{"id":59980,"date":"2023-07-28T11:30:00","date_gmt":"2023-07-28T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/what-i-learned-about-climate-change-over-five-decades\/"},"modified":"2024-09-24T11:52:44","modified_gmt":"2024-09-24T06:22:44","slug":"what-i-learned-about-climate-change-over-five-decades","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/climate-emergency\/what-i-learned-about-climate-change-over-five-decades\/","title":{"rendered":"\u0aaa\u0abe\u0a82\u0a9a \u0aa6\u0abe\u0aaf\u0a95\u0abe\u0aae\u0abe\u0a82 \u0a86\u0aac\u0acb\u0ab9\u0ab5\u0abe \u0aaa\u0ab0\u0abf\u0ab5\u0ab0\u0acd\u0aa4\u0aa8 \u0ab5\u0abf\u0ab6\u0ac7 \u0ab9\u0ac1\u0a82 \u0ab6\u0ac1\u0a82 \u0ab6\u0ac0\u0a96\u0acd\u0aaf\u0acb"},"content":{"rendered":"

આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડવા અને તેની સાથે અનુકૂલન સાધવા મોટા પાયે પગલાં લેવાની જરૂર નથી પરંતુ લોકોએ સાથે મળીને પગલાં લેવાની જરૂર છે. જો કે, હાલ આબોહવા પરિવર્તનની વાત જે રીતે થઈ રહી છે તેને કારણે સામાન્ય લોકો એમાંથી બહાર રહી જાય છે. જનસામાન્યને ઝટ ન સમજાય એવા, વ્યાવસાયિકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા, ખાસ શબ્દોના વધારે પડતા ઉપયોગથી આપણે આ સંકટને વધુ જટિલ બનાવી રહ્યા છીએ. જે લોકોએ સ્થાનિક રીતે ટકાઉપણું અને અનુકૂલન સાધવા સંબંધે કામ કરવાની જરૂર છે તેઓ તેને સરળ શબ્દોમાં સમજી શકવા જોઈએ.<\/p>

જનસામાન્યને ઝટ ન સમજાય એવા, વ્યાવસાયિકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા, ખાસ શબ્દોનો ઉપયોગ ઓછો કરો<\/h3>

1978 માં, જ્યારે અમે ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના (આબોહવા પરિવર્તનના સંકટને કારણે) સૌથી વધુ અસર પામતા સમુદાયો સાથે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે આબોહવા પરિવર્તન એ શબ્દ અત્યારે જેટલો પ્રચલિત થઈ ગયો છે એટલો પ્રચલિત નહોતો. અમે ભરૂચ જિલ્લામાં જંબુસર તાલુકામાં બંધુઆ મજૂરીની સમસ્યાનો અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા. આ વિસ્તારનો સમુદાય ખેતી, પશુપાલન અને માછીમારીના વ્યવસાયો સાથે સંકળાયેલો હતો. આવા લગભગ 3000 પરિવારો ઉધારીના ચક્રમાં ફસાયેલા હતા અને તેઓને શાહુકારો દ્વારા ચાકર (નોકર) અને પનિહાર (પાણી ભરી લાવનારા) તરીકે બંધક બનાવવામાં આવ્યા હતા. તેમની સાથેની વાતચીતમાં અમને સમજાયું કે આ વિસ્તારની ગરીબી એ આ વિસ્તારમાં 30 વર્ષમાં પડેલા 22 <\/a>દુષ્કાળ સાથે સંકળાયેલી છે. આટલા બધા દુષ્કાળ પડવાના કારણોમાં જમીનનું વધતું જતું ધોવાણ અને જમીનની ખારાશ મુખ્ય હતા. ધોવાણ અને વાવાઝોડા સામે બફર તરીકે કામ કરતા મેન્ગ્રોવ્સ ઓછા થઈ રહ્યા હતા<\/a>.<\/p>

એ વખતે અમારી પાસે પરિભાષા નહોતી, પરંતુ એ બાબત ઝડપથી સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હતી કે આ સમુદાયની દુર્દશા કુદરતી સંસાધનોની અધોગતિ સાથે જોડાયેલી છે. મારો આગળનો વિચાર એ હતો કે જો ઇકોલોજીની અધોગતિ થઈ શકતી હોય, તો તેની ઊર્ધ્વગતિ પણ શક્ય છે. વાત સરળ છે: પ્રકૃતિ અને મનુષ્ય વચ્ચેનો સંબંધ તૂટી ગયો છે, અને આપણે તેને પુનઃસ્થાપિત કરવાની જરૂર છે. અમે આને આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડવાના કામ તરીકે નહીં પરંતુ ગરીબી નિવારણના કામ તરીકે જોયું.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

લોકો અને આજીવિકા પર ધ્યાન આપો<\/h3>

પર્યાવરણમાં લાંબા ગાળાની સુધારણા અને કુદરતી સંસાધનોના વિકાસથી પર્યાવરણીય અધોગતિથી અસરગ્રસ્ત સમુદાય માટે ટૂંકા ગાળાનો રોજગાર અને મધ્યમ ગાળાની આવક પણ સુનિશ્ચિત થવી જોઈએ. આ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને અમે જંબુસર તાલુકામાં પડતર જમીન વિકાસ અને મેન્ગ્રોવ પ્લાન્ટેશન્સનું કામ શરૂ કર્યું. જમીનમાંથી ખારાશ શોષી લઈ તેની ગુણવત્તા વધારતા થોર જેવા ઝાડવા, પ્રોસોપીસ જુલીફ્લોરા, રોપવા સમુદાયના લોકો એકઠા થયા. આ પરિયોજનાએ ટૂંકા ગાળાની રોજગારી પેદા કરી કારણ કે વૃક્ષારોપણ એ શ્રમ-સઘન કામ છે. મૉડલ સ્પષ્ટ હતું: વિકાસલક્ષી પ્રયાસોના કેન્દ્રમાં હતું લોકોનું જીવન અને તેનું માધ્યમ હતું વૃક્ષારોપણ. લોકોના જીવન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.<\/p>

દરિયાકાંઠાના કુદરતી સંસાધનોને પુનઃસ્થાપિત કરવાના અમારા પ્રયાસની પ્રશંસા કરતી વખતે એક વેપારીએ સ્થાનિક લોકો સ્વૈચ્છિક રીતે કામ કરી આ પરિયોજનામાં યોગદાન આપશે ખરા એવો સવાલ ઉઠાવ્યો. અમે જે લોકોની સાથે કામ કરીએ છીએ તેઓ ખૂબ જ ગરીબ છે અને કઠોર આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ અને કુદરતી સંસાધનોની અધોગતિના સીધા પરિણામો ભોગવે છે. આવો ત્યાગ કરી શકે એવી તેમની નાણાકીય પરિસ્થિતિ નથી. વધુમાં, આ સંકટ માટે તેઓ જવાબદાર નથી. જેમણે આ સંકટ ઊભું કર્યું છે તેઓએ સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવાની જવાબદારી ઉઠાવવી જોઈએ. આપણે આપણો દ્રષ્ટિકોણ બદલવાની જરૂર છે.<\/p>

નિર્ણય લેનારાઓ સાથે ચર્ચા-વિચારણા કરો<\/h3>

અગ્રણી વ્યવસાયિકો અને જેમનો અભિપ્રાય બીજા અનેક લોકોના અભિપ્રાય પર અસર કરે છે એવા લોકોએ – માત્ર સ્થાનિક સમુદાયોની સુરક્ષા માટે જ નહીં પરંતુ તેમના પોતાના વ્યવસાયો માટે પણ – પર્યાવરણીય સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવાના મુદ્દા સાથે જોડાવું પડશે.<\/p>

ગુજરાત પાસે 1600 કિમી લાંબો દરિયાકિનારો છે, જે દેશમાં સૌથી લાંબો છે. છેલ્લા 20 વર્ષો દરમિયાન ઉદ્યોગ અને સરકાર આ વિસ્તારમાંથી કુદરતી સંસાધનો વાપરવાની હોડમાં ઉતર્યા છે. ગુજરાત પાસે હવે 42 બંદરો છે. સૌરાષ્ટ્રમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં મળી આવતા ચૂનાના પથ્થરોને કારણે આ પટ્ટામાં સિમેન્ટ ફેક્ટરીઓ જોવા મળે છે. ગુજરાતનો દરિયાકાંઠો સમગ્ર ઉત્તર ભારતને ગેસ અને ઊર્જા પૂરા પાડે છે. દરિયાકાંઠાનો આ પટ્ટો આર્થિક વિકાસની ઘણી તકો ધરાવે છે. જો કે, આ વિકાસને અનુસરતી વખતે આપણે કુદરતી સંસાધનો, એકંદર ઇકોલોજી અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયો પર તેની અસરોને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે. દરિયાકાંઠાના ઘણા પ્રદેશોમાં ગરીબીને કારણે આ સમુદાયને બદલાતી આબોહવાની સૌથી વધુ અસર પહોંચે છે. ઉદ્યોગો ધરાવતા ને ચલાવતા ઉદ્યોગપતિઓ ઘણીવાર આવી અસર પ્રત્યે આંખ આડા કાન કરે છે, જ્યારે સ્થાનિક સમુદાયોને તેમના નિર્ણયોનો ભોગ બનવા વારો આવે છે.<\/p>

ખનન કામગીરી શરુ કરતા પહેલા, જેઓ નિર્ણય લેવાની સ્થિતિમાં છે તેઓએ – વ્યવસાયો અને નીતિ ઘડનારાઓએ – આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણીય સ્થિરતા વચ્ચેના જોડાણને સ્વીકારવું રહ્યું. આપણે ઇકોલોજીને પુનઃસંતુલિત કરવા પર વાતચીત કેન્દ્રિત કરીએ ત્યારે ઉદ્યોગ સંસ્થાઓ અને સરકારો જેવા સત્તાધારકોએ બદલાતી આબોહવાની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખી તેમના કામને ફરીથી ગોઠવવું પડશે. પર્યાવરણીય વિકાસ માટે ઉદ્યોગ-ધંધા અને સરકાર તરફથી વધુ ધ્યાન અપાય, વધુ પ્રયત્નો કરવામાં આવે અને વધુ સંસાધનોનું રોકાણ થાય એ જરૂરી છે.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
પર્યાવરણમાં લાંબા ગાળાના સુધારાએ અસરગ્રસ્ત લોકો માટે મધ્યમ ગાળાની આવક પણ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. | ચિત્ર સૌજન્ય: વિકાસ સેન્ટર ફોર ડેવલપમેન્ટ<\/a><\/figcaption><\/figure>

સમુદાયોને ભેગા મળીને કામે લાગવા માટે સમર્થ બનાવો<\/h3>

સમુદાયો તેમના વાસ્તવિક અનુભવોને કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે અને વ્યક્ત કરે છે તેની આસપાસ આ વાતને કેન્દ્રિત કરવી મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે સમુદાયો તેઓ શેનો સામનો કરી રહ્યા છે તેની વાત કરે છે અને એ તારણો પરથી કોઈક અભિપ્રાય બાંધે છે ત્યારે આપણે તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવાની જરૂર છે. ફેરફારોથી અસરગ્રસ્ત થતા લોકોને એ ફેરફારો બાબતે નિર્ણય લેવાના અધિકારો હોવા જોઈએ. વંચિત સમુદાયો, ખાસ કરીને મહિલાઓ પર્યાવરણ સંબંધિત કામમાં આગેવાની લેવા સક્ષમ હોવી જોઈએ.<\/p>

સમુદાયની તાકાત તેના સંખ્યાબળમાં રહેલી છે. જ્યારે તેઓ એક થઈને તેમને શું જોઈએ છે એ અંગે પોતાનો દાવો મક્કમપણે રજૂ કરે છે ત્યારે તેની અસર પડે છે અને નાગરિક સમાજ સંસ્થાઓ (કમ્યુનિટી સોસાયટી ઓર્ગેનિઝેશન્સ – સીએસઓસ) તેમને આ રીતે એક થવામાં મદદ કરી શકે છે. અમે જે વિસ્તારમાં કામ કર્યું હતું તે વિસ્તારના ગામડાઓના આશરે 3000 લોકોએ 1992 માં ગ્રામીણ જમીન ટોચમર્યાદા અધિનિયમ (રુરલ લેન્ડ સિલિંગ એક્ટ) હેઠળ પડતર જમીન તેમને સોંપી દેવાની માંગ કરતી રેલીનું આયોજન કર્યું હતું. પરિણામે, સરકારે 1400 એકર પડતર જમીન 440 ખેત મજૂરો ધરાવતી નવ સહકારી મંડળીઓને તબદીલ કરી હતી. બીજી 1600 એકર ફાજલ જમીન ખેત મજૂરોને તબદીલ કરવામાં આવી હતી અને 21 તળાવો તેમને માછીમારી માટે ભાડાપટે આપવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ અમે આ સમુદાય અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ અને સ્વ-સહાય જૂથો જેવી સમુદાયની આગેવાની હેઠળની સંસ્થાઓ સાથે મળીને આ સંસાધનો વિકસાવવામાં મદદ કરી હતી.<\/p>

સમય જતાં તેઓએ મેન્ગ્રોવ્સની 2000 હેક્ટર જમીનમાં આશરે 60 લાખ વૃક્ષોનું વાવેતર કર્યું છે. એના ફાયદા સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. આ વર્ષની શરૂઆતમાં<\/a> ચક્રવાત બિપરજોય ત્રાટક્યું ત્યારે આ વૃક્ષો દ્વારા આવરી લેવામાં આવેલી જમીનને ઓછું નુકસાન પહોંચ્યું હતું.<\/p>

પરંપરાગત જ્ઞાનને અવાસ્તવિકપણે રજૂ ન કરો<\/h3>

ભૂપૃષ્ઠ અંગેનું લોકોનું પરંપરાગત જ્ઞાન મહત્ત્વનું છે પરંતુ વૈજ્ઞાનિક સાધનો અને નિષ્ણાતોની જાણકારી પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે. 2007 માં કચ્છના નાના રણમાં અમે જાણ્યું કે મીઠાના અગરમાં કામ કરતા શ્રમિકો (અથવા અગરિયાઓ<\/a>) મૃત્યુ પામે છે ત્યારે અગ્નિસંસ્કાર પહેલાં તેમના પગ કાપી નાખવામાં આવે છે. ખારા પાણીમાં લાંબા સમય સુધી કામ કરવાને કારણે તેમના પગમાં જમા થયેલા મીઠાને કારણે તેમના પગ બળતા નથી. મીઠાની આ અગરોમાંથી સાતથી આઠ હજાર પરિવારો રોજગારી મેળવે છે. ભારતના કુલ મીઠાના 15 ટકા ઉત્પન્ન કરતો આ સમુદાય આટલી તનતોડ શારીરિક મજૂરી પછી પણ મીઠાના અંતિમ બજાર મૂલ્યના માત્ર 1 ટકા જ કમાય છે.<\/p>

જો હું અંદાજે 20 રુપિયે કિલોનું મીઠું ખાઉં તો તેમને કાચા મીઠાના કિલો દીઠ 8 પૈસા મળે. અમે તપાસ કરી કે આવું શા માટે થઈ રહ્યું છે. વાર્ષિક ધોરણે, ઑક્ટોબર અને મે વચ્ચે-લગભગ આઠ મહિના સુધી-તેઓ જે પાણી બહાર કાઢતા હતા એ માટે ડીઝલ પંપ<\/a>ની જરૂર પડતી હતી. આ પ્રયાસ માટેના ડીઝલની કિંમત તેમના અંતિમ ઉત્પાદન ખર્ચના આશરે 70 ટકા હતી. આ પંપ માટે ખેડૂતોએ વેપારીઓ પાસેથી ઊંચા વ્યાજે નાણાં ઉછીના લીધા હતા. તેમના દેવાંના ચક્રને તોડવા માટે અમે ડીઝલ પંપને બદલે એની જગ્યાએ બીજું શું વાપરી શકાય એનો વિચાર કર્યો. અમને સમજાયું કે સૌર-ઉર્જા-આધારિત પંપ માત્ર વધુ ખર્ચ-અસરકારક જ નહીં પણ પર્યાવરણને વધુ અનુકૂળ પણ હશે. અમે સૌર-ઉર્જા-સંચાલિત પંપ ડિઝાઇન કરવામાં અમારી મદદ કરવા નાબાર્ડનો સંપર્ક સાધ્યો<\/a>. 2016 અને 2022 ની વચ્ચે સરકાર તરફથી 80 ટકા સબસિડી સાથે અંદાજે 3800 સૌર-ઉર્જા-સંચાલિત પંપ લગાવવામાં આવ્યા છે. વધુ ટકાઉપણા માટેના આ પરિવર્તનને કારણે આ વિસ્તારના સમગ્ર સમુદાયની સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિમાં પણ ફેરફાર થયો છે.<\/p>

તેથી એક બિનનફાકારક સંસ્થા તરીકે, કેટલાક ફેરફારો માટે જરૂરી તકનીકી અને અન્ય સંસાધનો પૂરા પાડવાની આપણી જવાબદારી છે. આ સમુદાયો પાસે તેમને જરૂરી તમામ કુશળતા નથી. જટિલ વિકાસલક્ષી અને પર્યાવરણીય પડકારોને ઉકેલતી વખતે વૈજ્ઞાનિક કુશળતા અને પરંપરાગત જ્ઞાનને સમાન મહત્વ અપાવું જોઈએ.<\/p>

નાના, ચપળ અને સર્જનાત્મક રહો<\/h3>

બિનનફાકારક સંસ્થાઓ વિકાસ ઇકોસિસ્ટમમાં સુવિધા આપનાર તરીકે પોતાનું એક અલગ સ્થાન ધરાવે છે. આ ક્ષેત્રની કેટલીક સૌથી વધુ મુશ્કેલ, સૌથી વધુ જટિલ સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે જરૂર છે સર્જનાત્મકતા અને સાહસની. નાના રહેવાથી આપણને લવચીક રહી શકવાનો ફાયદો મળે છે અને સરકાર અને ઉદ્યોગ જેવા મોટા સંગઠનો કદાચ ન લઈ શકે તેવા જોખમો આપણે લઈ શકીએ છીએ. સ્થાનિક સંસ્થાઓને સત્તા આપીને કામોનું વિકેન્દ્રીકરણ કરવું અને નાના સમુદાય અથવા નાના ભૌગોલિક વિસ્તારને લગતી સમસ્યાઓ પર કામ કરવું એ ખાસ કરીને ટકાઉપણા સાથે, નાના અને અસરકારક રહેવાની એક વ્યૂહરચના છે.<\/p>

જો કે, ઘણી સંસ્થાઓ ધીમે ધીમે સુવિધાકર્તાઓની ભૂમિકા ભજવવાથી દૂર થઈ રહી છે અને વાસ્તવમાં જે સરકારની ભૂમિકા હોવી જોઈએ એ ભજવવા તરફ આગળ વધી રહી છે. કેટલીક સંસ્થાઓ લગભગ કોર્પોરેશનો બની ગઈ છે. જ્યારે આવું થાય છે, ત્યારે બિનનફાકારક સંસ્થાઓ તેમના પોતાના સંસ્થાકીય લક્ષ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે અને તેમના પોતાના સંસાધનોનું સંચાલન કરવામાં વ્યસ્ત રહે છે.<\/p>

મારા મતે બિનનફાકારક સંસ્થાઓની ભૂમિકા સંશોધન અને વિકાસ (રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ આર&ડી) ની છે. આપણે અન્ય હિતધારકો પસંદ કરી શકે, મોટી માત્રામાં અપનાવી શકે અને વધુ ઊંચાઈએ લઈ જઈ શકે એવા મોડલ અને ઉકેલ તૈયાર કરવાની જરૂર છે.<\/p>

તમામ હિતધારકો સાથે કામ કરો<\/h3>

આપણે ફક્ત નાનકડી શરૂઆત કરી શકીએ છીએ, મોટા પાયે ઇકોલોજીકલ કામ એકલે હાથે ન થઈ શકે. અસરકારક મોડલ ધરાવતા સીએસઓએ સમુદાયો અને સંસાધન સંસ્થાઓ, જ્ઞાન સંસ્થાઓ, નાણાકીય સંસાધનો અને સરકાર વચ્ચે જોડાણની સુવિધા પૂરી પાડવી જોઈએ. તમામ હિતધારકો દળોમાં જોડાય તે સમયની માંગ છે.<\/p>

આબોહવા પરિવર્તનના મુદ્દે કામ કરવાની જરૂર બાબતે અસહમતિનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી. આ જાગૃતિ તમામ ક્ષેત્રોમાં આવવી જોઈએ. સામાજિક ક્ષેત્રે થતા તમામ પ્રકારના કામોમાં પણ તેને મહત્ત્વ અપાવું જોઈએ. આ પડકાર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ હવે પસંદગી નથી, એ અનિવાર્ય છે.<\/p>

ટ્રાન્સલેશન<\/em> <\/em>ટૂલનો<\/em> <\/em>ઉપયોગ<\/em> <\/em>કરીને<\/em> <\/em>અંગ્રેજીમાંથી<\/em> <\/em>અનુવાદિત<\/em> <\/em>કરવામાં<\/em> <\/em>આવેલ<\/em> <\/em>આ<\/em> <\/em>લેખની<\/em> <\/em>સમીક્ષા<\/em> <\/em>અને<\/em> <\/em>તેનું<\/em> <\/em>સંપાદન<\/em> <\/em>મૈત્રેયી<\/em> <\/em>યાજ્ઞિક<\/em> <\/em>દ્વારા<\/em> <\/em>કરવામાં<\/em> <\/em>આવેલ<\/em> <\/em>છે<\/em>.<\/em><\/p>

—<\/p>

વધુ જાણો<\/h3>