{"id":67239,"date":"2025-09-29T20:15:15","date_gmt":"2025-09-29T14:45:15","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/moving-towards-rights-based-development-paradigms\/"},"modified":"2025-09-29T20:15:18","modified_gmt":"2025-09-29T14:45:18","slug":"moving-towards-rights-based-development-paradigms","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/rights\/moving-towards-rights-based-development-paradigms\/","title":{"rendered":"\u0a95\u0ab2\u0acd\u0aaf\u0abe\u0aa3\u0aa5\u0ac0 \u0a86\u0a97\u0ab3 \u0ab5\u0aa7\u0ac0\u0aa8\u0ac7 \u0a85\u0aa7\u0abf\u0a95\u0abe\u0ab0\u0acb \u0aa4\u0ab0"},"content":{"rendered":"

ભારતની વિકાસ યાત્રા ઘણીવાર બે અભિગમોમાંથી કોઈ એકને આધારે આગળ વધતી રહી છે: સમાજ કલ્યાણ મોડેલ – સરકારની પ્રાથમિકતાઓ, મૂલ્યાંકનો અને વચનોના આધારે તેની વિવેકબુદ્ધિ પ્રમાણે અમલમાં મૂકવામાં આવતી કલ્યાણકારી યોજનાઓ – અથવા અધિકારો-આધારિત માળખાને આધારે – કાયદેસર રીતે ફરજિયાત કરાયેલા અને ક્યારેક સામૂહિક સંઘર્ષ અને સાર્વજનિક દબાણ દ્વારા સુરક્ષિત કરાયેલા અધિકારો અને હકદારી.<\/p>

ગૌરવપૂર્ણ જીવન<\/a> જીવવા માટે જરૂરી સુખાકારીની મૂળભૂત મર્યાદા સુનિશ્ચિત કરતા ભારતના બંધારણીય દ્રષ્ટિકોણ અને તેને વ્યવહારમાં જે રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવે છે તેની જમીની વાસ્તવિકતાઓ વચ્ચે હજી પણ નોંધપાત્ર અંતર છે. રાજ્યની યોજનાઓ, નીતિઓ અને કાયદાઓ ઘણીવાર અપૂરતા, અપ્રાપ્ય અથવા નબળી રીતે અમલમાં મૂકાયેલા હોય છે તે સમજીને નાગરિક સમાજ અને પાયાના સંગઠનો ઘણીવાર આ વિકાસના અંતરને દૂર કરવા માટે આગળ આવે છે.<\/p>

આનાથી એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે જેનો સામનો સંગઠનો, ચળવળો, બિનનફાકારક સંસ્થાઓ અને ભંડોળ પૂરું પાડતી સંસ્થાઓના આપણા કાર્યમાં<\/a> આપણે વારંવાર કર્યો છે: વિકાસના બે અભિગમો – કલ્યાણ આધારિત અભિગમ અને અધિકાર આધારિત અભિગમ – વચ્ચે શું તફાવત છે અને તે સામાજિક ક્ષેત્રને કેવી રીતે લાગુ પડે છે? આ લેખમાં, અમે અમારા અનુભવોને આધારે સમજીશું કે આ બે દ્રષ્ટિકોણ સામાજિક ક્ષેત્રની વિકાસ અંગેની સમજને કેવી રીતે આકાર આપે છે, અને વધુ ન્યાયી અને સમતાપૂર્ણ સમાજ બનાવવા માટે કામ કરતી સંસ્થાઓ માટે તેનો શો અર્થ થાય છે.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

‘એક ફરજ’ તરીકે સમાજ કલ્યાણ અને અધિકારપૂર્વકનું સમાજ કલ્યાણ<\/h3>

સમાજ કલ્યાણ એ રાજ્ય દ્વારા વંચિત સમુદાયોને સહાય કરવા માટે ઘડાયેલ નીતિઓ, યોજનાઓ અને કાર્યક્રમોનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઘણીવાર ઉદારતાના કૃત્યો<\/a> તરીકે રજૂ કરાયેલા આ પગલાંઓમાં ખોરાક વિતરણ, આરોગ્યસંભાળ અને રોજગાર માટેની યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. કમનસીબે, કલ્યાણ યોજનાઓ લાગુ પાડી શકાય તેવા અધિકારો તરીકે નહીં પણ સરકાર દ્વારા તેની વિવેકબુદ્ધિથી આપવામાં આવતી સેવાઓ તરીકે કામ કરે છે. આ નિર્ભરતાએ શક્તિનું અસંતુલન ઊભું કર્યું છે, જેના કારણે ઘણીવાર વંચિત સમુદાયો બહિષ્કાર, અમલદારશાહી જડતા અને પ્રણાલીગત નિષ્ફળતાઓનો ભોગ બને છે.<\/p>

ઐતિહાસિક રીતે, આ કલ્યાણકારી પહેલો<\/a> સામાન્ય રીતે તાત્કાલિક જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે કામચલાઉ ઉકેલો તરીકે ઘડવામાં આવતી હતી, જેમ કે ભૂખમરા અથવા દુષ્કાળના સમયે રાહત કાર્ય<\/a> પૂરું પાડવું. તેનું અમલીકરણ મનસ્વી હતું – જેમ કે આ સેવાઓ ક્યારે અને કેટલા સમયગાળા માટે પૂરી પાડવામાં આવશે, અથવા લાભાર્થી કોણ હશે એ બાબતે કોઈ સ્પષ્ટતા નહોતી. મૂળભૂત જરૂરિયાતોને અધિકારોથી અલગ કરવાની સમસ્યા એ છે કે તે ભૂખ, ગરીબી અને વંચિતતાનું કારણ બનતી પ્રણાલીગત અસમાનતાથી મુક્ત થવાના બધા નાગરિકોના અધિકારને માન્ય કરવાને બદલે રાજ્યને ‘મફત<\/a>‘ વસ્તુઓના પ્રદાતા તરીકે જોવા ઉત્તેજન આપે છે.<\/p>

તેનાથી વિપરીત, અધિકારો-આધારિત અભિગમ સમાજ કલ્યાણને કાયદેસર રીતે લાગુ પાડી શકાય તેવા હક્કોમાં પરિવર્તિત કરે છે, જે રાજ્યને માનવ ગૌરવ જાળવવા માટે જવાબદાર ઠેરવે છે. આ અભિગમ મુજબ, નાગરિકોને જીવનની ગુણવત્તાના સંદર્ભમાં મૂળભૂત સ્તર સુધીની મદદ કરતી સેવાઓને એક વખતના પગલાં તરીકે ગણવામાં આવતી નથી. તેને બદલે આ સેવાઓ કાયમી ધોરણે પૂરી પાડવામાં આવે છે, જે વ્યક્તિઓને અધિકાર-ધારકો તરીકે માન્યતા આપે છે અને રાજ્યને ચોક્કસ જવાબદારીઓ પૂર્ણ કરવા માટે બંધાયેલ ગણે છે. આ અધિકારો-આધારિત મોડેલના મૂળ બંધારણીય બાંહેધરીઓ અને નાગરિકોના અધિકારોમાં રહેલા છે.<\/p>

અધિકારો-આધારિત અભિગમો અને સામાજિક ક્ષેત્રમાં તેમની સુસંગતતા<\/h3>

પરંતુ સિવિલ સોસાયટી ઓર્ગેનાઈઝેશન્સ (સીએસઓસ – નાગરિક સમાજ સંગઠનો) માટે અધિકારો-આધારિત અભિગમનો અર્થ શું છે? અધિકારો સુનિશ્ચિત કરવાની જવાબદારી રાજ્યની હોય ત્યારે તેઓએ આ દિશામાં શા માટે આગળ વધવું જોઈએ?<\/p>

વિકાસથી સામાજિક કે આર્થિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન ન થવું જોઈએ.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

બંધારણીય રીતે ફરજિયાત હોવા છતાં રાજ્યનો અભિગમ ઘણીવાર રાજકીય ઉદાસીનતા, અમલદારશાહી વિલંબ અને પ્રણાલીગત બહિષ્કાર દ્વારા મર્યાદિત થતો હોય છે. તેથી, પરિવર્તનને ટકાઉ બનવા માટે, સંસ્થાઓએ સેવા વિતરણથી આગળ વધવું જોઈએ અને લોકોના સામૂહિક અવાજ, તેમની વિવેચનાત્મક ચેતના અને સંગઠિત થવાની ક્ષમતાના નિર્માણ માટે કાર્ય કરવું જોઈએ. અધિકાર-આધારિત હોવાનો અર્થ એ છે કે ‘જાગૃતિ લાવવાનું<\/a>‘ – લોકશાહીમાં લોકોને પોતાની જાતને અધિકાર-ધારકો તરીકે જોવામાં મદદ કરવાનું કામ – અસરકારક રીતે કરવું. તેનો અર્થ ફક્ત સેવા વિતરણનો જ નહીં પરંતુ અન્યાયી પ્રણાલીઓને પડકારવાનો છે જેથી સમુદાયો પોતાની શરતો પર રાજ્યની જવાબદારીની માંગ કરી શકે.<\/p>

લોકોના આંદોલનો અને સમુદાયો દ્વારા સતત હિમાયત અને દબાણને કારણે ઘણીવાર મૂળભૂત અધિકારોનો<\/a> અને રાજ્યના નીતિ વિષયક માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો<\/a> વ્યાપ વિસ્તૃત થયો છે. સૂચના એવમ રોજગાર અધિકાર અભિયાન<\/a> અને બીજા પ્લેટફોર્મ્સ સાથે સંકળાયેલા પારસ બંજારા ભારપૂર્વક કહે છે કે હકોને અધિકારો તરીકે ઘડવાથી નાગરિકો જવાબદારીની માંગણી કરવા અને અધિકારોનો ઇનકાર કરવામાં આવે ત્યારે નિવારણ મેળવવા માટે સજ્જ થાય છે. તેઓ કહે છે, “રાજ્યની ભલમનસાઈએ નહીં પરંતુ લોકોના સંગઠિત સંઘર્ષોએ સરકારને અધિકારો આધારિત કાયદાઓ ઘડવા અને અમલમાં મૂકવાની ફરજ પાડી છે. લોકોના નેતૃત્વ હેઠળના આ સતત પ્રયાસોથી શિક્ષણ, ખાદ્ય સુરક્ષા, રોજગાર, વન અધિકારો, ઘરેલુ હિંસા અને જાતીય અત્યાચારોથી રક્ષણ, વગેરે પર અધિકારો-આધારિત સીમાચિહ્નરૂપ કાયદાઓ<\/a> બન્યા છે.”<\/p>

ઉદાહરણ તરીકે, મનરેગા રાઈટ ટુ લાઈફ<\/a> (જીવનના અધિકાર) અને કલમ 41<\/a> માંથી આવે છે, જે જણાવે છે કે રોજગાર મેળવવા માટે રાજ્યએ સામાજિક સહાય પૂરી પાડવી જોઈએ, કારણ કે કામ એ ગૌરવપૂર્ણ જીવન માટેનું આવશ્યક તત્ત્વ છે. દેશભરમાંથી વિવિધ સંગઠનો અને<\/a> ઝુંબેશો નરેગા સંઘર્ષ મોરચાના<\/a> બેનર હેઠળ આ કાયદાને પસાર કરવા માટે એક ચળવળ રચવા માટે એકઠા થયા હતા. આ કાયદાનું યોગ્ય અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આ મોરચો હજી પણ સક્રિય છે.<\/p>

સીએસઓ માટે અધિકારો-આધારિત અભિગમ ફક્ત વિકાસના પરિણામો પર જ નહીં પરંતુ જેના દ્વારા વિકાસ સાધવામાં આવે છે એ પ્રક્રિયાઓ પર પણ ભાર મૂકે છે. મુખ્યત્વે પરિણામો અને લક્ષ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા કેટલાક વિકાસ મોડેલોથી વિપરીત, અધિકારો-આધારિત અભિગમો એ સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે કે વિકાસને કારણે સામાજિક અથવા આર્થિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થવું ન જોઈએ અથવા અસમાનતાઓ વધવી ન જોઈએ, ખાસ કરીને લાંબા ગાળાના, માળખાકીય પરિવર્તનને સક્ષમ બનાવવાનું ધ્યેય હોય ત્યારે.<\/p>

અધિકારોનું સતત ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે એવા રાજકીય વાતાવરણમાં સંસ્થાઓ તેમના કાર્યમાં વધુ અધિકારો-આધારિત અભિગમ કેવી રીતે અપનાવવો તે અંગે વિચાર કરી શકે છે. અહીં કેટલાક પ્રશ્નો છે જે તેઓ પોતાને પૂછી શકે છે.<\/p>

\"The<\/source><\/source><\/source><\/picture>
અધિકારો-આધારિત અભિગમો એ સિદ્ધાંતને સમર્થન આપે છે કે વિકાસને કારણે સામાજિક અથવા આર્થિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થવું ન જોઈએ અથવા અસમાનતાઓ વધવી ન જોઈએ. | છબી સૌજન્ય: સબા કોહલી દવે<\/figcaption><\/figure>

1. વંચિત લોકો અને સમુદાયો અંગે આપણે શું ધારીએ છીએ?<\/h3>

કલ્યાણકારી અભિગમ ઘણીવાર વંચિત સમુદાયોને નિષ્ક્રિય પ્રાપ્તકર્તાઓ તરીકે જુએ છે. આ વાત તેમને માટે વપરાયેલી ભાષા દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે: ‘લક્ષ્યો’, ‘લાભાર્થીઓ’, અથવા તો ‘સહાય’ શબ્દોને ધ્યાનમાં લો. આવા શબ્દો માત્ર સ્તરીકરણને દ્રઢ કરે છે એટલું જ નહીં પરંતુ પ્રણાલીગત અન્યાયને કારણે ‘વિકાસ’થી વંચિત રહી ગયેલા લોકોને અધિકાર-ધારકો તરીકે ઓળખવાને બદલે વિતરણ પ્રણાલીના ડેટા પોઈન્ટ્સ સુધી મર્યાદિત કરી દેવાનું જોખમ પણ ધરાવે છે.<\/p>

જાતિ, વર્ગ, લિંગ, ધર્મ, વિકલાંગતા અથવા ભૂગોળ જેવા પરિબળોને કારણે વંચિત રહી ગયેલા સમુદાયો સાથે કામ કરતી બિન-નફાકારક સંસ્થાઓએ વિચારવું જોઈએ કે તેઓ આ જૂથો સાથે શા માટે સંકળાયેલા છે. ફક્ત એટલા માટે કે તેઓને હાલમાં સૌથી વધુ અસુરક્ષિત માનવામાં આવે છે? અથવા આ સમુદાયોને એ જ માળખા દ્વારા વ્યવસ્થિત રીતે વંચિત રાખવામાં આવ્યા છે, જેણે બીજા લોકોને વિશેષાધિકાર આપ્યા છે એવી કોઈ ઊંડી સમજ છે? અધિકારો-આધારિત કાર્ય માટે આ પ્રકારના મહત્વપૂર્ણ ચિંતનની જરૂર છે – અને જરૂર છે માત્ર દાન પ્રત્યે નહીં, ન્યાય પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધતાની.<\/p>

વધુમાં, અધિકારો-આધારિત અભિગમ વર્તમાન અસમાનતાઓને આકાર આપનાર ઐતિહાસિક અન્યાયો અને પ્રણાલીગત બહિષ્કારને જાણે છે. આનું એક શક્તિશાળી ઉદાહરણ છે ફોરેસ્ટ રાઈટ્સ એક્ટ<\/a> (વન અધિકાર અધિનિયમ), જે એક કાનૂની હસ્તક્ષેપ છે જે રાજ્યના જંગલોના એકીકરણ દરમિયાન આદિવાસી અને વન-નિવાસી સમુદાયોના જમીન અને સંસાધનના અધિકારોને નકારવાની ઐતિહાસિક ભૂલને સુધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ અધિકારોને માન્યતા આપીને કાયદાનો ઉદ્દેશ્ય દાયકાઓથી થઈ રહેલ ઉપેક્ષા અને વિસ્થાપનની અસરો દૂર કરવાનો હતો. સાવિત્રી ફાતિમા ફાઉન્ડેશન ફોર ઇન્ક્લુઝિવ ડેવલપમેન્ટના<\/a> સ્થાપક સબાહ ખાનના મતે, “અધિકારો-આધારિત કાર્યમાં ઘણીવાર મુશ્કેલ પ્રશ્નો ઊઠાવવાનો અને માનવ ગૌરવ જાળવી રાખવાનો દાવો કરનારાઓ પાસે મક્કમ માંગણીઓ કરવાનો સમાવેશ થાય છે – એવી માંગણીઓ જેના મૂળ ભારતના બંધારણમાં છે. ખોરાકની વાત કરીએ તો, કલ્યાણ-આધારિત અથવા ચેરિટી મોડેલ ફૂડ પેકેટ અથવા ભોજનનું વિતરણ કરશે.<\/p>

અધિકારો-આધારિત મોડેલ જવાબદાર લોકોને જવાબદારી લેવાનું કહેશે, આ અધિકારોના અમલીકરણની માંગ કરવા અને તેના અમલીકરણ પર દેખરેખ રાખવા માટે સમુદાયમાં જાગૃતિ લાવશે, અને કદાચ ટૂંકા ગાળા માટે કટોકટીના પગલાંનો ઉપયોગ પણ કરશે. ઉદાહરણ તરીકે, મહારાષ્ટ્રની એક સંસ્થા, રેશનિંગ કૃતિ સમિતિ<\/a>, નેશનલ ફૂડ સિક્યોરિટી એક્ટ<\/a> (રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ) ના ભાગ રૂપે પબ્લિક ડિસ્ટ્રિબ્યુશન સિસ્ટમ (પીડીએસ – જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા) દ્વારા ખોરાક અને બીજી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કાર્ય કરે છે. સાથેસાથે તે પ્રણાલીને વધુ જવાબદાર અને પારદર્શક બનાવવા માટેના સુધારાઓની પણ હિમાયત કરે છે.<\/p>

2. નેતૃત્વમાં શેનો સમાવેશ થાય છે?<\/h3>

અધિકારો-આધારિત અભિગમ સામાજિક ક્ષેત્રમાં અને વિકાસમાં આપણી પોતાની ભૂમિકાઓનું પરીક્ષણ કરવાની અપેક્ષા રાખે છે, ખાસ કરીને જ્યારે આપણે વિશેષાધિકારના હોદ્દા પર હોઈએ ત્યારે. શું આપણે શરૂઆતથી જ વાસ્તવિક નેતૃત્વ માટે જગ્યા બનાવી રહ્યા છીએ, કે પછી સેવાની આડમાં સ્તરીકરણને દ્રઢ કરી રહ્યા છીએ? ઘણી વાર, ફક્ત સંસ્થાના વડા – મોટેભાગે વિશેષાધિકાર પ્રાપ્ત જાતિ, વર્ગ અથવા લિંગની પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવેલા – ને જ પ્રસિદ્ધિ<\/a> અને નેતૃત્વની તકો આપવામાં આવે છે.<\/p>

અધિકારો-આધારિત માળખામાં નેતૃત્વ, સમસ્યાથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત લોકોને – વંચિત સમુદાયોના લોકોને જેઓ વાસ્તવિક અનુભવ, સામાજિક અને રાજકીય સ્પષ્ટતા અને સ્થાનિક જ્ઞાન સાથે લઈને આવે છે તેમને – કેન્દ્રમાં રાખે છે (અથવા ઓછામાં ઓછું તેમને સમાવે છે). જ્યારે અસમાનતા, અન્યાય અથવા ભેદભાવના અનુભવથી દૂર રહ્યા હોય તેવા લોકો જ નેતૃત્વ સાંભળે છે ત્યારે સારા હેતુ સાથેની દરમિયાનગીરી પણ તેઓ જે માળખાકીય સમસ્યાઓને ઉકેલવા માગે છે તેને જ ફરીથી ઊભી કરી શકે છે.<\/p>

આ સિદ્ધાંત વ્યક્તિગત પ્રતિનિધિત્વથી આગળ વધીને સંગઠનાત્મક સંસ્કૃતિ સુધી વિસ્તરવો જોઈએ. શું ઐતિહાસિક રીતે વંચિત પૃષ્ઠભૂમિના લોકોને સક્રિય રીતે સમાવવા માટે પ્રણાલીઓ તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે? શું સંગઠનાત્મક ધોરણો, ભાષા અને પ્રથાઓ સુલભ અને ન્યાયી છે? સંગઠનમાં કયા હોદ્દા પર રહેવાનો અધિકાર કોને છે? ફિલ્ડવર્ક (ક્ષેત્રીય કાર્ય) કોણ કરી રહ્યું છે, અને રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર સંગઠનનું પ્રતિનિધિત્વ કોણ કરી રહ્યું છે? કોને કેટલો પગાર મળે છે? આ પ્રશ્નો આપણે માત્ર કાર્યક્ષમતા નહીં – પણ સમાનતા, ગૌરવ અને ન્યાયને જાળવી રાખતી સંરચના કેવી રીતે ઊભી કરીએ છીએ તેના હાર્દમાં છે.<\/p>

નાગરિક સમાજ મુખ્ય પ્રવાહના સમાજનું પ્રતિબિંબ છે, અને મોટાભાગની ખાનગી સંસ્થાઓની જેમ, સકારાત્મક પગલાંના અભાવને કારણે, ઘણી સંસ્થાઓ, પછી ભલે તે ગમે તે સમસ્યા પર કામ કરી રહી હોય, તેમનું નેતૃત્વ દમનકારી જાતિઓ, ઉચ્ચ-વર્ગના, અંગ્રેજી બોલતા, સક્ષમ, સિસ-હેટ વ્યક્તિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સંસ્થાના ઉદ્દેશ્યનું સૂચક ન પણ હોઈ શકે – ઓછામાં ઓછું શરૂઆતના તબક્કામાં તો નહીં જ. પરંતુ જો કોઈ સંસ્થા ઘણા વર્ષોથી વંચિત સમુદાયો સાથે કામ કરી રહી હોય છતાં – પ્રતીકાત્મક પ્રતિનિધિત્વ સિવાય – તે સમુદાયોની અંદરથી નેતૃત્વને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ખાસ કોઈ પ્રયત્ન કરતી ન હોય તો તેના અભિગમ પર પ્રશ્ન ઉઠાવવો વાજબી છે.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
સામાજિક ક્ષેત્રએ પરિવર્તનના સમાન સહ-નિર્માતાઓ તરીકે લોકોની સાથે મળીને સંયુક્ત રીતે કામ કરવું જોઈએ. | છબી સૌજન્ય: સબા કોહલી દવે<\/figcaption><\/figure>

3. જરૂરિયાત કોણ વ્યાખ્યાયિત કરી રહ્યું છે?<\/h3>

ઘણી વાર, સંસ્થાઓ જીવંત વાસ્તવિકતાઓ અને આકાંક્ષાઓમાં જેના મૂળ રહેલા હોય તેવું પરિવર્તન લાવવા માટે સમુદાયો સાથે કામ કરવાને બદલે પૂર્વનિર્ધારિત ઉકેલો સાથે આવે છે. આપણે લોકો અને સમુદાયોને રાજ્ય અથવા બિનનફાકારક સંસ્થાઓ દ્વારા ‘આપવામાં આવતી’ સેવાઓના નિષ્ક્રિય પ્રાપ્તકર્તાઓ તરીકે જોઈ રહ્યા છીએ કે પછી પોતાના વિકાસને આકાર આપવામાં કેન્દ્રિય ભૂમિકા ભજવતા સક્રિય અધિકાર ધારકો તરીકે? જે ઉકેલો તેઓ જે લોકોને સેવા આપવાનો દાવો કરે છે તેમને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા અથવા વિચાર પ્રક્રિયામાંથી બાકાત રાખે છે તે ઉકેલો ટકાઉ કે ન્યાયી નથી.<\/p>

અધિકારો-આધારિત અભિગમ એ સ્વીકારે છે કે સમાનતા ઉપરથી નીચે સુધી પહોંચાડી શકાતી નથી. તે વિશેષાધિકૃત અધિકારીઓ દ્વારા વંચિત લોકોને ‘અવાજ આપવા’ વિશે નથી, પરંતુ તેમના અવાજને દબાવી દેતી રચનાઓને તોડી પાડવા વિશે છે. આનો અર્થ એ છે કે – હિમાયત, પુનર્વિતરણ અને સમાવેશક, સહભાગી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા વ્યક્તિગત ઉત્થાનથી પ્રણાલીગત પરિવર્તન તરફ આગળ વધવું. વાસ્તવિક પરિવર્તન સમાવેશકતાની રોજિંદી પ્રથાઓમાં રહેલું છે: રૂમમાં કોણ છે, કોને બોલવાની તક મળે છે, કોણ સત્તા ધરાવે છે, અને કોની વાસ્તવિકતાઓ કાર્યસૂચિ નક્કી કરે છે.<\/p>

શું સંસ્થા શરૂઆતમાં જે સમસ્યા પર કામ કરવાનું વિચારી રહી હતી તેને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવા તૈયાર છે? આ માટે સમુદાયના સંગઠનને ટેકો આપવાની અને તેમને કેન્દ્રમાં રાખવાની જરૂર છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ સંસ્થા એવું માનતી હોય શકે છે કે કોઈ સમુદાયને આબોહવા પરિવર્તનની અસરનો સામનો કરવા માટે સહાયની જરૂર છે, પરંતુ સમુદાય પાસે એક અલગ સમસ્યા હોઈ શકે છે જેને તે વધુ તાકીદની માને છે, જેમ કે ખાદ્ય સુરક્ષા.<\/p>

જ્યારે વંચિત સમુદાયોના ગ્રામીણ યુવાનોને બંધારણીય મૂલ્યો અને અધિકારોની જાણકારી આપવા માટે અમે એક ફેલોશિપનું આયોજન કર્યું ત્યારે અમે આ વાતનો સીધો અનુભવ કર્યો. વર્ષોવર્ષ તેઓએ અમને એક જ વાત કહી: “અમારે ખરેખર ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ જોઈએ છે – અને તમને મળી છે તેવી સમાન તકો.” આખરે અમે તેમની માંગણીને ધ્યાનમાં રાખી અમારા કામમાં ફેરફાર કર્યો, અને આ પ્રયાસોનું સહનેતૃત્વ તે યુવાનો દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું જેમણે આગળ જતા આ તકોનો લાભ લીધો.<\/p>

4. શું તમે માળખાકીય પરિવર્તનની હિમાયત કરી રહ્યા છો?<\/h3>

અધિકારો-આધારિત સંસ્થાઓને ભંડોળ પૂરું પાડતા મારીવાલા હેલ્થ ઇનિશિયેટિવ<\/a>ના ફિલાન્થ્રોપી ડિરેક્ટર રાજ મારીવાલા કહે છે, “ઘણી વાર, પરિણામોને આંકડામાં માપવામાં આવે છે<\/a> – જે વસ્તુઓ મૂર્ત છે અને ગણી શકાય છે. અધિકારો-આધારિત કાર્યનો હેતુ ફક્ત ઉપરછલ્લી રાહતનો નહીં, પણ ઊંડા, આમૂલ પરિવર્તનનો છે. તે ઊંડા મૂળ નાખીને બેઠેલા અસમાનતાના અવરોધોનો સામનો કરે છે. અધિકારો-આધારિત કાર્યને ભંડોળ પૂરું પાડવાનો અર્થ ન્યાય માટે ભંડોળ પૂરું પાડવાનો છે. સંસ્થાઓએ એક એવી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં મદદ કરવી જોઈએ જ્યાં – શિક્ષણ, આજીવિકા, આરોગ્ય અને હિંસાથી મુક્તિ જેવા – મૂળભૂત માનવ અધિકારોને વિશેષાધિકાર તરીકે ગણવામાં ન આવે, પરંતુ દરેકને સુનિશ્ચિત કરાતી હકદારી તરીકે ગણવામાં આવે. અમે જે સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે ભંડોળ આપીએ છીએ તે અલગ ‘સમસ્યાઓ’ નથી; પરંતુ પ્રણાલીગત નિષ્ફળતાઓના લક્ષણો છે.”<\/p>

અધિકારો-આધારિત અભિગમ જવાબદારી, પુનર્વિતરણ અને લોકોના સંગઠન અને ભાગીદારીના કેન્દ્રીકરણની માંગ કરે છે. તેના મૂળ બંધારણમાં રહેલા છે, જે ન્યાયને બાંયધરી તરીકે જુએ છે, દાન તરીકે નહીં. આજે, જેમ જેમ અસમાનતા વધી રહી છે<\/a>, તેમ તેમ સામાજિક ક્ષેત્રએ પરિવર્તનના સમાન સહ-નિર્માતાઓ તરીકે લોકોની સાથે મળીને સંયુક્ત રીતે કામ કરવું જોઈએ. નહીં તો સામાજિક અને આર્થિક સ્તરીકરણ દ્રઢ થવાનું જોખમ રહે છે.<\/p>

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ છે અને મીત કાકડિયા દ્વારા તેની પુન: સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. <\/em><\/em><\/p>

—<\/p>

વધુ જાણો<\/h3>