{"id":64777,"date":"2025-05-13T17:45:44","date_gmt":"2025-05-13T12:15:44","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/photo-essay-it-takes-a-village-to-save-common-land\/"},"modified":"2025-05-14T16:39:45","modified_gmt":"2025-05-14T11:09:45","slug":"photo-essay-it-takes-a-village-to-save-common-land","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/environment\/photo-essay-it-takes-a-village-to-save-common-land\/","title":{"rendered":"\u0aab\u0acb\u0a9f\u0acb \u0aa8\u0abf\u0aac\u0a82\u0aa7: \u0ab8\u0abe\u0ab0\u0acd\u0ab5\u0a9c\u0aa8\u0abf\u0a95 \u0a9c\u0aae\u0ac0\u0aa8\u0acb\u0aa8\u0ac7 \u0ab8\u0abe\u0a9a\u0ab5\u0ab5\u0abe\u0aae\u0abe\u0a82 \u0a86\u0a96\u0abe \u0a97\u0abe\u0aae\u0aa8\u0ac0 \u0aad\u0ac2\u0aae\u0abf\u0a95\u0abe \u0ab9\u0acb\u0aaf \u0a9b\u0ac7"},"content":{"rendered":"

રાજસ્થાનના ભીલવાડા જિલ્લાનું થાણા ગામ ભારતના ઘણા ગ્રામીણ સમુદાયો જેવી જ મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યું હતું: મર્યાદિત વરસાદ અને આ પ્રદેશની ગરમ, શુષ્ક આબોહવાની પરિસ્થિતિઓને કારણે તેઓ તેમના પશુધન માટે પૂરતો ઘાસચારો મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા હતા. વધુમાં ગેરવહીવટ અને ચારાગાહ (સાર્વજનિક જમીન) પર અતિક્રમણને કારણે સમસ્યા યથાવત રહી હતી. આ પરિસ્થિતિને કારણે તેમની પાસે માત્ર બે જ વિકલ્પ રહ્યા હતા. પહેલો, દૂરના પ્રદેશોમાંથી ઘાસચારો મેળવવાનો, પરંતુ આ વિલ્કપ મોંઘો હતો અને બધાને પોસાઈ શકે તેવો નહોતો, બીજો અને દુઃખદાયી વિલ્કપ હતો તેમના પશુધનને છોડી દેવાનો, છૂટા મૂકી દેવાનો. અગાઉના સમયમાં જ્યારે પરિવહન એક પડકાર હતો ત્યારે ગ્રામજનો પાસે તેમના પશુધન સાથે લગભગ 400 કિમી દૂર મધ્યપ્રદેશના માલવા સુધી ચાલીને તેમને ત્યાં ચરવા માટે ખુલ્લા છોડી મૂકવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નહોતો. જો કે, 2006 માં, સમસ્યાને સમજીને તેને પોતાના સાથી ગ્રામજનો સુધી પહોંચાડનાર કેટલાક નિસબત ધરાવતા ગ્રામજનોના પ્રયાસથી લોકોએ સામૂહિક રીતે પગલાં લીધાં. તેમના ચારાગાહને અતિક્રમણકારોથી બચાવવા અને તેને તેમના પશુધન માટે ખાદ્ય સુરક્ષાના સ્ત્રોતમાં પરિવર્તિત કરવા માટે તેઓ સમુદાય તરીકે એક થયા. <\/p>

આ ફોટો નિબંધ સમુદાયના સભ્યોની સંરક્ષણ માટેની સફર વર્ણવે છે અને આ મોડેલને વિકસાવવામાં અને ટકાવી રાખવામાં તેમને જે પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો તેને છતાં કરે છે. તે સમુદાયની પશુધન અને પર્યાવરણ બંને પ્રત્યેની અતૂટ પ્રતિબદ્ધતા પણ દર્શાવે છે કારણ કે તેઓ તેમની સાર્વજનિક જમીનના સંરક્ષણ માટે સંઘર્ષ કરવાનું ચાલુ રાખે છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
થાણા ગામના લોકો દ્વારા પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી સાર્વજનિક જમીનની છબી.<\/figcaption><\/figure>

પશુધન અને જમીન માટે એક થવું<\/h3>

થાણા ગામમાં ગાય, બળદ, ઘેટાં અને બકરાં સહિત આશરે 1200 પ્રાણીઓ છે. અહીં રહેતા મોટાભાગના લોકો માટે પશુપાલન એ મુખ્ય આજીવિકા છે. દુષ્કાળ સામાન્ય છે અને ખાસ કરીને શિયાળાના અંતથી ઉનાળાના મધ્ય સુધી ઘાસચારાનો પૂરતો પૂરવઠો સુનિશ્ચિત કરવો એ એક મોટો પડકાર છે. આ વિસ્તારના રહેવાસી શ્યામ ગુજ્જર જણાવે છે કે, “2022 માં પડેલા દુષ્કાળ દરમિયાન ઘણા પ્રાણીઓ ભૂખમરાથી મૃત્યુ પામ્યા હતા, ખાસ કરીને ત્યજી દેવાયેલા પ્રાણીઓ, જેમણે હતાશામાં પ્લાસ્ટિક ખાવાનો આશરો લીધો હતો.” શ્યામના મિત્ર કાલુ ઉમેરે છે, “રખડતા પ્રાણીઓ પ્રત્યે અમને સહાનુભૂતિ છે, પરંતુ અમારે અમારા પોતાના પશુધનને ખવડાવવા માટેય સંઘર્ષ કરવો પડે છે.”<\/p>

\"What<\/a><\/div>

આ સમયગાળા દરમિયાન એક જ પ્રાણીને જીવિત રાખવા માટે ખવડાવવાનો ખર્ચ 10000 રુપિયા સુધીનો થઈ શકે છે, અને તેમના વિકાસ માટે તો ઘણા મોટા રોકાણની જરૂર પડે છે. શ્યામ સમજાવે છે, “આ મહિનાઓ દરમિયાન ઘઉંના ડંઠલનો ભાવ એક કિલોગ્રામના 20 રુપિયા અથવા 40 કિલોગ્રામના 600 રુપિયા સુધી વધી જાય છે. ફક્ત એક પ્રાણીને જીવિત રહેવા માટે ઓછામાં ઓછા 600 થી 700 કિલોગ્રામ અને તેના યોગ્ય વિકાસ માટે લગભગ 4000 કિલોગ્રામ ડંઠલની જરૂર પડે છે.”<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
કાલુ (ડાબે) અને શ્યામ (જમણે), બંનેની ઉંમર 20 વર્ષની આસપાસ છે, તેઓ તેમના ગામની સાર્વજનિક જમીનના સંરક્ષણ માટે ઉત્સાહી છે.<\/figcaption><\/figure>

સાર્વજનિક જમીન વિના સમુદાયની ભાવના પણ ઓછી થતી જાય છે.<\/p>

વધુમાં, સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય સત્તા ધરાવતા સમુદાયના સભ્યો દ્વારા સાર્વજનિક જમીન પર અતિક્રમણને કારણે નાના ખેડૂતોની સમસ્યામાં વધારો થાય છે. તેમને તેમની કમાણીનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ઘાસચારો ખરીદવા માટે ફાળવવાની ફરજ પડે છે, જો તેમની પાસે તેમના પશુધનને મુક્તપણે ચરાવવા માટે પૂરતી સાર્વજનિક જમીન હોય તો આ ખર્ચ ઘટાડી શકાય છે.<\/p>

સાર્વજનિક જમીન વિના સમુદાયની ભાવના પણ ઓછી થતી જાય છે. શ્યામ કહે છે, “સામૂહિક માલિકી વ્યક્તિગત માલિકીથી અલગ છે. વ્યક્તિ પોતાની જમીનની આસપાસ 6 ફૂટની દિવાલ બનાવવાનું પસંદ કરી શકે છે અને અંદર કોણ પ્રવેશ કરી શકે અને કોણ નહીં એ નક્કી કરી શકે છે. પરંતુ સાર્વજનિક જમીનના કિસ્સામાં સૌથી ધનિક વ્યક્તિ અને ગરીબમાં ગરીબ વ્યક્તિ બંનેનો સમાન અધિકાર હોય છે. તેઓ આ જમીનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવા માગે છે એ તેઓ નક્કી કરી શકે છે; શ્રીમંત લોકો તેનો ઉપયોગ આરામ અને સુવિધા માટે કરી શકે છે, જ્યારે ઓછા નસીબદાર લોકો તેમાંથી આજીવિકા મેળવી શકે છે.”<\/p>

2006 માં શ્યામના પિતા બાલુલાલ ગુજ્જરે તેમની સાર્વજનિક જમીન પર અતિક્રમણ સામે ગામને એક કરવામાં આગેવાની લીધી હતી. ગ્રામજનોને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે આ સંસાધનોના રક્ષણ અને સુધારણાનું નિર્ણાયક મહત્વ સમજાયું હતું અને તેમણે આ પહેલને પૂરા દિલથી ટેકો આપ્યો હતો. તે વર્ષે એક અનૌપચારિક સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી, જેણે આ જમીનોના વિકાસ માટે સ્થાનિક અધિકારીઓ સાથે ગાઢ સહયોગ કર્યો હતો. ન્યાયી નિર્ણય લેવાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે થાણાના લોકોએ એક માળખાગત પ્રણાલી સ્થાપિત કરી હતી. તેઓ દર મહિનાની 5 મી અને 20 મી તારીખે બેઠકોનું આયોજન કરે છે જેથી ચરાવવાની મંજૂરી ક્યારે આપવી, ચરાવવાની ફી નક્કી કરવી જેવી અગત્યની બાબતો અંગે નિર્ણય લઈ શકાય અને અતિક્રમણ દૂર કરવા અને નવા અતિક્રમણની ઓળખ અંગેની માહિતીની જાણ કરી શકાય.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
ચારાગાહ વિકાસ સમિતિ દ્વારા તેમની દ્વિમાસિક બેઠકો દરમિયાન લેવામાં આવેલા નિર્ણયોની નોંધ રાખવા જાળવવામાં આવતું રજિસ્ટર.<\/figcaption><\/figure>

સમિતિની સ્થાપના અનૌપચારિક હતી, પરંતુ માર્ચ 2021 માં રાજસ્થાન પંચાયતી રાજ અધિનિયમ, 1996<\/a> હેઠળ ચારાગાહ વિકાસ સમિતિ તરીકે તેની સત્તાવાર રીતે નોંધણી કરાવવામાં આવી હતી, આમ તેને સ્થાનિક સંસાધનો એકત્રિત કરવા, ભંડોળ એકત્ર કરવા અને સમુદાયના જીવનધોરણમાં સુધારો કરવાના હેતુથી વિવિધ વિકાસ પરિયોજનાઓ માટે સરકારી સહાય મેળવવા માટે કાનૂની અધિકાર પ્રાપ્ત થયો હતો. આ અધિનિયમ હેઠળ સમિતિને આ જમીનોના સંચાલન, તમામ રહેવાસીઓ માટે સમાન પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા અને જમીનના ઉપયોગ અને પર્યાવરણીય સંરક્ષણ સંબંધિત નિયમો લાગુ કરવા અંગેના નિર્ણયો લેવા માટે કાયદેસર રીતે સત્તા આપવામાં આવી છે.<\/p>

સાર્વજનિક જમીનની પન:પ્રાપ્તિ<\/h3>

થાણા ગામમાં આશરે 2000 વીઘા સાર્વજનિક જમીન છે, તેમાંથી લગભગ બધી જ જમીન પર કોઈને કોઈ સમયે અતિક્રમણ કરવામાં આવ્યું હતું. ચારાગાહ વિકાસ સમિતિના સતત પ્રયાસોને કારણે આ જમીનનો 10 ટકા (200 વીઘા) ભાગ અતિક્રમણકારો પાસેથી સફળતાપૂર્વક પાછો મેળવવામાં આવ્યો છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
કાલુ <\/a>ચારાગાહ વિકાસ સમિતિ દ્વારા પુનઃપ્રાપ્ત કરાયેલી જમીનની સીમા તરફ ઈશારો કરે છે.<\/figcaption><\/figure>

કાલુ સમજાવે છે, “આ જમીન પર ફરીથી કબજો મેળવવો ખૂબ પડકારજનક છે કારણ કે અતિક્રમણ કરનારાઓ ઘણીવાર સાથીઓ અથવા પડોશી ગ્રામજનો હોય છે. પહેલા અમે વાટાઘાટો કરવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ, પરંતુ એવો પણ સમય આવે છે જ્યારે અમારે અમારા ગાંઠના પૈસા ખર્ચીને ગુનેગારો સામે ઔપચારિક ફરિયાદ નોંધાવવા માટે 100 કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને ભીલવાડા જવું પડે છે.”<\/p>

અતિક્રમણની યુક્તિઓ અલગ અલગ હોય છે. કેટલીક વ્યક્તિઓ ધીમે ધીમે તેમની ખાનગી મિલકતોની સીમાઓ સાર્વજનિક જમીનમાં વિસ્તારે છે, જ્યારે બીજા લોકો તેમના પશુધન માટે સાર્વજનિક જમીનમાં પેસવા માટેના રસ્તાઓ બનાવે છે. લોકોએ મંદિરો સ્થાપિત કરવાના પ્રયાસ પણ કર્યા છે અને એક કિસ્સામાં એક બાબા (ધાર્મિક ગુરુ) ને સાર્વજનિક જમીન પર રહેવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું, એવું વિચારીને કે લોકો તેમની સામે કોઈ કાર્યવાહી કરવાથી ડરશે અને તેથી તેઓ તે જમીન પર કબજો મેળવવામાં મદદ કરી શકશે. <\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
ચારાગાહ વિકાસ સમિતિ દ્વારા સંચાલિત જમીન પર અતિક્રમણ કરવા માટે મંદિર સ્થાપવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ.<\/figcaption><\/figure>

આ અતિક્રમણનો સામનો કરવા માટે સમિતિ વિવિધ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે અતિક્રમણ કરનારાઓ દ્વારા જમીન પર પથ્થરની સરહદી દીવાલો બાંધવામાં આવે ત્યારે સમિતિના સભ્યો તેને તોડી નાખે છે અને સાર્વજનિક જમીનની સરહદી દીવાલો બનાવવા માટે એ પથ્થરોનો ફરીથી ઉપયોગ કરે છે. રેમ્પના બાંધકામને લગતા કિસ્સાઓમાં તેને દૂર કરવા બુલડોઝર જેવી ભારે મશીનરીને બોલાવવામાં આવે છે. પડોશી ગામના કોઈ રહેવાસીએ પથ્થરનું મંદિર બનાવ્યું ત્યારે કાલુએ મામલો પોતાના હાથમાં લીધો હતો અને પથ્થરો ઉઠાવીને મંદિર સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરનારા લોકોના ઘરોની નજીક પહોંચાડ્યા હતા.<\/p>

તેઓ સમજાવે છે કે અતિક્રમણ કરનારાઓ આવી યુક્તિઓ અપનાવે છે કારણ કે મંદિરો ધાર્મિક મહત્વ ધરાવે છે, તેથી દૈવી દંડના ડરથી કોઈ પણ તેમને દૂર કરે તેવી શક્યતા ઓછી છે. શ્યામ ઉમેરે છે, “સાર્વજનિક જમીન પર સ્થાયી થયેલા બાબાના કિસ્સામાં અમે માઇક્રોફોન અને ડ્રમનો ઉપયોગ કરીને જાહેરાતો કરીને આખા ગામને ભેગું કર્યું હતું. અમે બધા ભેગા થયા ત્યાં સુધીમાં બાબા એ વિસ્તાર છોડીને ભાગી ગયા હતા.”<\/p>

પુનઃપ્રાપ્ત જમીનના વિકાસ માટે સંસાધનો સુરક્ષિત કરવા<\/h3>

અતિક્રમણ દૂર કરવું એ એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ છે પરંતુ પુનઃપ્રાપ્ત જમીનને ઉત્પાદક બનાવવા માટે અને પશુધન માટે ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં તેની ભૂમિકા પૂર્ણ કરવા માટે આ જમીનનો વિકાસ પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે. જો કે આ સંદર્ભમાં વિકાસમાં ફક્ત નાણાકીય સંસાધનો જ સામેલ નથી. શ્યામ ભારપૂર્વક કહે છે, “પૈસા ઉપરાંત લોકોએ આ જમીન વિકસાવવા માટે તેમના શ્રમનું યોગદાન આપ્યું છે. વ્યક્તિગત પરિવારોએ ચોક્કસ જવાબદારીઓ લીધી હતી, જેમ કે સરહદી દીવાલના ભાગો બનાવવા.”<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
થાણાના લોકોએ બનાવેલી પથ્થરની સરહદી દીવાલ પાસે ઊભેલા શ્યામ.<\/figcaption><\/figure>

નાણાકીય યોગદાન અને શ્રમ યોગદાન ઉપરાંત સંસ્થાકીય સહાય એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, અને ચારાગાહ વિકાસ સમિતિ આ પ્રયાસોને સરળ બનાવે છે. આયોજનબદ્ધ જમીન વિકાસ માટે મનરેગા<\/a> અને મુખ્યમંત્રી જળ સ્વાવલંબન યોજના<\/a> જેવી સરકારી યોજનાઓનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરી શકાય તે માટે આ સમિતિ ગ્રામ પંચાયત, બ્લોક અને જિલ્લા વિકાસ અધિકારીઓ સાથે મળીને કામ કરે છે. ટકાઉ સરહદી દીવાલો, તળાવો, ચેક ડેમ અને કોન્ટૂર ટ્રેન્ચના નિર્માણ સહિત જમીનનો મોટાભાગનો વિકાસ આ યોજનાઓના સંકલિત ઉપયોગ દ્વારા પૂરો કરવામાં આવ્યો છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
મનરેગા હેઠળ ચારાગાહ પર એક નાનું તળાવ બનાવવામાં આવ્યું હતું.<\/figcaption><\/figure>

શ્યામ ભારપૂર્વક જણાવે છે કે, “અગણિત લોકોએ આ જમીનના વિકાસમાં ફાળો આપ્યો છે, થાણા ગામ અને પડોશી ગામોના લોકો – કેટલાક તો 8-8 કિલોમીટર દૂરથી – આ જમીન પર કામ કરવા માટે આવી રહ્યા છે. અમારો અંદાજ છે કે 1 કરોડથી વધુ રુપિયાનું કામ પૂરું થઈ ગયું છે, જેનાથી સ્થાનિક સમુદાયને ફાયદો થયો છે. માથાદીઠ નાણાકીય લાભ નોંધપાત્ર ન પણ હોય પરંતુ એક જ ઠેકેદારના હાથમાં પૈસા જાય તેના કરતાં તો આ ઘણું વધારે ન્યાયી છે.”<\/p>

ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે સમિતિ ચોમાસા પછી કાપવામાં આવતા ઘાસ અને ફળોની હરાજી કરે છે, તેમાંથી તેમને આશરે 50000 રુપિયાની આવક થાય છે. આ પૈસાનો ઉપયોગ વર્ષમાં કેટલાક મહિનાઓ માટે ચોકીદાર રાખવા માટે થાય છે જેથી રખડતા પ્રાણીઓને ચારાગાહમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકાય અને કોઈ પણ વ્યક્તિ પરવાનગી વિના તેમના પ્રાણીઓને ચારાગાહમાં ચરવા ન દે એ સુનિશ્ચિત થઈ શકે. ચોકીદારને દર મહિને 6000 રુપિયા ચૂકવવામાં આવે છે. સમિતિ પાસે હરાજી સિવાય નિયમિત આવકનો બીજો કોઈ સ્ત્રોત નથી. શ્યામનો અંદાજ છે કે ચારાગાહની યોગ્ય જાળવણી માટે વાર્ષિક 2.5-3 લાખ રુપિયાનું બજેટ જરૂરી છે. આખા વર્ષ દરમિયાન સરહદી દીવાલના સમારકામ, વૃક્ષારોપણ અને સવાર અને રાત બંને પાળી માટે ચોકીદારોની ભરતી કરવા માટે આ ભંડોળ જરૂરી છે. કાલુ ભારપૂર્વક કહે છે કે સરકાર અથવા પરોપકારી સંસ્થાઓ તરફથી મળતી મદદ આ પ્રયાસોમાં ખૂબ સહાયરૂપ થશે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
સ્થાનિક ભાષામાં દારા નામથી ઓળખાતું ફળ. મોટે ભાગે ઘેટાં-બકરા આ ફળ ખાય છે.<\/figcaption><\/figure>

સાર્વજનિક જમ્નીનના સંરક્ષણનું ફળ<\/h3>

ચારાગાહના વિકાસથી થતા ફાયદાઓની વાત કરીએ ત્યારે બે અલગ અલગ શ્રેણીઓ છે. સૌપ્રથમ મુખ્યત્વે અછતના મુશ્કેલ મહિનાઓ દરમિયાન મળી રહેતા ઘાસચારાના વિસ્તૃત પુરવઠાના રૂપમાં થતો સીધો ફાયદો. તેનાથી પશુદીઠ ઓછામાં ઓછી આશરે 6000 રુપિયાની નોંધપાત્ર વાર્ષિક બચત થાય છે, બીજું મનરેગા દ્વારા રોજગારીની તકોમાં વધારો થાય છે, જે ફક્ત સીધી આવકમાં વધારો જ નથી કરતું પરંતુ પૌષ્ટિક ઘાસચારો મળી રહેતા પશુધનનું સ્વાસ્થ્ય પણ સુધરે છે.<\/p>

પુનઃપ્રાપ્ત થયેલી અને ફરી ઉપયોગમાં લેવાતી જમીન ગામના અને તેની આસપાસના લોકો માટે શાંતિ અને આરામ આપતું સ્થળ પણ બની રહે છે. શ્યામ સમજાવે છે, “કાલુ અને હું ઘણીવાર શાંતિથી અહીં બેસીને પક્ષીઓનો કિલકિલાટ સાંભળવા આવીએ છીએ.” આ અનુભવનું વર્ણન કરતા કાલુ કહે છે, “આ જગ્યા એટલી તો પવિત્ર છે, અહીં તમને એવી શાંતિ મળે છે કે તમે ભૂખ્યા આવ્યા હો તો તમે તમારી ભૂખ પણ ભૂલી જાઓ.”<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
સાર્વજનિક જમીન પર આવેલા એક તળાવમાં તરતા કાલુ અને શ્યામ.<\/figcaption><\/figure>

સમુદાયના સભ્યોના શ્રમનું ફળ તેમને પોતાને જ મળે છે એ હકીકતને કારણે જમીન પ્રત્યેની માલિકી અને લગાવની આ ઊંડી ભાવના ઉદ્ભવે છે. તેના લાભાર્થીઓ માત્ર માનવ સમુદાય પૂરતા મર્યાદિત નથી. ગામના પાલતુ પ્રાણીઓ, તેમજ નીલગાય જેવા જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓની સેંકડો પ્રજાતિઓ આ જમીનની સમૃદ્ધિનો આનંદ માણે છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
નીલગાયના પગની છાપ.<\/figcaption><\/figure>

શ્યામ અને કાલુ કહે છે, “અમે જમીન પર વિવિધ પ્રકારના ફળ અને વૃક્ષો વાવીએ છીએ. આનાથી અસંખ્ય જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને ફાયદો થાય છે, તેમને પૌષ્ટિક પોષણ મળે છે અને આ બધું જૈવવિવિધતાના એકંદર સંરક્ષણમાં ફાળો આપે છે.”<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
એક સ્થાનિક વૃક્ષનો રોપો. સંપૂર્ણપણે વિકસિત થાય ત્યારે તે ફૂલો અને ફળો આપે છે જે વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ માટે ખોરાકનો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે.<\/figcaption><\/figure>

આ પ્રયાસને વધુ આગળ વધારવા માટે ચારાગાહ વિકાસ સમિતિ માટેની જોગવાઈઓને મજબૂત બનાવવી જરૂરી છે. કાલુ અને શ્યામ કહે છે, “નિયમિત આવકનો સ્ત્રોત અહીં અમે વિકસાવેલી વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે. સરકાર [સાર્વજનિક જમીનોની જાળવણી માટે] વાર્ષિક બજેટ ફાળવી શકશે તો તેનાથી વધુને વધુ પંચાયતો અમારા જેવી સમિતિઓ સ્થાપવા માટે પ્રોત્સાહિત થશે – પરિણામે વધુ લોકો, પ્રાણીઓ અને વ્યાપક રીતે પર્યાવરણને મદદ થશે. ખાનગી સંસ્થાઓ અને બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ પણ ચોક્કસ પહેલ માટે ભંડોળ ફાળવીને મદદ કરી શકે અથવા સંરક્ષણ સંબંધિત જાણકારીનો પ્રસાર કરીને અને અમારી સમિતિની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરીને યોગદાન આપી શકે.”<\/p>

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ છે<\/em> અને મીત કાકડિયા દ્વારા તેની<\/em> પુન: સમીક્ષા કરવામાં આવી<\/em> છે<\/em> .<\/em> <\/em><\/em><\/p>

—<\/p>

વધુ જાણો<\/h3>