{"id":65849,"date":"2025-07-29T14:50:15","date_gmt":"2025-07-29T09:20:15","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/what-women-need-to-succeed-in-panchayat-elections\/"},"modified":"2025-07-29T14:50:18","modified_gmt":"2025-07-29T09:20:18","slug":"what-women-need-to-succeed-in-panchayat-elections","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/gender\/what-women-need-to-succeed-in-panchayat-elections\/","title":{"rendered":"\u0aaa\u0a82\u0a9a\u0abe\u0aaf\u0aa4 \u0a9a\u0ac2\u0a82\u0a9f\u0aa3\u0ac0\u0a93\u0aae\u0abe\u0a82 \u0ab8\u0aab\u0ab3\u0aa4\u0abe \u0aae\u0ac7\u0ab3\u0ab5\u0ab5\u0abe \u0aae\u0ab9\u0abf\u0ab2\u0abe\u0a93 \u0aae\u0abe\u0a9f\u0ac7 \u0ab6\u0ac1\u0a82 \u0a9c\u0ab0\u0ac2\u0ab0\u0ac0 \u0a9b\u0ac7"},"content":{"rendered":"

ભારતના એકવીસ રાજ્યોએ પંચાયતી રાજ ઈન્સ્ટિટ્યૂશન (પીઆરઆઈસ – પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ) માં મહિલાઓ માટે 50 ટકા<\/a> બેઠકો અનામત રાખી છે. જોકે, નાગરિકો, નીમાયેલા સભ્યો, ચૂંટાયેલા સભ્યો અને નેતાઓ તરીકે મહિલાઓનું રાજકીય સશક્તિકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે માત્ર કાયદાઓ પૂરતા નથી. ઈલેકટેડ વિમેન રેપ્રેસન્ટેટિવ્સ (ઈડબલ્યુઆર્સ – ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓ) માત્ર તેમના નામાંકનપત્ર (ઉમેદવારીપત્ર) ભરતી વખતે જ નહીં, પરંતુ જો અને જ્યારે તેઓ ચૂંટાય છે તો અને ત્યારે પણ ઘણા પડકારો<\/a>નો સામનો કરે છે.<\/p>

અમે આનંદી<\/a> – એરિયા નેટવર્કિંગ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઈનિશિયેટિવ્સ – ખાતે 1995 માં ગુજરાતના પંચમહાલ અને દાહોદના આદિવાસી જિલ્લાઓમાં કામ શરૂ કર્યું ત્યારે માળખાકીય, નાણાકીય અને સાંસ્કૃતિક અવરોધોને કારણે મહિલાઓ ચૂંટણી સંબંધિત અને રાજકીય પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવા માંગતી નહોતી. આમાંના ઘણા અવરોધો આજે પણ છે. ગ્લોબલ જેન્ડર ગેપ રિપોર્ટ 2023<\/a> ભારતને 146 દેશોમાંથી 127 મા ક્રમે મૂકે છે.<\/p>

મહિલાઓ માટે ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવો પડકારજનક છે કારણ કે તેઓ જાતિગત કામનો બોજ વેંઢારે છે અને તેમના અવેતન કામના બોજમાં તેમને કોઈ મદદ મળતી નથી. યુએનડીપી જેન્ડર સોશિયલ નોર્મ 2023<\/a> (યુએનડીપી જાતિ સામાજિક ધોરણો સૂચકાંક 2023) મુજબ લગભગ અડધી દુનિયા હજી પણ એમ માને છે કે રાજકારણમાં સત્તાના હોદ્દા પર મહિલાઓ પુરુષો કરતાં ઓછી સક્ષમ છે. આ પૂર્વગ્રહયુક્ત માનસિકતા, નિયંત્રિત ગતિશીલતા, માહિતીની મર્યાદિત પહોંચ, ટેકનોલોજીની નજીવી પહોંચ અને સૌથી વધુ તો સમુદાયના નેતૃત્વ માટે કોઈ તક ન હોવાને કારણે તેઓ ઔપચારિક ચૂંટણીઓમાં ભાગ લેવા માટે પોતાને લાયક અથવા સજ્જ માને તેવી શક્યતા ઓછી છે. ચૂંટાયા પછી પણ ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓને માત્ર તેમની વિરોધી પેનલો તરફથી જ નહીં પરંતુ ઘનિષ્ઠ જીવનસાથી (પતિ) તરફથી પણ હિંસા<\/a>ના સ્વરૂપમાં નકારાત્મક પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરવો પડે છે. સામાજિક સત્તાના પ્રતિકૂળ માળખાં અને જાતિ અને વર્ગ સંબંધિત સમસ્યાઓ આદિવાસી, દલિત અને બીજા વંચિત સમુદાયોની મહિલાઓ માટે આ પ્રણાલીને વધુ જટિલ બનાવે છે.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

મહિલાઓ માટે સ્થાનિક બેઠકો અનામત રાખવાના બંધારણીય સુધારા<\/a> પસાર થયા પછી છેલ્લા બે દાયકામાં ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જોડાવા માટે ઉત્સાહી મહિલાઓની સંખ્યામાં થોડો ફેરફાર થયો છે. દેવગઢ બારિયા બ્લોકમાં 2021ની ગ્રામ <\/a>પંચાયતોની ચૂંટણીમાં આશરે 53 મહિલાઓ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં ચૂંટાઈ આવી હતી અને બે નાયબ સરપંચ બની હતી. આવું પરિણામ મેળવવા માટે આનંદીએ દેવગઢ મહિલા સંગઠન નામના મહિલા-આગેવાની હેઠળના સંગઠન સાથે મળીને 130 થી વધુ યુવાનોને ગામ સાથીઓ અથવા ગામના મિત્રો તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા અને તાલીમ આપી હતી. જાતિગત સમસ્યાઓ, અધિકારો અને હકો અને વિકાસલક્ષી કામોની યાદી બનાવવામાં નાગરિકોની ભૂમિકાઓ વિશે બે થી ત્રણ વર્ષ સુધી જાણ્યા પછી સહભાગીઓ તેમના ચૂંટણી ઢંઢેરા કેવી રીતે તૈયાર કરવા તે શીખ્યા હતા. મતદારોએ તેમની પંચાયત માટે કયા પ્રકારના નેતાને પસંદ કરવા જોઈએ તે નક્કી કરવામાં તેમને મદદ કરવા અમે મતદાર જાગૃતિ ઝુંબેશનું પણ આયોજન કર્યું હતું. સહભાગીઓએ ગુજરાત અને કેરળમાં મોડેલ પંચાયતોની મુલાકાત લીધી હતી અને તેમના કામ વિશે જાણવા માટે વરિષ્ઠ સરકારી અધિકારીઓ સાથે વાતચીત કરી હતી.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
પગાર વગરનું (અવેતન) અને સંભાળનું કામ, શ્રમ અને નિર્ણય લેવામાં લિંગ વિભાજન, અધિકારો અને નાગરિકતા જેવી વિવિધ સમસ્યાઓને લગતા એકમો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. | તસવીર સૌજન્ય: આનંદી<\/a><\/figcaption><\/figure>

તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ<\/h3>

મહિલા પંચાયત નેતાઓ માટે, જેની પહોંચ તેમને માટે સુલભ હોય તેવા, નેતૃત્વ તાલીમ અને ક્ષમતા નિર્માણ માટેના ખાસ વધારે સત્રો યોજવાની જરૂર છે. સંસદસભ્યોને માટે આ પ્રકારના પૂર્વાભિમુખીકરણ (ઓરિએન્ટેશન) અને તાલીમ<\/a>નું આયોજન થતું હોય છે.<\/p>

ગુજરાતમાં પંચાયતી રાજ તાલીમ સંસ્થાઓ સત્રો યોજે છે પરંતુ તે બ્લોક સ્તરે યોજાતા નથી ,અને ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓ માટે આવા સત્રોમાં હાજરી આપવા લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવી પડકારજનક બની રહે છે. કેટલીકવાર આ સત્રો વર્ચ્યુઅલી યોજવામાં આવે છે. જો કે આ તાલીમ હંમેશા સંદર્ભિત હોતી નથી, અને સૂચનાઓ તકનીકી અને દિશાસૂચક હોય છે, જેમાં ગ્રામ પંચાયતોને માટે વોર્ડ-સ્તરની વાસ્તવિકતાઓ વ્યક્ત કરવાનો અવકાશ ઓછો હોય છે અથવા બિલકુલ હોતો નથી. આ જ કારણે અમે ગ્રામ પંચાયતના સભ્યો માટે નિયમિત ક્ષમતા-નિર્માણ સત્રોનું આયોજન કરીએ છીએ.<\/p>

પરંતુ ગ્રામ પંચાયત વિકાસલક્ષી આયોજન અને અમલીકરણ માટે સ્થાનિક સંસ્થા તરીકેની પોતાની ભૂમિકા સંભાળી શકે તે માટે આપણે ફક્ત ચૂંટાયેલા ગ્રામ પંચાયતના સભ્યોમાં જ નહીં પરંતુ બીજી મહિલાઓ અને યુવાનોમાં પણ નેતૃત્વના ગુણો વિકસાવવાની જરૂર છે. આમ કરવાથી જ વોર્ડ અને ગ્રામ સભા ખરેખર સક્રિય થઈ શકે. સમુદાયો સાથે સંવાદ શરૂ કરવા માટે અમે પાર્ટિસિપેટરી એક્શન લર્નિંગ સિસ્ટમ (પીએએલ્સ)<\/a> – સહભાગી કાર્યવાહી શિક્ષણ પ્રણાલી) નો ઉપયોગ કરીએ છીએ. પગાર વગરનું (અવેતન) અને સંભાળનું કામ, શ્રમ અને નિર્ણય લેવામાં લિંગ વિભાજન, અધિકારો અને નાગરિકતા જેવી વિવિધ સમસ્યાઓને લગતા એકમો તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. આ એકમોમાં સહભાગીઓ તેમની રોજિંદી વાસ્તવિકતાઓમાંથી શીખી શકે તે માટે અનુકૂળ વાતાવરણ હોય છે. ત્યારબાદ જૂથો તેમની પોતાની કાર્યસૂચિ તૈયાર કરીને સામાન્ય ગ્રામ પરિષદમાં હાજરી આપી શકે છે અને મંજૂર થયેલ અંતિમ કાર્યસૂચિમાં તેમના કામોને પ્રાથમિકતા અપાય એ સુનિશ્ચિત કરી શકે છે.<\/p>

સામૂહિક સમર્થન<\/h3>

મહિલાઓ અને યુવાનોના ગ્રામ્ય સ્તરના સંગઠનો બે પેઢીઓ વચ્ચે સંવાદ અને લિંગ-અસમાનતાને સંબોધવા અને ઘટાડવા માટે આયોજન અને કાર્યવાહી શરુ કરે છે. આનંદીના અનુભવ મુજબ આવા સંગઠનોને મજબૂત બનાવવાથી ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓની કાર્યવાહી દરમિયાન મહિલાઓની હાજરી અને ભાગીદારીમાં વધારો થયો છે. અમે સાક્ષર મહિલાઓને અનુભવી મહિલાઓ સાથે જોડીએ છીએ (જેને ભણેલી-ગણેલીની જોડી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) અને આવી જોડીઓના સમૂહને ગામ સંગઠન આગેવાન તરીકેની તાલીમ આપીએ છીએ. આ દ્વિમાસિક ક્લસ્ટર-સ્તરના ફોરમના સભ્યો ચૂંટણી પ્રક્રિયમાં સીધા ભાગ લેતા નથી. તેને બદલે તેઓ વંચિત પરિવારોના અને જ્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ હોય તેવા અંતરિયાળ ગામોના ઘરોની મુલાકાત વખતે અને વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક અધિકારો અને હક સંબંધિત કામ માટે સરકારી સંસ્થાઓમાં જવાનું થાય ત્યારે ચૂંટાયેલા સભ્યો સાથે વારાફરતી જાય છે. ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓ તેમનું કામ શરુ કરે છે ત્યારે આ પ્રકારની વ્યવસ્થિત સહાય મદદરૂપ બને છે.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

અમે દેવગઢ મહિલા સંગઠનની મહિલા ન્યાય સમિતિઓ અથવા સામાજિક ન્યાય સમિતિઓને પણ મહિલાઓ સામે થતી હિંસાની સમસ્યાને સંબોધિત કરવાની તાલીમ આપી છે. આ સમિતિ હિંસા નિવારણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે ઝુંબેશો ચલાવે છે. આ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આદિવાસી ગામોમાં પંચ – સમુદાય દ્વારા નિયુક્ત વડીલોનો સમૂહ – વિવાદ નિવારણની પરંપરાગત પદ્ધતિ છે. મોટાભાગની પંચ બેઠકો વૈવાહિક સમસ્યાઓ, છૂટાછેડા, જમીન વિવાદો, કૌટુંબિક વિવાદો અને ઘરેલુ હિંસા સંબંધે પ્રક્રિયા કરવા યોજાય છે. આમાંની મોટાભાગની પ્રક્રિયાઓમાં પંચ પુરુષોનું બનેલું હોય છે. ચૂંટાયેલા સભ્યોને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે પરંતુ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં પતિ અથવા બીજા પુરુષ પ્રોક્સી સભ્યો મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. બહુ ઓછી મહિલાઓ પંચમાં રૂબરૂ હાજરી આપીને પોતાના મંતવ્યો સ્પષ્ટપણે રજૂ કરે છે. પંચનો આશરો લેવા અથવા અદાલતોના મુકદ્દમાઓની જટિલતાઓમાં ફસાવવાને બદલે મહિલાઓ મહિલા ન્યાય સમિતિનો સંપર્ક કરે છે, જ્યાં તેમને પોતાનું મંતવ્ય રજૂ કરવાની તક મળવાની ખાતરી હોય છે. સમિતિના સભ્યો તપાસ કરે છે અને (જરૂર પડ્યે) દરમ્યાનગીરી કરે છે. જોકે જ્યારથી મહિલાઓના સંગઠનો અને સ્વ-સહાય જૂથો અસરકારક સાબિત થયા છે ત્યારથી મહિલા સંગઠનોને તમામ પ્રકારની દરમિયાનગીરી કરવા માટેના સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે. આપણી નીતિઓએ એ સમજવાની જરૂર છે કે આ સંસ્થાઓને ફક્ત સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાય નહીં. સંસ્થાની શક્તિનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવા માટે આપણે સંસ્થાના નેતાઓની લોકોને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરવાની જરૂર છે.<\/p>

અમલદારશાહી અને નીતિ હિમાયત<\/h3>

સંગઠનો ઘણીવાર ચૂંટણી પ્રક્રિયાને શી રીતે સુલભ અને ન્યાયી બનાવી શકાય તે અંગેની જમીની માહિતી આપે છે. આ માહિતી સિવિલ સોસાયટી ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ (સીએસઓસ – નાગરિક સમાજ સંગઠનો) માટે પુરાવા તરીકે કામ કરે છે, તે તેનો ઉપયોગ તેમના વતી હિમાયત કરવા માટે કરી શકે છે. ઘણી નીતિગત સમસ્યાઓને સંબોધિત કરવાની જરૂર છે.<\/p>