેરાશ ઓછામાં ઓછા 40-50 પરિવારો સાથે જોડાય છે, દરેક પરિવારમાં ચાર સભ્યો હોય છે. , સૌથી નાની બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ કોઈપણ સમયે સરેરાશ 15-20 સામુદાયિક કાર્યકર્તાઓ સાથે કામ કરે છે, એસટીસી જેવી મોટી બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ 600-800 આગલી હરોળના કર્મચારીઓ સાથે કામ કરી શકે છે, જ્યારે કેર (સીએઆરઈ) જેવી ખરેખર મોટી સંસ્થાઓ પાસે લગભગ 4000 આગલી હરોળના કર્મચારીઓ હોય છે.<\/p>

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ  છે.<\/em><\/p>

—<\/p>

વધુ જાણો<\/h3>