{"id":63107,"date":"2025-03-12T17:28:27","date_gmt":"2025-03-12T11:58:27","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/photo-essay-workers-in-the-boiler-factories-of-ahmedabad\/"},"modified":"2026-01-14T22:08:34","modified_gmt":"2026-01-14T16:38:34","slug":"photo-essay-workers-in-the-boiler-factories-of-ahmedabad","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/livelihoods\/photo-essay-workers-in-the-boiler-factories-of-ahmedabad\/","title":{"rendered":"\u0aab\u0acb\u0a9f\u0acb \u0aa8\u0abf\u0aac\u0a82\u0aa7: \u0a85\u0aae\u0aa6\u0abe\u0ab5\u0abe\u0aa6\u0aa8\u0ac0 \u0aac\u0acb\u0a88\u0ab2\u0ab0 \u0aab\u0ac7\u0a95\u0acd\u0a9f\u0ab0\u0ac0\u0a93\u0aa8\u0abe \u0ab6\u0acd\u0ab0\u0aae\u0abf\u0a95\u0acb"},"content":{"rendered":"

નારોલ એ અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના દક્ષિણ ઝોનના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક સમૂહોમાંનું એક છે. તેમાં અંદાજે 2,000 સાહસો છે જે વોશિંગ, ડાઇંગ, બ્લીચિંગ, સ્પ્રેઈંગ, ડેનિમ ફિનિશિંગ અને પ્રિન્ટિંગ જેવી વિશિષ્ટ ગારમેન્ટ પ્રક્રિયાઓનું કામ કરે છે. આ તમામ સાહસો અનૌપચારિક છે અને પેટા કોન્ટ્રાક્ટના ધોરણે કામ કરે છે, એનો અર્થ એ થાય કે મુખ્ય નોકરીદાતા અને શ્રમિકો વચ્ચે ઠેકેદારો (કોન્ટ્રાક્ટરો) ની એક લાંબી સાંકળ છે.<\/p>

ફેક્ટરીઓમાં કામ કરતા શ્રમિકનો સંપર્ક માત્ર તેમના નાના ઠેકેદાર સાથે હોય છે, જેને ઉપરી ઠેકેદાર પોતાના દલાલ તરીકે શ્રમિકો પાસે મોકલતા હોય છે. ટૂંકમાં આ બધા સાહસો અનરજિસ્ટર્ડ શોપ ફ્લોર્સ તરીકે કામ કરે છે. દરેક સાહસ એક યુનિટમાં ત્રણ કે ચાર મશીનો ચલાવતા 20-30 શ્રમિકોને રોજી આપે છે. આ શ્રમિકો તેમના માટે કામ કરતા નાના ઠેકેદારને જવાબ આપવા માટે બંધાયેલા હોય છે નહીં કે કંપનીના મેનેજમેન્ટ અથવા મુખ્ય નોકરીદાતાને. આ વ્યાપારિક વ્યવસ્થાઓ અને વ્યાપારને જોડતું એક સામાન્ય સૂત્ર છે ‘બોઈલર’, ભઠ્ઠી-જેવું કન્ટેનર જે વરાળ ઉત્પન્ન કરે છે, જે કાપડ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કે જરૂરી છે.<\/p>

જાળવણીના સમયગાળા સિવાય બોઈલર્સ હંમેશાં ચાલતા રહે એ જરૂરી છે, એનો અર્થ એ છે કે બોઈલર ચલાવતા ઓપરેટરોએ ઓવરટાઇમ કામ કરવાની જરૂર પડે છે. આ બોઈલર સતત મોટા પ્રમાણમાં ગરમી અને ધુમાડો ઉત્સર્જિત કરતા હોવાથી તે શ્રમિકોના સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરે છે. વધુમાં વિસ્ફોટ અને દાઝવા જેવા બીજા જોખમો<\/a> પણ રહેલા છે.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

આ ફોટો નિબંધ નારોલના બોઈલર ઉદ્યોગમાં કાર્યરત લોકોના જીવનની એક ઝલક આપે છે અને સાથે સાથે તે <\/a>એ પણ દર્શાવે છે કે શ્રમિકોની સામાજિક-આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિ અને તેમના કામની અનૌપચારિક પ્રકૃતિ કેવી રીતે તેમના જીવનના પડકારોને વધારે છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
કપડાંને સ્ટીમિંગ માટે, ઈસ્ત્રી કરવા માટે અને સૂકવવા માટે ફેક્ટરીના ફ્લોર પર ઓપરેટિંગ બોઈલરની જરૂર પડે છે.<\/figcaption><\/figure>

સ્થળાંતરિત શ્રમિકો, અનૌપચારિક શ્રમ અને ઓછું વેતન<\/h3>

બોઈલરનું કામ સામાન્ય રીતે – નાના ઠેકેદારોએ ટૂંકા ગાળા માટે કરાર પર કામે રાખેલા અનુસૂચિત જનજાતિ (શિડ્યુલ્ડ ટ્રાઈબ) અને બિનસૂચિત જનજાતિના – મોસમી સ્થળાંતરિત શ્રમિકો કરે છે. તેઓ મોટે ભાગે ગુજરાત, મધ્યપ્રદેશ અને રાજસ્થાનના સરહદી જિલ્લાઓમાંથી આવે છે. તેમાંના મોટા ભાગના ભૂમિહીન શ્રમિકો છે, તેઓ નજીવી પરંતુ નિયમિત આવક મેળવવા માટે અમદાવાદ જેવા શહેરોમાં સ્થળાંતર કરે છે કારણ કે તેમના પોતાના વિસ્તારમાં આવી તકો ઉપલબ્ધ નથી. તેઓ તેમના પરિવારો સાથે સ્થળાંતર કરે છે અને સામાન્ય રીતે દંપતિ એકસાથે આ ફેક્ટરીઓમાં કામ કરે છે. ખેતીની મોસમમાં જ્યારે તેઓ તેમના ગામ પાછા જાય છે ત્યારે પણ તેઓ બીજા લોકોના ખેતરોમાં ખેત મજૂર તરીકે કામ કરે છે. તેઓ પાછા ફરે ત્યારે તેમની ફેક્ટરીની નોકરી સુરક્ષિત રહેશે કે કેમ તેની પણ કોઈ ખાતરી નથી કારણ કે તેમને છ મહિનાથી માંડીને એક વર્ષ સુધીના મૌખિક કરાર પર કામે રાખવામાં આવે છે.<\/p>

ઠેકેદાર શ્રમિકોને કામ પર રાખતી વખતે ખરચી (એડવાન્સ) આપે છે અને બાકીની રકમ મહિનાના પહેલા અઠવાડિયામાં ચૂકવવામાં આવે છે. આ શ્રમિકોને ગુજરાતમાં કાયદા દ્વારા નિર્ધારિત મહિને 11752 રુપિયાના લઘુત્તમ વેતનથી ઓછું વેતન ચૂકવવામાં આવે છે. તેમને ચૂકવવામાં આવતી આ રકમ કપડાંના ઉત્પાદનમાં ઉચ્ચ સ્તરની – ડાઈંગ, પ્રિન્ટિંગ અને વોશિંગ જેવી – પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ શ્રમિકોની કમાણી કરતાં ઘણી ઓછી છે, ઉચ્ચ સ્તરની આ પ્રક્રિયાઓમાં સામેલ શ્રમિકો મહિને 14000–16000 રુપિયા સરળતાથી કમાઈ લે છે. વધુમાં બોઈલર કામદારોને નિર્ધારિત આઠ કલાકને<\/a> બદલે 12 કલાકથી વધુ કામ કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે અને ઓવરટાઇમ શ્રમ બદલ કોઈ વળતર મળતું નથી. તેઓ કર્મચારી રાજ્ય વીમા અને ભવિષ્ય નિધિ<\/a> જેવા પગલાં દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલ સામાજિક સુરક્ષા કવરેજથી પણ વંચિત હોય છે.
<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
વધુ કાર્યક્ષમ ટેકનોલોજી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં મોટાભાગના બોઈલર હજી પણ કોલસા અથવા લાકડા પર ચાલતી જૂનીપુરાણી મશીનરી પર કામ કરે છે.<\/figcaption><\/figure>

કામના સ્થળે અને ઘરમાં બંને જગ્યાએ જોખમો<\/h3>

બોઈલર શ્રમિકો કામના સ્થળે સામાન્ય રીતે સામાજિક-આર્થિક પદાનુક્રમમાં સૌથી નીચે હોય છે – તેઓ સાવ છેવાડાના જાતિ જૂથોમાંથી આવે છે અને તેમને શિક્ષણ અને આજીવિકાની ખાસ તકો મળતી નથી. બોઈલરોમાં કામ કરવા માટેનું તેમનું મુખ્ય કારણ તેમની આવક વધારવાનું હોય છે – કામચલાઉ નોકરી કરતી વખતે તેઓ કાર્યસ્થળે કામચલાઉ વસાહતોમાં રહીને ભાડું બચાવે છે.<\/p>

બિન-સંગઠિત કામદારો ઘણીવાર ફેક્ટરીઓમાં સલામતી પ્રોટોકોલના તીવ્ર અભાવ બાબતે ફરિયાદ કરતા નથી કારણ કે તેમને ડર હોય છે કે નોકરીદાતાઓ તેમને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકશે. બે ટનની ક્ષમતાવાળું બોઈલર ચલાવવા માટે ચાર પરિવારોને કામે રાખવામાં આવે છે, જે બે પાળીમાં કામ કરે છે. પુરુષો હાથેથી બળતણ, સામાન્ય રીતે લાકડું અથવા કોલસો, સળગાવે છે; તેઓ 400-450-ડિગ્રી તાપમાનવાળી ભઠ્ઠીની નજીક ઊભા રહે છે અને લાંબા કલાકો સુધી સતત ગરમી, ધુમાડો અને ધૂળના સંપર્કમાં રહીને કામ કરે છે. લાકડાને નાના ટુકડાઓમાં કાપવા, ભઠ્ઠી સુધી બળતણ લઈ જવા અને રાખ એકઠી કરી તેનો નિકાલ કરવો જેવા શારીરિક શ્રમના નાના-નાના કામ મહિલાઓ કરે છે, પરિણામે તેઓ ધૂળના કણો, કોલસો અને રાખના સંપર્કમાં રહે છે, જે તેમના સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે. પતિ-પત્ની બંને કામ કરતા હોવાથી તેમના બાળકો કોઈ દેખરેખ વિના કારખાનાઓમાં ફરતા રહે છે. સમયાંતરે બોઈલરોની જાળવણી અને સમારકામ કરવામાં ન આવે તો બોઈલર ફાટવાનું અને આગ લાગવાનું<\/a> જોખમ પણ છે. 27 વર્ષના બોઈલર શ્રમિક ચંદા* કહે છે, “પુરુષોને મળતું વેતન ઘર ચલાવવા માટે પૂરતું ન હોવાથી મહિલાઓ પુરૂષોને મદદ કરે છે. મહિલા કામદારોને કોઈ પ્રકારની ગોપનીયતા હોતી નથી – અમને કામના સ્થળે હેરાન કરવામાં આવે છે – અને અમને પુરૂષ શ્રમિકોને જે મળે છે તેના કરતા અડધું વેતન ચૂકવવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત અમારે રસોઈ કરવી પડે છે, જરૂરી ચીજ-વસ્તુઓ ખરીદવી પડે છે, કપડાં ધોવા પડે છે, વાસણો સાફ કરવા પડે છે અને બાળકોની સંભાળ રાખવી પડે છે.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
લાકડાથી ચાલતા બોઈલરમાં બળતણ તરીકે વપરાતા લાકડાં એકઠાં કરતી મહિલા બોઈલર શ્રમિક.<\/figcaption><\/figure>

મોટા અને સુરક્ષિત કારખાનાઓમાં બોઈલર કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ (સીએનજી) જેવા ઓછા ઉત્સર્જનવાળા ઈંધણ પર ચાલે છે અને માત્ર ઈંધણના પુરવઠાની કાળજી લેવા અને ભઠ્ઠીનું તાપમાન સેટ કરવા માટે જ ઓપરેટરની જરૂર પડે છે. પરંતુ અદ્યતન ટેક્નોલોજી ધરાવતા આવા બોઈલર નારોલમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતા નથી, અહીં મશીનોના સંચાલન, સમારકામ અને જાળવણીનું કામ પણ બહારના ઠેકેદારોને આપવામાં આવે છે. આ ઠેકેદારોને વધુ સારી ટેક્નોલોજી ધરાવતા મશીનોના ઉત્પાદકો વિષે ન તો કોઈ પ્રકારની જાણકારી હોય છે કે ન તેમની સાથે કોઈ પ્રકારનો સંપર્ક. જો તેઓ આવા ઉત્પાદકોને જાણતા હોય તો પણ તેઓ સંપર્ક કરતા અચકાય છે કારણ કે આવી ટેક્નોલોજી શ્રમબળનું સ્થાન લઈ શકે છે અને સંભવિતપણે ઠેકેદારોને તેમનું કામ ગુમાવવાનો વારો આવી શકે છે.<\/p>

શ્રમિકો કામના સ્થળે જ કામચલાઉ માળખામાં રહે છે, જો ઉદ્યોગ બંધ થાય અથવા સ્થાનાંતરિત થાય તો આ માળખા સરળતાથી છૂટા પાડી શકાય છે. આ માળખા એસ્બેસ્ટોસ, પિત્તળ અથવા ક્યારેક સ્ટીલ જેવી સસ્તી સામગ્રીથી બનેલા હોય છે; તે અસ્વચ્છ હોય છે અને સારા હવા-ઉજાસવાળા હોતા નથી, પરિણામે તે અંધારિયા, ગરમ અને ભેજવાળા રહે છે. ફેક્ટરીઓમાં શ્રમિકો સતત જોખમી પરિસ્થિતિમાં કામ કરે છે, અને ઘરમાં પણ સ્વચ્છ વાતાવરણનો અભાવ હોય છે, પરિણામે આખરે તેઓ ગંભીર અને નાઈલાજ બીમારીઓનો ભોગ બને છે. ઘરેલુ કામકાજનો બોજ ફક્ત મહિલાઓ પર જ હોય છે, અને તેઓ લાંબા સમય સુધી સવેતન અને અવેતન બંને પ્રકારના શ્રમમાં રોકાયેલા હોવાથી ઘરના પુરૂષો કરતાં મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યને વધુ જોખમ રહેલું છે. પારિવારિક તબીબી નિષ્ણાત અને છેવાડાના સમુદાયોના સ્વાસ્થ્ય પર કામ કરતી બિનનફાકારક સંસ્થા બેઝિક હેલ્થકેર સર્વિસિસ<\/a> સાથે શિક્ષક તરીકે સંકળાયેલા ડો. આર કે પ્રસાદ નોંધે છે, “બોઈલરમાં કામ કરતી વ્યક્તિ દિવસમાં ભાગ્યે જ 800 કેલરી લે છે, જ્યારે કામ કરતી વખતે લગભગ 2000 કેલરી વાપરે છે. પરિણામે સમય જતાં તેમના જીવનની ગુણવત્તા ઓછી થાય છે. બોઈલરમાં કામ કરતી તમામ મહિલાઓ [અને શ્રમિકોના બાળકો] ગંભીર રીતે કુપોષણનો ભોગ બનેલા હોય છે. લાંબા સમય સુધી કોલસાની ધૂળ સતત શ્વાસમાં લેવાને કારણે કેટલાક શ્રમિકોને ન્યુમોકોનિઓસિસ<\/a> અથવા ‘બ્લેક લંગ ડિસીઝ’ થઈ શકે છે.”<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
નારોલમાં કામના સ્થળ પર બોઈલર શ્રમિકોની એક વસાહત.<\/figcaption><\/figure>

સોદાબાજીની શક્તિ વધારવા માટે સંઘની આગેવાનીની હિમાયત<\/h3>

બોઈલર ઓપરેશન રૂલ્સ, 2021<\/a> ની કલમ 4 આદેશ આપે છે કે બોઈલર ઓપરેશન ઈજનેરે કાં તો બોઈલર ઓપરેશનનો સીધો હવાલો સંભાળવો જોઈએ અથવા અટેન્ડન્ટની નિમણૂક કરવી જોઈએ. વધુમાં, નિયમોની કલમ 7 માં જણાવાયું છે કે આવા કર્મચારીઓએ બોઈલરના 100 મીટરની અંદર શારીરિક રીતે હાજર રહેવું જરૂરી છે. અમદાવાદની ફેક્ટરીઓમાં કામ કરતા સ્થળાંતરિત શ્રમિકોના અધિકારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા એક રજિસ્ટર્ડ ટ્રેડ યુનિયન, કારખાના શ્રમિક સુરક્ષા સંઘ (કેએસએસેસ), દ્વારા 25 સાહસો<\/a>નું સર્વેક્ષણ હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. આ સર્વેક્ષણમાં બહાર આવ્યું છે કે જે સાહસોમાં ઓપરેટિંગ બોઈલર છે તે સાહસો કોઈપણ નિયમોનું પાલન કરતા નહોતા. તેમાં એ પણ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું કે મોટાભાગની ફેક્ટરીઓ વેતન, સામાજિક સુરક્ષા, ઓવરટાઇમ અને ફરજિયાત કામના કલાકો સંબંધિત નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. કામદારોને માસ્ક, ગ્લવ્સ અથવા બૂટ જેવી સુરક્ષા સામગ્રી આપવામાં આવી નહોતી; કામના સ્થળે ઊભી થતી કટોકટી અથવા અકસ્માતોને સમયસર નિવારવા અથવા તેને પહોંચી વળવા માટે નહોતી કોઈ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવામાં આવી કે નહોતી કોઈ સમિતિઓની રચના કરવામાં આવી; અને મહિલાઓ માટે અલગ શૌચાલય નહોતા કે બાળકો માટે ડે-કેરની વ્યવસ્થા નહોતી. કેએસએસેસ હવે સજ્જતાની તાલીમ અને શ્રમિકોના અધિકારો સંબંધિત કાનૂની સાક્ષરતા પ્રદાન કરે છે, માલિકો અને ઠેકેદારો સાથેના ઔદ્યોગિક વિવાદોમાં મધ્યસ્થી કરવામાં તેમને મદદ કરે છે અને રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારો હેઠળના વિવિધ વિભાગોને હિમાયત કરવામાં મદદ કરે છે.<\/p>

કેએસએસેસના સભ્યોમાં ફેક્ટરી શ્રમિકોનું મિશ્ર જૂથ છે, જેમાં બોઈલર, ડાઈંગ, પ્રિન્ટીંગ, વોશિંગ, સ્ટીચીંગ અને પેકેજીંગનું કામ કરતા શ્રમિકો તેમજ નાના ઠેકેદારોનો સમાવેશ થાય છે. નાના ઠેકેદારો કે જેઓ યુનિયનના સભ્યો છે તેઓ ફેક્ટરી શ્રમિકોના સંઘર્ષને સમજે છે અને તેમના પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવે છે, અને તેઓ અમદાવાદના અનૌપચારિક સ્થળાંતરિત કામદારોને તેમના અધિકારો અપાવવાના યુનિયનના ધ્યેયો સાથે સહમત છે.<\/p>

હવે શ્રમિકોએ ડિરેક્ટોરેટ ઓફ ઈન્ડસ્ટ્રિયલ સેફટી એન્ડ હેલ્થ (ડીઆઈએસએચ – ઔદ્યોગિક સલામતી અને આરોગ્ય નિયામક)<\/a>, એમ્પ્લોઈઝ સ્ટેટ ઈન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન (ઈએસઆઈસી – કર્મચારી રાજ્ય વીમા નિગમ)<\/a> ના પ્રાદેશિક નિયામક અને ગુજરાતના ડિરેક્ટોરેટ ઓફ બોઈલર્સ (બોઈલર નિયામક)<\/a> ની કચેરી સમક્ષ વિવિધ મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા છે. હાલમાં ડીઆઈએસએચએ વેતન ભંગ બદલ 11 સાહસોને નોટિસ પાઠવી છે. ઈએસઆઈસી પણ જે સાહસો કર્મચારીઓને કર્મચારી રાજ્ય વીમા કવરેજ પૂરું પાડતા નથી એવા સાહસોનું નિરીક્ષણ કરવા અને તેમને દંડ કરવા સંમત થયું છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
ફેક્ટરીઓમાં અનૌપચારિક સ્થળાંતરિત શ્રમિકોના અધિકારો અંગેના કાનૂની સાક્ષરતા સત્રમાં ભાગ લઈ રહેલા કેએસએસેસના સભ્યો.<\/figcaption><\/figure>

બોઈલર સાઈટ પર કામ કરતા એક નાના ઠેકેદાર અને કેએસએસેસના સભ્ય મદનલાલ (37)* કહે છે, “હું જેના માટે કામ કરું છું તે સાહસ સહિત અનેક સાહસોએ યુનિયન દ્વારા બોઈલર પરીક્ષણની માગણી કરતો પત્ર આપવામાં આવ્યા પછી પરીક્ષણ કરાવ્યું હતું. પાછળથી શ્રમ વિભાગે એક સાહસમાં તમામ બોઈલર ઓપરેટરોની બેઠક પણ બોલાવી હતી અને એક અધિકારીએ સલામતી પ્રોટોકોલ પર એક સત્ર હાથ ધર્યું હતું. યુનિયનની હિમાયતનું આ પરિણામ હતું.”<\/p>

*ગોપનીયતા જાળવવા માટે નામ બદલવામાં આવ્યા છે<\/em>.<\/p>

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક\/આકાશ પરમાર દ્વારા કરવામાં આવેલ છે.<\/em><\/p>

—<\/p>

વધુ જાણો<\/h3>