{"id":59523,"date":"2020-07-16T11:35:05","date_gmt":"2020-07-16T11:35:05","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/idr-interviews-rajendra-singh\/"},"modified":"2025-02-03T16:23:07","modified_gmt":"2025-02-03T10:53:07","slug":"idr-interviews-rajendra-singh","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/idronline.org\/gu-in\/idr-interviews-rajendra-singh\/","title":{"rendered":"IDR \u0a87\u0aa8\u0acd\u0a9f\u0ab0\u0ab5\u0acd\u0aaf\u0ac1 | \u0ab0\u0abe\u0a9c\u0ac7\u0aa8\u0acd\u0aa6\u0acd\u0ab0 \u0ab8\u0abf\u0a82\u0ab9"},"content":{"rendered":"

રાજેન્દ્ર સિંહ રાજસ્થાનના અલવરના જળ સંરક્ષણવાદી અને પર્યાવરણવાદી છે. તેમણે 2001માં રેમન મેગ્સેસે પુરસ્કાર અને 2015માં સ્ટોકહોમ વોટર પ્રાઈઝ, જેને પાણી માટેના નોબેલ પુરસ્કાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, જીત્યો હતો. તેઓ <\/em>તરુણ ભારત સંઘ<\/em><\/a> (TBS)ના સ્થાપક છે, જે 45 વર્ષ જૂની બિનનફાકારક સંસ્થા છે જે વરસાદી પાણી એકત્ર કરવા માટે જોહાડ1<\/a> <\/em>અને અન્ય જળ સંરક્ષણ માળખાં બાંધીને ગામડાઓને આત્મનિર્ભર બનાવવા પર <\/em>કામ<\/em> કરી<\/em> રહી<\/em> છે<\/em>. રાજેન્દ્ર રાષ્ટ્રીય જલ બિરાદરી નામની જળ-સંબંધિત સંસ્થાઓના રાષ્ટ્રીય સમૂહને માર્ગદર્શન આપે છે , જેણે ભારતમાં 100 થી વધુ નદીઓને પુનર્જીવિત કરવા પર કામ કર્યું છે.<\/em><\/p>

IDR સાથેના આ ઇન્ટરવ્યુમાં, તે<\/em>ઓ<\/em> પોતાના વિચારો <\/em>પ્રતિબિંબિત કરે છે કે તે<\/em>મ<\/em>ને જળ સંરક્ષણ પર કામ કરવા માટે <\/em>પ્રેરણા ક્યાંથી મળી<\/em>, ગામ માટે સાચી આત્મનિર્ભરતા કેવી દેખાય છે અને રોગચાળો વિકાસની કેટલીક <\/em>નકારાત્મક <\/em>અસરોને કેવી રીતે ઉલટાવી રહ્યો છે.<\/em><\/p>

સાહિત્ય અને આયુર્વેદના વિદ્યાર્થી હોવા છતાં<\/strong>, <\/strong>પાણી અને અન્ય સંબંધિત મુદ્દાઓ પર કામ શરૂ કરવા પાછળ શું પ્રેરણા હતી<\/strong>? <\/strong><\/h5>

ગોપાલપુરા ગામમાં આવ્યો ત્યારે કુપોષણને કારણે અહીં રાતોડી (<\/em>રતાંધણાપણું<\/em>)<\/em> નામનો રોગ પ્રચલિત હતો. તેથી, મેં તેની સારવાર શરૂ કરી. ટૂંક સમયમાં, મને સમજાયું કે સમુદાય શિક્ષિત નથી, તેથી મેં એક શાળા શરૂ કરી. દવા અને શિક્ષણ પરનું મારું કામ સાત મહિના ચાલ્યું.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

એક દિવસ મંગુ મીણા નામના વૃદ્ધ ખેડૂતે મને કહ્યું, ‘અમને દવાઓની જરૂર નથી. અમને શિક્ષણની પણ જરૂર નથી. અમને પહેલા પાણીની જરૂર છે.’ અન્ય ગામોની સરખામણીમાં ગોપાલપુરાના લોકો પાણીની ભયંકર કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા હતા. ત્યાંની જમીન સાવ ઉજ્જડ અને વેરાન હતી. મેં તેમને કહ્યું કે મને જળ સંરક્ષણ વિશે કંઈ ખબર નથી. પેલા વૃદ્ધ ખેડૂતે મને કહ્યું, ‘હું તમને શીખવીશ.’ હવે તમે જાણો જ છો કે આપણે નાની ઉંમરે કેવા હોઈએ છીએ – આપણે  ઘણા પ્રશ્નો પૂછતા રહીએ છીએ. તેથી, મેં તેમને પૂછ્યું, “જો તમે મને શીખવી શકો છો, તો તમે તે જાતે કેમ નથી કરતા?” અશ્રુભીની આંખો સાથે તેણે કહ્યું, “અમે જાતે કરતા હતા, પરંતુ જ્યારથી ગામમાં ચૂંટણીઓ શરૂ થઈ છે ત્યારથી ગ્રામજનોએ પોતાને પક્ષો અનુસાર વહેંચી દીધા છે. તેઓ હવે સાથે કામ કરતા નથી, ન તો તેઓ સામાન્ય ભવિષ્ય વિશે વિચારતા હોય છે. પણ તમે કોઈ એક પક્ષના નથી. તમે બધા માટે છો.” હું સમજી ગયો કે તે શું કહે છે. તે ભણેલા ન હોવા છતાં સમજદાર હતા. મેં જળ સંરક્ષણ પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું.<\/p>

પાણી પરની મારી સંપૂર્ણ તાલીમમાં બે દિવસનો સમય લાગ્યો. મંગુ કાકા <\/em>મને ગામના 25 સૂકા કૂવા પર લઈ ગયા, અને મને પૃથ્વીની સપાટી જોવા માટે 80 થી 150 ફૂટ નીચે ઉતરવા કહ્યું. મેં કૂવામાં વિવિધ પ્રકારના ફ્રેક્ચર જોયા, અને સમજાયું કે આપણે કેવી રીતે પાણીને સૂર્ય દ્વારા ચોરી થવાથી બચાવી શકીએ. જ્યારે રાજસ્થાનમાં સૂર્ય આપણને વરસાદ અથવા પાણી આપે છે, તે બાષ્પીભવન દ્વારા પાણીનો સૌથી મોટો ચોર પણ છે. મારું કામ પાણીને એકત્ર કરવા અને તેને પૃથ્વીનાં ગર્ભ સુધી પહોંચાડવાની રીતો ઓળખવાનું હતું, જેથી તેનું બાષ્પીભવન ન થાય.<\/p>

ગોપાલપુરામાં મેં જોહાદ <\/em>બાંધીને આવું જ કર્યું હતું . <\/em>માત્ર એક ચોમાસા પછી, કુવાઓ અને ભૂગર્ભ જળ સ્ત્રોત રિચાર્જ થવા લાગ્યા. તે પાણી બદલામાં સુકાઈ ગયેલા નાના ઝરણાઓને પુનઃજીવિત કરે છે. અમારે માત્ર ભૂગર્ભ જળ સ્ત્રોત રિચાર્જ કરવાનું હતું. આ પ્રકારનું કામ અન્ય ગામો અને રાજ્યોમાં ફેલાતાં 12 નદીઓને પુનઃજીવિત કરવામાં આવી, જે હવે બારમાસી બની ગઈ છે.<\/p>

ગોપાલપુરા પછી તમે બીજા ગામોમાં કેવી રીતે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું<\/strong>? <\/strong>અને આ વિસ્તારમાં જળ સંરક્ષણના પ્રયાસોમાંથી તમે શું પરિણામો જોયા<\/strong>?<\/strong><\/h5>

હવે, જ્યારે ગામમાં પાણી પાછું આવ્યું, ત્યારે ગામલોકોએ કામ માટે સ્થળાંતર કરેલા દરેકને ઘરે પાછા બોલાવ્યા – ત્યાં વિપરીત સ્થળાંતર હતું. તેઓએ ફરીથી જમીન પર ખેતી કરવાનું શરૂ કર્યું, અને જ્યારે તેમનો પ્રથમ પાક થયો, ત્યારે ગ્રામજનોએ તેમના તમામ સંબંધીઓને કહ્યું કે તેઓ કેવી રીતે પાણી મેળવી શક્યા અને ખેતી શરૂ કરી. તે સંબંધીઓ મને તેમના ગામડામાં બોલાવવા લાગ્યા. ગોપાલપુરાથી , કરૌલી , ધૌલપુર , સવાઈ માધોપુર , ભરતપુર વગેરેમાં જળ સંરક્ષણ કાર્ય ફેલાવાનું શરૂ થયું . મેં ત્રણ પ્રકારની યાત્રાઓ શરૂ કરી <\/em>: પહેલી હતી ‘જલ બચાવો જોહાદ બનાઓ <\/em>‘ ( પાણી બચાવો, જળ સંચયનો અભ્યાસ કરો); બીજું હતું ‘ગ્રામ સ્વાવલંબન <\/em>‘ (ગામ સ્વાવલંબન); અને ત્રીજું હતું ‘પેડ લગાઓ પેડ બચાવો <\/em>‘ (વૃક્ષ વાવો, વૃક્ષો બચાવો). આ યાત્રાઓ દ્વારા <\/em>અને અમારી પાસે પહેલાથી જ રહેલા નેટવર્ક્સ દ્વારા અમે અમારા કાર્યને વિસ્તાર્યું છે.<\/p>

ટૂંક સમયમાં, આ પ્રદેશના લોકોને આ કામની અસર દેખાવ લાગી. કરૌલીમાં, લોકો લાચાર અને બેરોજગાર હતા અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાવા માટે મજબૂર હતા. જ્યારે તેઓએ ગામમાં પાણી પાછું આવતું જોયું, ત્યારે તેઓએ જળ સંરક્ષણ પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું અને તેમના કૃષિ કાર્યને પુનર્જીવિત કર્યું.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

આ પ્રદેશમાં જંગલ વિસ્તાર જમીનના 2 ટકાથી વધીને 48 ટકા થયો છે. જે લોકો અગાઉ આ ગામો છોડીને જયપુરમાં કોન્ટ્રાક્ટરો માટે ટ્રક-લોડર તરીકે કામ કરતા હતા તેઓ હવે રોજગારદાતા છે, તેઓ તેમની ખેત પેદાશોના પરિવહન માટે કોન્ટ્રાક્ટરોને કામ આપે છે. તેઓ હવે એ જ લોકોને રોજગારી આપી રહ્યા છે જેમના માટે તેઓ અગાઉ મજૂરી કરતા હતા.<\/p>

સૂક્ષ્મ આબોહવા પર જળ સંરક્ષણની સૌથી વધુ અસર પડી છે. પહેલા અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા વાદળો આપણા ગામડાઓ ઉપરથી પસાર થતા હતા પણ વરસાદ પડતો ન હતો. આ એટલા માટે હતું કારણ કે આ વિસ્તારમાં હરિયાળી ઓછી હતી અને ખાણોની ગરમી અને સૂકા વિસ્તારો આ વાદળોને ઘટ્ટ થવાથી અને વરસવાથી અટકાવતા હતા. હવે, તેમની ઉપર હરિયાળી અને સૂક્ષ્મ વાદળો વધ્યા છે. અરબી સમુદ્રના વરસાદી વાદળો આ સૂક્ષ્મ વાદળો સાથે ભળી જાય છે અને પસાર થવાને બદલે અહીં વરસાદ લાવે છે. હરિયાળીને કારણે જમીન અને હવામાં ભેજ હોવાથી તાપમાનમાં પણ ઘટાડો થયો છે. આ પ્રદેશમાં અમારા જળ સંરક્ષણ કાર્યને કારણે આબોહવા પરિવર્તનની અસરોમાં પણ ઘટાડો થયો છે.<\/p>

\n

\"Rajendra

ચિત્ર: આદિત્ય કૃષ્ણમૂર્તિ<\/p><\/div>\n<\/p>

તમને કેવા પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો હતો<\/strong>?<\/strong><\/h5>

અમે જે સૌથી મોટા પડકારોનો સામનો કર્યો તે સરકાર તરફથી હતો. ગોપાલપુરા ખાતે , સિંચાઈ વિભાગે સિંચાઈ અને ડ્રેનેજ અધિનિયમ 1954<\/a> હેઠળ નિયંત્રણો લાદવાનો પ્રયાસ કર્યો , એમ કહીને કે અમે ‘તેમના’ પાણીને અવરોધિત કરીએ છીએ. હવે જો વરસાદ કોઈના ખેતરમાં પડે તો એ પાણી કોનું? ખેડૂતનું કે ડેમનું? મેં તેમને કહ્યું, “જો ખેતરમાં પડતો વરસાદ ખેડૂતનો નથી, તો તમારે વરસાદ બંધ કરી દેવો જોઈએ, ગામમાં વરસાદ ન થવા દો.” અમે કોઈ બીજાનું પાણી અવરોધ્યું નથી. અમે માત્ર વરસાદી પાણી ભેગું કરી રહ્યા હતા જે ખેતરમાં પડ્યું હતું. અમારું સૂત્ર હતું, “ ખેત કા <\/em>પાની <\/em>ખેત મેં , ગાંવ કા <\/em>પાની <\/em>ગાંવ મેં <\/em>” (ખેતરનું પાણી ખેતરમાં રહે છે, ગામનું પાણી ગામમાં રહે છે). ગામ ત્યારે જ આત્મનિર્ભર બની શકે જ્યારે તેની પાસે પોતાનું પાણી હોય. અને તે પાણી તેને સુખ, આત્મવિશ્વાસ, ગૌરવ આપે છે.<\/p>

સરકારની ખરી સમસ્યા એ હતી કે અમે ખૂબ ઓછા ખર્ચે ડેમ બનાવી રહ્યા હતા. આ કામ કરવા માટે તેની પાસે કરોડોનું બજેટ હતું અને તે કોન્ટ્રાક્ટરો રાખતા હતા. તેમને ડર હતો કે આમ કરવાથી તેમનો ભ્રષ્ટાચાર બધાની સામે આવી જશે.<\/p>

તમે અગાઉ જે વિપરીત સ્થળાંતરની વાત કરી હતી તે કોવિડ-19 રોગચાળાના વર્તમાન સંદર્ભમાં વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તે અંગે તમારા વિચારો શું છે?<\/strong><\/h5>

મને લાગે છે કે કોવિડ -19 ની નકારાત્મક અસરો હોવા છતાં, તેની કેટલીક સકારાત્મક અસરો પણ થઈ છે. આનાથી લોકો કહેવાતા વિકાસથી થતા વિનાશથી વાકેફ થયા છે. સરકારી વિકાસ વ્યૂહરચનાઓને કારણે થયેલો વિનાશ. અત્યાર સુધી વિકાસે વિનાશ, વિસ્થાપન અને આફતને જ જન્મ આપ્યો છે. જે લોકો વિસ્થાપિત થયા હતા અને શહેરોમાં કામ કરવા માટે તેમના ગામો છોડીને ગયા હતા તેઓ કોવિડ-19ને કારણે પાછા ફર્યા છે – આ એક ક્રાંતિ છે. પરંતુ પોતે ક્રાંતિ પૂરતી નથી; પરિવર્તન લાવવા માટે આ ક્રાંતિને ક્રિયા સાથે જોડવાની જરૂર છે, તો જ કંઈક પરિવર્તન થઈ શકે છે.<\/p>

આનો અર્થ એ છે કે આપણી પાસે જે છે તેમાંથી આપણે ગામડાઓમાં સમૃદ્ધિ લાવવાના રસ્તાઓ શોધવાની જરૂર છે: કુદરત. આપણે જમીન અને જળ સંરક્ષણ અને વ્યવસ્થાપન, દરેક ઘરમાં બીજ સંરક્ષણ, ખાતર જાતે બનાવવા વગેરે શરૂ કરવાની જરૂર છે. અમારે હવે વિકાસ નથી જોઈતો, અમે પ્રકૃતિનો, માનવજાતનો કાયાકલ્પ ઈચ્છીએ છીએ.<\/p>

આ કાયાકલ્પ દરેક માટે રોજગારીનું સર્જન કરશે અને આત્મનિર્ભરતાનો માર્ગ મોકળો કરશે. સરકાર જે વાતો કરે છે તેમાંથી આત્મનિર્ભરતા આવશે નહીં. આત્માનિર્ભર્તા હવા સે નહિ આતી હૈ; આત્મનિર્ભર્તા મિટ્ટી સે શુરુ હોતી હૈ <\/em>(આત્મનિર્ભરતા હવામાંથી નથી આવતી; તે માટીથી શરૂ થાય છે). તે ત્યારે આવે છે જ્યારે ગામના લોકો તેમના જીવનની તમામ જરૂરિયાતો માટે ગામમાં જ રોજગાર શોધે છે અને જાળવી રાખે છે. આમાં ખેતીનો પણ સમાવેશ થાય છે અને સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે ગામનું પોતાનું પાણી છે. ગામ ત્યારે જ આત્મનિર્ભર બની શકે જ્યારે તેની પાસે પોતાનું પાણી હોય. અને ભારત ત્યારે જ સાચા અર્થમાં પ્રજાસત્તાક બનશે જ્યારે અહીંના ગામડાઓ આત્મનિર્ભર અને સ્વ-નિયંત્રિત એકમોમાં પરિવર્તિત થશે.<\/p>

તમે<\/strong> ભારતના<\/strong> અન્ય<\/strong> વિસ્તારો<\/strong>, <\/strong>ગ્રામીણ<\/strong> અને<\/strong> શહેરી<\/strong> બંનેમાં<\/strong> પાણી<\/strong> અને<\/strong> જળ<\/strong> સંરક્ષણના<\/strong> મહત્વનો<\/strong> સંદેશ<\/strong> કેવી<\/strong> રીતે<\/strong> લઈ<\/strong> જઈ<\/strong> રહ્યા<\/strong> છો<\/strong>?<\/strong><\/h5>

અમારી પાસે રાષ્ટ્રીય જલ બિરાદરી નામનું રાષ્ટ્રીય સ્તરનું જૂથ છે. તે આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, તેલંગાણા અને ઉત્તર પ્રદેશ સહિત ઘણા રાજ્યોમાં સક્રિય છે. લોકડાઉન દરમિયાન, અમે લોકોને અમારી પ્રક્રિયા વિશે શિક્ષિત કરવા માટે ટેલિફોન વાર્તાલાપ અને કેટલાક વેબિનાર કર્યા. તેમને કહ્યું કે અમારા સંદેશાઓ તેમના વિસ્તારોમાં લઈ જાઓ. અમે પહેલેથી જ નાના પાયે કામ કરી રહ્યા છીએ; હવે અમને વધુ ઊર્જા અને માનવ સંસાધન બંનેની જરૂર છે. જે લોકો શહેરોમાંથી પાછા ફર્યા છે તેઓ આ કાર્યમાં ભાગ લઈ શકે છે.<\/p>

શહેરોમાં રહેતા લોકોએ સમજવાની જરૂર છે કે તેમના નળમાં પાણી ગામડાઓમાંથી આવે છે. જો આપણે આ પાણી છીનવી લઈશું તો ગામડાના લોકોને તેમના જીવનનિર્વાહના સાધનથી વંચિત કરીશું અને તેઓને શહેરોમાં આવવાની ફરજ પડશે. શહેરવાસીઓએ તેમના પાણીના વપરાશમાં શિસ્તબદ્ધ રહેવાની સાથે સાથે જળ સંચય અને સંરક્ષણ વિશે શીખવાની જરૂર છે. આપણાં શહેરોને તાકીદે જળ-સાક્ષરતા ચળવળની જરૂર છે અને આ સરકાર કરી શકે છે. ભારતનું શહેરી ભાવિ જોખમી દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. કોવિડ-19ના કારણે થતા વિપરીત સ્થળાંતરથી શહેરી માળખા પરનું દબાણ એક હદ સુધી ઘટ્યું છે. પરંતુ આપણે આપણી શહેરી વસ્તીને સતત શિક્ષિત કરવી પડશે.<\/p>

બીજી તરફ, ભારતના ગામડાઓમાં રહેતા લોકો પાણી અને જીવનના અન્ય તત્વો વચ્ચેના સંબંધને આપણા કરતા વધુ સારી રીતે જાણે છે. તેઓ જાણે છે કે પાણી વિના કશું જ શક્ય નથી અને તેઓ પાણી બચાવવાની ઈચ્છા ધરાવે છે. તેઓ એ પણ સમજે છે કે જ્યારે પાણીની તીવ્ર તંગી હોય છે ત્યારે તેઓને સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડે છે. પરંતુ તેમની ક્ષમતાઓની પણ મર્યાદા હોય છે અને તેમને આપણા સાથની જરૂર છે.<\/p>

સરકાર કેવા પ્રકારનું સમર્થન આપી શકે છે?<\/strong><\/h5>

સરકાર બધું જ કરી શકે છે. તે મહાત્મા ગાંધી ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (MGNREGA)<\/a> માં રૂ. 70,000 કરોડનો ઉપયોગ તેમના ગામોમાં પાછા ફરેલા લોકોને કામ આપવા માટે કરી શકે છે. આ સાથે સરકાર જળ સંરક્ષણ માટે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરી શકે છે. તેમજ સરકાર લોકોને સ્થાનિક સંસાધનોની હાજરી અને ઉપલબ્ધતા વિશે તાલીમ આપી શકે છે. ગામમાં કયા સંસાધનો ઉપલબ્ધ છે અને તેનો રોજગાર નિર્માણ માટે કેવી રીતે ઉપયોગ કરી શકાય તે જાણવા માટે રિસોર્સ મેપિંગનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.<\/p>

સૌથી અગત્યનું, ભારત સરકારે તેની નદીઓને પુનઃજીવિત કરવા માટે પ્રાથમિકતાના આધારે કામ કરવું જોઈએ. રાષ્ટ્રીય જળ સમુદાયે 100 થી વધુ નદીઓના પુનરુત્થાન માટે કામ કર્યું. પરિણામે આમાંથી 12 નદીઓમાં હવે આખા વર્ષ દરમિયાન પાણી રહે છે. અમે દેશભરમાં કામ કરતા લોકોને ટ્રેનિંગ આપી છે પરંતુ સરકાર અમારી સાથે કોઈપણ રીતે વાતચીત કરતી નથી. જો તેઓ તેમના આત્મનિર્ભર્તા<\/em> ના સૂત્ર પ્રત્યે ગંભીર હોત, તો તેઓએ પહેલા અમારી સાથે વાત કરી હોત. TBS તરીકે અમે 10,600 ચોરસ કિમી જમીનમાં જળ સંરક્ષણ માટે 11,800 તળાવો અને અન્ય માળખાં બનાવ્યાં છે. આ કામમાં અમે સરકાર પાસેથી એક પૈસાની પણ મદદ લીધી નથી. અમે સમુદાયની શક્તિનો ઉપયોગ કરીને આ કર્યું છે. અમારાથી વધુ આત્મનિર્ભર કોણ હશે? પરંતુ સરકાર અમારી સાથે ક્યારેય વાત કરતી નથી અને કરશે પણ નહીં.<\/p>

જળ સંરક્ષણ પરના તમારા કાર્ય દરમિયાન, તમે સ્થાનિક રાજકારણનો પણ સામનો કર્યો હશે. <\/strong>આનો સામનો કરવા માટે તમે શું કરો છો<\/strong>?<\/strong><\/h5>

હું તે પ્રકારનાં રાજકારણનો શિકાર નથી, હું આવી રાજનીતિથી ફાયદો ઉઠાવીશ અને તેની સાથે આગળ વધીશ. જ્યારે મેં જળ સંરક્ષણનું કામ શરૂ કર્યું ત્યારે મને ખબર હતી કે શક્તિશાળી લોકો તેના પર પોતાનો હક જમાવશે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગુપ્ત રીતે વસ્તુઓ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે ત્યારે સમસ્યા ઊભી થાય છે. હું મારા કામ વિશે હંમેશા અવાજ ઉઠાવતો હતો, ગ્રામસભામાં કોઈપણ પ્રકારનો નિર્ણય હું સમગ્ર સમુદાય સાથે ચર્ચા કરીને અને લેખિતમાં લેતો હતો. અમારા કામમાં સંપૂર્ણ પારદર્શિતા હતી. બાદમાં જો કોઈ કોઈ સમસ્યા સર્જે તો આખું ગામ તેની સામે એક થઈ જતું. જ્યારે લોકો જૂથોમાં વહેંચાઈ જાય છે ત્યારે રાજકારણ શરૂ થાય છે અને મેં ક્યારેય આવા જૂથો બનવા દીધા નથી.<\/p>

સત્તા અને રાજનીતિના આ સંઘર્ષથી આજે પણ ધર્મનો મુદ્દો અછૂતો રહ્યો નથી. દરેક માણસનો ધર્મ પ્રકૃતિ પ્રત્યે આદર અને પર્યાવરણના રક્ષણના આદર્શોથી શરૂ થાય છે. કોઈપણ પ્રકારનો ભગવાન એ બીજું કંઈ નથી પરંતુ જીવનની રચના કરતા પાંચ તત્વોનું સંયોજન છે. આ તત્વો પૃથ્વી, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ અને પાણી છે. પરંતુ જે ધર્મો પ્રકૃતિના આદરથી શરૂ થાય છે તે ધીરે ધીરે સંસ્થાના આદર પર કેન્દ્રિત થઈ જાય છે; તેઓ સત્તાના સમીકરણમાં ભાગ લેવાનું શરૂ કરે છે અને રાજકારણના યુદ્ધના મેદાનમાં ફેરવાય છે.<\/p>

હું પૂરા વિશ્વાસ સાથે કહી શકું છું કે મેં, રાજેન્દ્રસિંહે સત્તાની આ રમતમાં સામેલ હોય એવી કોઈ સમિતિ કે સંગઠન બનાવ્યું નથી. મેં કુદરતના પુનરુત્થાન માટે જ કામ કર્યું છે અને મારા છેલ્લા શ્વાસ સુધી કરતો રહીશ જેથી આપણું ગામ, આપણો દેશ અને આપણું વિશ્વ વધુ સારું સ્થળ બની શકે.<\/p>

મારા ગયા પછી, જરૂર પડ્યે અન્ય લોકો આ કામ કરી શકે છે અને જરૂર ન હોય તો બંધ કરી શકે છે. રાષ્ટ્રીય જળ સમુદાય એક સંસ્થા નથી; આ સમુદાય દ્વારા બનાવવામાં આવેલ એક મંચ છે. જ્યાં સુધી સમુદાય ઈચ્છશે ત્યાં સુધી આ મંચ સક્રિય રહેશે. જ્યારે સમુદાય તેને રોકવા માંગશે ત્યારે તે બંધ થશે. જો કે, કાયાકલ્પનું કાર્ય સંપૂર્ણપણે સનાતન<\/em> અને શાશ્વત છે. તે ક્યારેય સમાપ્ત થશે નહીં અને દરેક વખતે અમને નવી રચના તરફ દોરી જશે.<\/p>

ટ્રાન્સલેશન<\/em> ટૂલનો<\/em> ઉપયોગ<\/em> કરીને<\/em> અંગ્રેજીમાંથી<\/em> અનુવાદિત<\/em> કરવામાં<\/em> આવેલ<\/em> આ<\/em> લેખની<\/em> સમીક્ષા<\/em> અને<\/em> તેનું<\/em> સંપાદન<\/em> આકાશ<\/em> પરમાર<\/em> દ્વારા<\/em> કરવામાં<\/em> આવેલ<\/em> <\/em>છે<\/em>.<\/em><\/p>

—<\/p>

ફૂટનોટ:<\/strong><\/p>

    \n
  1. જોહાડ<\/em> અથવા તળાવ એ પરંપરાગત જળ સંગ્રહ માળખું છે જે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરે છે. તેમાં એકત્ર થયેલા પાણીનો ઉપયોગ પીવા અને નહાવા તેમજ ભૂગર્ભજળ અને આસપાસના કુવાઓને પુનર્જીવિત કરવા માટે કરી શકાય છે.<\/li>\n<\/ol>

    —<\/p>

    વધુ જાણો<\/strong><\/h3>