જોકે, મોટાભાગના ન્યૂઝરૂમ્સમાં વિકલાંગતા અંગે રિપોર્ટિંગ કરવા માટે ચોક્કસ માર્ગદર્શિકાનો અભાવ હોય છે, પરિણામે હંમેશા એકસરખી પરિભાષાનો પ્રયોગ ન થાય અને વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનું અસંવેદનશીલ ચિત્રણ થાય એવું બની શકે છે. ડિસેબિલિટી એડવોકેસી રિસોર્સ યુનિટ<\/a> અનુસાર વિકલાંગતાને ઘણીવાર ‘ચેરિટી મોડેલ’ દ્વારા જોવામાં આવે છે, જે વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને ‘મદદ’ની જરૂર હોય તેવી અને પોતાની સંભાળ રાખવામાં અસમર્થ હોય તેવી વ્યક્તિઓ તરીકે જુએ છે. આ દ્રષ્ટિકોણ પાછળનો હેતુ સારો હોવા છતાં તેનાથી વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓની સ્વાયત્તતા અને અધિકારો પર નકારાત્મક અસર થવાનું જોખમ રહે છે.<\/p> આપણે આ ચેરિટી મોડેલથી એક ‘સામાજિક મોડેલ’ તરફ આગળ વધવાની જરૂર છે, એક એવું મોડેલ જે વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓની જીવનપદ્ધતિ સંબંધિત પસંદગીઓને મર્યાદિત કરતા અવરોધોને દૂર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, અને આ વિષયને આપણે જે રીતે જોઈએ છીએ અને રિપોર્ટ કરીએ છીએ તેમાં ફેરફાર કરીને તેમને સશક્ત બનાવે છે.<\/p> આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે નેશનલ સેન્ટર ફોર પ્રમોશન ઓફ એમ્પ્લોયમેન્ટ ફોર ડિસેબલ્ડ પીપલ (એનસીપીઈડીપી<\/a>) ખાતે અમે જિંદલ સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમ એન્ડ કોમ્યુનિકેશન (જેએસજેસી), ઓ પી જિંદલ ગ્લોબલ યુનિવર્સિટી સાથે મળીને અને ઈએક્સએલના સહયોગથી ભારતીય પ્રસારમાધ્યમો માટે એક વ્યાપક ડિસેબલિટી રિપોર્ટિંગ ટૂલકિટ<\/a> વિકસાવી છે. તે પત્રકારોને વિકલાંગતાની સમસ્યાઓ સાથે વિચારપૂર્વક જોડાવા માટે આદરપૂર્ણ ભાષા, શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ અને વ્યૂહરચના અપનાવવા માટેની માર્ગદર્શિકા પ્રદાન કરે છે જેથી આ અન્યથા ઓછા અહેવાલિત વિષયને મીડિયામાં સચોટ રીતે રજૂ કરવામાં આવે એ સુનિશ્ચિત થઈ શકે.<\/p> વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ સાથે અથવા તેમના વિશે વાત કરતી વખતે યોગ્ય ભાષાની જાણ હોવી અને તેનો ઉપયોગ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે, આપણે જે શબ્દો અથવા શબ્દસમૂહોનો ઉપયોગ કરીએ તે સક્ષમતાવાદી<\/a> (વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ પ્રત્યે ભેદભાવપૂર્ણ દ્રષ્ટિકોણ ધરાવતા) ન હોય તે સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે. માનસિકતાને આકાર આપવામાં ભાષાની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા જોતાં આપણે જે ભાષાનો ઉપયોગ કરીએ તે શારીરિક, બૌદ્ધિક અથવા માનસિક વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનું અવમૂલ્યન ન કરે અને તેમના પ્રત્યે ભેદભાવ ન કરે તેવી હોવી જોઈએ, અને વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને ‘ઠીક’ કરવાની (સુધારવાની) જરૂર છે એવી માન્યતાથી મુક્ત હોવી જોઈએ.<\/p> અભ્યાસ સૂચવે છે કે સક્ષમતાવાદી ભાષા વધુ નકારાત્મક ગેરસમજો તરફ દોરી શકે છે અને વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ પ્રત્યેની સહનશીલતા ઘટાડી<\/a> શકે છે, અને તે વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓમાં લાંછન અને શરમની ભાવના પેદા કરવામાં ફાળો આપી શકે છે. તેથી સમયની સાથે ભાષા વિકસે એ જરૂરી છે, ઘણા શબ્દો જે એક સમયે સામાન્ય હતા તે હવે સ્વીકાર્ય નથી.<\/p> વિકલાંગતા અંગે રિપોર્ટિંગ કરતી વખતે આપણે નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.<\/p> ‘વિકલાંગતા’ શબ્દ એ એક વર્ણન છે, લોકોના જૂથ માટેનું એક લેબલ નથી. ‘પીપલ-ફર્સ્ટ લેંગ્વેજ’ એ વ્યક્તિની વિકલાંગતાથી પહેલા વ્યક્તિને સંબોધિત કરે છે, વિકલાંગતા પરથી ધ્યાન હટાવીને વ્યક્તિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનો ઉલ્લેખ કરવાની આ સૌથી વધુ સ્વીકૃત રીત છે અને યુએનસીઆરપીડીમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ‘આલ્બિનિઝમ ધરાવતા બાળકો’, ‘ડિસ્લેક્સિયા ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ’, ‘બૌદ્ધિક વિકલાંગતા ધરાવતી મહિલાઓ’ અને ‘વિકલાંગતા ધરાવતા લોકો’ આ બધા યોગ્ય શબ્દો છે.<\/p> જોકે, વ્યક્તિઓ અથવા જૂથો પોતે કેવી રીતે ઓળખાવાનું પસંદ કરે છે તે તેમને પૂછવું હંમેશા વધુ સારું છે. વિકલાંગતા ધરાવતા લોકો એક સમાન જૂથ નથી, અને તેમની ઓળખ અલગ અલગ હોઈ શકે છે. આ ઓળખનો આદર કરવો અને તેને માન્યતા આપવી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.<\/p> વિકલાંગતાને અતિશયોક્તિભરી કે નાટકીય રીતે રજૂ કરવી ન જોઈએ. વિકલાંગતા ધરાવતા લોકોનો ‘પ્રેરણાદાયક’ તરીકે ઉલ્લેખ કરવાથી એવું લાગી શકે છે કે તેમના માટે સફળ, પરિપૂર્ણ જીવન જીવવું અસાધારણ છે. તેવી જ રીતે, વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને ‘બહાદુર’, તેમની વિકલાંગતાઓ પર ‘કાબુ’ મેળવનાર અથવા ‘સર્વાઈવર (બચી જનાર)’ તરીકે વર્ણવવાથી તે દયાને પાત્ર બની શકે છે જે ઉચિત નથી.<\/p> વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને સ્વાભાવિક રીતે અસુરક્ષિત દર્શાવવાનું ટાળો. અસુરક્ષિતતા ઘણીવાર એકસાથે બહુવિધ હાંસિયામાં ધકેલાઈ જવાથી ઉદ્ભવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં વિકલાંગતા ધરાવતી મહિલાઓ માટે લિંગ-આધારિત હિંસાનો અનુભવ થવાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારે હોય છે.<\/p> વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓનું યોગદાન ફક્ત તેમની વિકલાંગતા પૂરતું મર્યાદિત રાખવું ન જોઈએ. પ્રતીકવાદ – ફક્ત પ્રતીકાત્મક રીતે કામ કરવાનું ટાળવું મહત્વપૂર્ણ છે – આનો અર્થ એ છે કે જ્યાં સુધી વ્યક્તિની વિકલાંગતા વાર્તા સાથે સીધી રીતે સંબંધિત ન હોય ત્યાં સુધી તેનો ઉલ્લેખ ન કરવો. બિનજરૂરી સંદર્ભો સ્ટીરિયોટાઇપ્સને મજબૂત બનાવી શકે છે અથવા મુખ્ય સંદેશથી ધ્યાન ભટકાવી શકે છે. જોકે, આનો અર્થ એ નથી કે વિકલાંગતા સંબંધિત સમસ્યાઓને અવગણવી જોઈએ. તેના બદલે તેમની ચર્ચા ખુલ્લેઆમ સચોટ રીતે અને આદરપૂર્વક કરવી જોઈએ, વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓ માટે સમાવેશકતા, સુલભતા અને સમાન તકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. અમારું ધ્યેય અતિશયોક્તિ કે દયા વિના સમજણ અને પ્રતિનિધિત્વને પ્રોત્સાહન આપવાનું છે.<\/p> ‘વિશેષ જરૂરિયાતો’ અથવા ‘વિશેષ સહાય’ જેવા શબ્દો અપમાનજનક અને તિરસ્કારપૂર્ણ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે તફાવતોને વધુ પ્રકાશિત કરી નકારાત્મક રીતે દર્શાવે છે. ‘અનુકૂલિત સહાય’ જેવા તટસ્થ અથવા સકારાત્મક શબ્દો વધુ યોગ્ય છે. ‘વિશેષ શિક્ષણ’ શબ્દ પણ ઘણીવાર નકારાત્મક અર્થઘટન ધરાવે છે કારણ કે તે ખાસ અલગ શિક્ષણ સૂચવે છે. શક્ય હોય ત્યાં વધુ સમાવેશક ભાષાનો ઉપયોગ કરો.<\/p> ‘બીમારી’ અથવા ‘(વિકલાંગતાનો) ભોગ’ જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ વિકલાંગતાને જેને ‘ઠીક’ કરવાની, જેનું નિવારણ કરવાની જરૂર હોય એવી વસ્તુ તરીકે દર્શાવવામાં ફાળો આપે છે. વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને ફક્ત ત્યારે જ ‘દર્દી’ તરીકે ઓળખવા જોઈએ જ્યારે તેઓ તબીબી સંભાળ હેઠળ હોય. ‘થી પીડિત’, ‘થી ગ્રસ્ત’, ‘નો ભોગ બનેલા’ જેવા શબ્દસમૂહો ટાળવા જોઈએ કારણ કે તે સતત પીડા અથવા લાચારી દર્શાવે છે. તેના બદલે, ‘કોઈ (વિકલાંગતા) ધરાવે છે’ અથવા ‘કોઈ વ્યક્તિ (અંધ\/બધિર\/બધિરઅંધ) છે’ એમ કહો.<\/p> તેવી જ રીતે, ‘લકવાગ્રસ્ત શરીરમાં ફસાયેલી વ્યક્તિ’ અથવા ‘તેમણે પોતાની વિકલાંગતાને પાછળ છોડી દીધી છે’ જેવા શબ્દસમૂહો ટાળવા જોઈએ કારણ કે તે સક્ષમતાવાદી છે અને તે સૂચવે છે કે વ્યક્તિનું શરીર અથવા મન તેમની ઓળખથી અલગ છે.<\/p> જ્યારે પ્રસારમાધ્યમો વિકલાંગતા પર સચોટતાપૂર્વક અને આદરપૂર્વક અહેવાલ આપવા માટેના સાધનોથી સુસજ્જ હોય છે ત્યારે તે માત્ર વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓના પડકારોને બદલે તેમના અધિકારો અને ક્ષમતાઓને કેન્દ્રમાં રાખતી ભાષાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ ટૂલકીટ ભારતમાં વિકલાંગતા અધિકારોનું નિયમન કરતા આરપીડબલ્યુડી એક્ટ અને યુએનસીઆરપીડી જેવા સામાજિક-રાજકીય અને કાનૂની માળખાને સમજવા માટે એક સંસાધન તરીકે પણ કામ કરે છે.<\/p> આ પ્રથાઓ અપનાવવાથી એક એવા મીડિયા લેન્ડસ્કેપનું નિર્માણ થશે જે વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને પીડિત અથવા નાયક તરીકે પ્રસ્તુત કરતા વૃતાન્તોથી દૂર રહેશે. તેને બદલે તે તેમને સમાન અધિકારો, આકાંક્ષાઓ અને યોગદાન ધરાવતી વ્યક્તિઓ તરીકે પ્રસ્તુત થવાની તક પૂરી પાડશે. વિકલાંગતા બાબતે આદરપૂર્વક અહેવાલ આપવાથી પૂર્વગ્રહના અવરોધોને દૂર કરી વિવિધતાનો આદર કરતા સમાજના નિર્માણમાં મદદરૂપ થઈ શકાશે.<\/p> આ લેખમાં મોક્ષ ધાંડ, મુસ્કાન કૌર, શેખા મરિયમ સેમ, શ્રેયા સક્સેના અને ઉદ્દંતિકા કાશ્યએ ફાળો આપ્યો છે.<\/em><\/p> ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ છે અને મીત કાકડિયા દ્વારા તેની પુન: સમીક્ષા કરવામાં આવી છે.<\/em><\/p> —<\/p>![\"What](\"https:\/\/idronline.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/What-is-IDR-Answers-Page-Banner-1.png\")
<\/a><\/div>![\"Stack](\"https:\/\/idronline.org\/wp-content\/uploads\/2025\/04\/BMC-Teacher-Image-1.webp\")
<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>ભાષા શા માટે મહત્વની છે<\/h3>
![\"donate](\"https:\/\/idronline.org\/wp-content\/uploads\/2023\/08\/Donate-banner-1.jpg\")
<\/a><\/div>1. પીપલ-ફર્સ્ટ (લોક-પ્રથમ\/વ્યક્તિ-સંબોધન) ભાષાનો ઉપયોગ કરો<\/h3>
2. લેબલ્સ અને સ્ટીરિયોટાઇપ્સ ટાળો<\/h3>
3. અપમાનજનક શબ્દો વાપરવાનું ટાળો<\/h3>
4. વિકલાંગતાને બીમારી તરીકે ન દર્શાવો<\/h3>
વધુ જાણો<\/h3>
\n