{"id":73845,"date":"2026-07-17T09:22:29","date_gmt":"2026-07-17T03:52:29","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/skilling-alone-isnt-enough-for-rural-entrepreneurs\/"},"modified":"2026-07-17T09:22:31","modified_gmt":"2026-07-17T03:52:31","slug":"skilling-alone-isnt-enough-for-rural-entrepreneurs","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/article\/livelihoods\/skilling-alone-isnt-enough-for-rural-entrepreneurs\/","title":{"rendered":"\u0a97\u0acd\u0ab0\u0abe\u0aae\u0ac0\u0aa3 \u0a89\u0aa6\u0acd\u0aaf\u0acb\u0a97\u0ab8\u0abe\u0ab9\u0ab8\u0abf\u0a95\u0acb \u0aae\u0abe\u0a9f\u0ac7 \u0aae\u0abe\u0aa4\u0acd\u0ab0 \u0a95\u0acc\u0ab6\u0ab2\u0acd\u0aaf \u0aaa\u0ac2\u0ab0\u0aa4\u0ac1\u0a82 \u0aa8\u0aa5\u0ac0"},"content":{"rendered":"

જ્યારે 23 વર્ષના રાજુ* એ દક્ષિણ રાજસ્થાનના ગોગુંડા ગામના ધૂળિયા મુખ્ય રસ્તા પર પોતાનું ટુ-વ્હીલર રિપેર ગેરેજ ખોલ્યું ત્યારે તેમને લાગ્યું હતું કે તેઓ આખરે તેમના પરિવારને પેઢીઓથી ફસાવનાર એક ચક્રમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા છે. અનિશ્ચિત દાડિયા મજૂરી માટે તેમને હવે ગુજરાતના ઔદ્યોગિક સ્થળોએ સ્થળાંતર કરવાની જરૂર રહી નથી. ટૂંકી તકનિકી તાલીમ પૂરી કર્યા પછી સાધનો ખરીદવા માટે તેમણે 15,000 રુપિયા ભેગા કરી પતરાના છાપરાવાળો એક નાનો શેડ ભાડે લીધો હતો અને સ્થાનિક ગ્રાહકોને પોતાની સેવાઓ આપવાનું શરૂ કર્યું હતું.<\/p>

બે વર્ષ પછી રાજુનું ગેરેજ હજી પણ ગામના મુખ્ય રસ્તા પર ઊભું છે – પોતાના ટુ-વ્હીલરને ચાલતું રાખવા માટે તેના પર આધાર રાખતા પડોશીઓ માટે એક નાનું પણ સ્થિર કેન્દ્ર. તેઓ લાંબો સમય કામ કરે છે અને મહિને લગભગ 12,000-15,000 રુપિયા કમાય છે, ઘરના રોજબરોજના ખર્ચાઓને પહોંચી વળવા અને નાના દેવા ચૂકવવા માટે આ કમાણી પૂરતી છે. તેમની દુકાન પોતાના ગામમાં જ રહીને કમાવા માટે દૃઢ નિશ્ચયી કુશળ અને પ્રેરિત યુવાનો દ્વારા રાજસ્થાનના ગામડાઓમાં દર વર્ષે ઊભા કરાતા સેંકડો સૂક્ષ્મ સાહસોમાંની એક છે.<\/p>

રાજુ જેવા ઘણા યુવા ઉદ્યોગસાહસિકો ઘરની નજીક આજીવિકા મેળવવામાં સફળ થાય છે. યોગ્ય સહાય સાથે આ નાની શરૂઆત રોજગારીનું સર્જન કરતા અને સ્થાનિક અર્થતંત્રોને મજબૂત બનાવતા સમૃદ્ધ વ્યવસાયોમાં વિકસી શકે.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

રાજુની વાર્તા ભારતના ગ્રામીણ બિન-કૃષિ અર્થતંત્રને શક્તિ આપતા સૂક્ષ્મ અને લઘુ ઉદ્યોગોની વિશાળ છતાં નાજુક ઇકોસિસ્ટમનો ભાગ છે. ઘણીવાર તાલીમાર્થીને પ્રમાણપત્ર મળે એટલે કૌશલ્ય કાર્યક્રમો પૂરા થાય છે પરંતુ વાસ્તવિક સંઘર્ષ એ પછી – યુવાનો કૌશલ્યને સ્થિર આવકની તકમાં રૂપાંતરિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે  ત્યારે – શરૂ થાય છે.<\/p>

ગ્રામીણ સૂક્ષ્મ ઉદ્યોગોનું વચન (અને મર્યાદાઓ)<\/h3>

માઈક્રો, સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝીસ (એમએસએમઈ – સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ ઉદ્યોગો) ને વ્યાપકપણે ભારતના બિન-કૃષિ અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ<\/a> તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. સરકારી અંદાજો દર્શાવે છે કે એમએસએમઈ ભારતના જીડીપીમાં લગભગ 30 ટકા<\/a> ફાળો આપે છે અને લગભગ 12 કરોડ લોકોને આજીવિકા પૂરી પાડે છે. આ વિશાળ ક્ષેત્રમાં મોટાભાગના એકમો સૂક્ષ્મ-ઉદ્યોગો છે – નાના, મોટે ભાગે વ્યક્તિઓ અથવા પરિવારો દ્વારા ચલાવવામાં આવતા અનૌપચારિક વ્યવસાયો.<\/p>

\n

જ્યારે કોઈ યુવાન પોતાના ગામમાં પાછો ફરે છે, દુકાન ખોલે છે અને નાના બજારમાં ટકી રહેવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે શું થાય છે?<\/p>\n<\/blockquote>

વર્ષોથી, સરકારી નીતિઓ, કૌશલ્ય પહેલો અને નાણાકીય સમાવેશક યોજનાઓએ આ સંભવિતતાનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. સ્ટાર્ટ-અપ ઈન્ડિયા<\/a>, મુદ્રા યોજના<\/a> અને સ્કિલ ઈન્ડિયા<\/a> જેવા કાર્યક્રમોનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ યુવાનોને રોજગાર શોધનારાઓને બદલે રોજગાર ઊભા કરનારાઓ બનવા પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે. ગ્રામીણ અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં કાર્યરત કૌશલ્ય સંસ્થાઓ જે યુવાનો પાસે ઔપચારિક વ્યાવસાયિક શિક્ષણની ઓછી પહોંચ છે તેમના સુધી પહોંચી આ ઇકોસિસ્ટમમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.<\/p>

જોકે, છેલ્લા દાયકામાં ભારતની કૌશલ્ય ઇકોસિસ્ટમ ઝડપથી વિસ્તરી છે, પરંતુ તાલીમ પૂરી થયા પછી શું થાય છે તેનું ધ્યાન રાખવા માટે ઘણા ઓછા કાર્યક્રમોએ રોકાણ કર્યું છે. જ્યારે કોઈ યુવાન પોતાના ગામમાં પાછો ફરે છે, દુકાન ખોલે છે અને નાના બજારમાં ટકી રહેવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે શું થાય છે? એ કયું પરિબળ છે જે કેટલાક ઉદ્યોગોને વિકાસ સાધવા સક્ષમ બનાવે છે, જ્યારે બીજા ઉદ્યોગોનો વિકાસ સ્થિર થઈ જાય છે?<\/p>

આંકડા શું દર્શાવે છે<\/h3>

રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં સ્થળાંતરિત અને અનૌપચારિક શ્રમિકો સાથે કામ કરતી પાયાના સ્તરની એક સંસ્થા આજીવિકા બ્યુરો<\/a> સ્થાનિક આજીવિકાની તકોને શક્ય બનાવવાના હેતુથી ગ્રામીણ યુવાનો માટે કૌશલ્ય કાર્યક્રમો ચલાવે છે. આ કામના ભાગ રૂપે અમે યુવાનો કૌશલ્યમાંથી આવક ઊભી કરવા તરફ કેવી રીતે આગળ વધે છે એ સમજવા માટે તાલીમ પછીના પરિણામો પર પણ નજર રાખીએ છીએ.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

દક્ષિણ રાજસ્થાનમાં આજીવિકા બ્યુરોએ દરમિયાનગીરી કરી હોય એવા ક્ષેત્રોમાં તાજેતરના એક અભ્યાસમાં અમે મોટર વાઈન્ડિંગ, ટેલરિંગ (સિલાઈકામ), મોબાઇલ રિપેર, ઇલેક્ટ્રિકલ વાયરિંગ અને ટુ-વ્હીલર મેન્ટેનન્સ (જાળવણી) જેવા વ્યવસાયોમાં તાલીમ પામેલા 150 થી વધુ ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકો પર નજર રાખી હતી. તારણો સંદર્ભ-વિશિષ્ટ છે પરંતુ તે સમગ્ર ભારતમાં ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિક ઇકોસિસ્ટમમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતા પડકારોને પ્રતિબિંબિત કરે છે.<\/p>

પ્રથમ નજરે ચિત્ર પ્રોત્સાહક છે:<\/p>