{"id":56086,"date":"2024-01-31T11:30:00","date_gmt":"2024-01-31T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/building-an-ecosystem-for-women-leaders-in-rural-india\/"},"modified":"2024-01-31T15:51:11","modified_gmt":"2024-01-31T10:21:11","slug":"building-an-ecosystem-for-women-leaders-in-rural-india","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/gender\/building-an-ecosystem-for-women-leaders-in-rural-india\/","title":{"rendered":"\u0938\u0902\u0915\u091f \u0939\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0902\u091a\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0913\u0933\u0916\u0923\u094d\u092f\u093e\u091a\u0940 \u0938\u0902\u0927\u0940 \u0905\u0938\u0924\u0947"},"content":{"rendered":"

प्रेमा गोपालन या स्वयं शिक्षण प्रयोग<\/a> (SSP) च्या संस्थापक आहेत , ही पुण्यातील संस्था ग्रामीण महाराष्ट्रातील महिलांमध्ये उद्योजकता आणि नेतृत्व बळकट करण्यासाठी काम करते. कृषी, पोषण, स्वच्छ ऊर्जा, आरोग्य आणि स्वच्छता यांसारख्या क्षेत्रात काम करून, SSP ने गेल्या काही वर्षांपासून तळागाळातील महिलांना त्यांच्या समुदायातील समस्या सोडवण्यासाठी सक्षम केले आहे.<\/em><\/p>

IDR ला दिलेल्या या मुलाखतीत, महिलांना कार्यभार स्वीकारण्यास सक्षम बनवणारी परिसंस्था तयार करण्याची आवश्यकता शाश्वत उपजीविकेच्या निर्मितीमध्ये शेतीची भूमिका आणि संकट ही विकासाची संधी कशी असू शकते याबद्दल प्रेमा सांगतात.<\/em><\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
फोटो सौजन्य: स्वयं शिक्षण प्रयोग <\/figcaption><\/figure>
तुम्ही आम्हाला सांगू शकाल का की कोरोना महामारीचा तुम्ही ज्या महिला शेतकऱ्यां बरोबर काम करता त्यांच्या वर काय परिणाम झाला?<\/strong><\/strong><\/h5>

मार्च २०२० मध्ये जेव्हा पहिली लाट आली, तेव्हा आम्ही काम करतो त्या जिल्ह्यात – मराठवाड्यातील लहान आणि सीमांत शेतकरी- यांच्यावर मोठा परिणाम झाला. त्यापैकी बहुतेकांना शेतातील उत्पादन मिळू शकले नाही; सततचे लॉकडाऊन आणि वाहतुकीच्या अनुपलब्धतेमुळे ज्यांनी कापणी केली त्यांना ते बाजारात नेणे आणि विकणे शक्य झाले नाही.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

महाराष्ट्रातील उस्मानाबाद, लातूर, सोलापूर, नांदेड या जिल्ह्यांतील या महिला शेतकरी आणि उत्पादक आहेत. पण सामान्यतः या प्रदेशातील पुरुषच मंडईत \/मोठ्या बाजारपेठेत विक्रीसाठी जातात. या बाजारपेठा सामान्यतः जिल्ह्यातील मोठ्या शहरांमध्ये असतात, आणि शेतकऱ्यांना तेथे पोहोचण्यासाठी प्रवास करावा लागतो – त्यांचे उत्पादन विकण्यासाठीच नव्हे तर निविष्ठा आणि इतर घरगुती जीवनावश्यक वस्तू आणि गरजेच्या गोष्टी खरेदी करण्यासाठी सुद्धा पुरूष हा प्रवास करतात. <\/em>समाज महिलांना हा प्रवास करण्याची परवानगी देत नाही. त्या त्यांच्या शेतात काम करतील पण काय विकायचे, किती आणि कुठे विकायचे हे ठरवण्याची परवानगी त्यांना नव्हती.<\/p>

SSP या महिलांना कोरोनाकाळात आणि त्यानंतर सामूहिक व्यवसाय सुरू करण्यास, वाढवण्यास मदत करू शकले कारण आम्ही आधीच एकदशकाहून अधिक काळ उपजीविका\/उद्योगासाठी स्थानिक परिसंस्था तयार करण्यावर काम केले आहे. आम्ही सहा वर्षांपासून महाराष्ट्रातील महिला शेतकऱ्यांसोबत काम करत आहोत. या वेळी, आमच्या लक्षात आले की महाराष्ट्रात महिलांना मोठ्या प्रमाणावर शेतमजूर म्हणून कामात घेतले जाते -राज्यातील सर्व शेतमजुरांपैकी ७९ टक्के महिला आहेत-त्यांना सरकारकडून शेतकरी म्हणून ओळख मिळत नाही कारण त्यांच्या नावावर जमीन नाही.<\/p>

आम्ही महिलांच्या कुटुंबियांना भेटून जमिनीच्या एका छोट्या तुकड्यावर नगदी पिकांऐवजी अन्न पिके घेण्यासाठी महिलांना परवानगी देण्यास सांगून या समस्येवर मार्ग काढण्याचा निर्णय घेतला. जर त्यांनी असे केले, तर आम्ही त्यांना मार्गदर्शन, तांत्रिक प्रशिक्षण, बियाणे, कंपोस्ट आणि पाण्याच्या संवर्धनासाठी सरकारी अनुदान मिळण्यास मदत आणि बाजारपेठा उपलब्ध होणे या साठी सल्ला देऊ असे कबूल केले.<\/p>

स्त्रिया शेती करायला लागल्यावर त्या शेती संदर्भात निर्णय देखील घेऊ लागल्या. कोणते पीक पेरायचे आणि किती पिकवायचे, विकायचे का घरी ठेवायचे हे त्या ठरवायच्या. त्यांना लागवडीचे सर्व तपशील माहीत होते; फक्त विक्री बाबतच्या माहितीचा अभाव होता. त्यामुळे त्या खूप चांगल्या शेतकरी बनल्या तरी सामाजिक बंधनांमुळे त्या उत्पादन एकत्रित करून बाजारात जाऊ शकल्या नाहीत. आणि एकत्रीकरण, प्रतवारी आणि प्रक्रिया केल्याशिवाय मोठ्या बाजारपेठेत विक्री होऊ शकत नाही.<\/p>

लॉकडाऊन आणि वाहतूक निर्बंधांमुळे बाजारपेठेचे स्वरूप बदलले. ते हायपरलोकल बनले – खेड्यांमध्ये आणि शेजारच्या गावांमध्येच लोक माल विकू लागले. हा एक मोठा बदल होता. स्त्रिया या नवीन परिस्थितीचा फायदा कसा घेऊ शकतात हे आम्ही पाहू लागलो. आम्ही त्यांना त्यांच्या एक एकर शेतातून कापणी करण्यापलीकडे विचार करण्यास प्रोत्साहित केले – महामारीच्या काळात केवळ त्यांच्या कुटुंबासाठी पुरेसे उत्पादन घेण्यापेक्षा संपूर्ण गावाला भाजीपाला आणि धान्य पुरवठा करण्याचा विचार करा असे सांगीतले. अनेक महिलांनी आधीच बियाणे उत्पादन आणि विक्री सुरू केली होती. जर एखाद्याकडे बियाणे असतील, तर किमान काही महिने कुटुंबाचा उदरनिर्वाह होवू शकतो. त्याचप्रमाणे, त्यांनी पशुपालन आणि त्यासंबंधित उद्योग सुरू करण्यावर लक्ष केंद्रित केले, विशेषत: कोंबड्या आणि शेळ्यांसारख्या लहान प्राण्यांसह, कारण यामुळे त्यांना लवकर उत्पन्न मिळू शकत होते.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

या परिस्थितीचा आणखी फायदा घेण्यासाठी, आम्ही समान शेतकरी गट एकत्रित करून क्लस्टर-स्तरीय व्यवसाय सुरू केले. महिलांनी अनेक उत्पादक गटांचा समावेश करून २०० हून अधिक महिलांचे क्लस्टर एंटरप्राइझ तयार केले. ते त्यांचे उत्पादन एकत्रित करतील, ते जवळच्या बाजारपेठेत विकतील आणि जास्त किंमत मिळवतील असा आमचा हेतू होता. आता महिलांनी आठवडी बाजार किंवा त्यांच्या गावापासून २० किमी पर्यंत अंतरावर असलेल्या बाजारात भाजीपाला आणि धान्य विकायला जाणे याची त्यांच्या कुटुंबांना भीती वाटत नाही.<\/p>

विक्रीच्या प्रक्रियेचा अनुभव घेतल्यानंतर काही महिला उद्योजक बनल्या आणि त्यांनी अधिक दूरच्या बाजारपेठांमध्ये जाऊन विक्री करण्यास सुरुवात केली. त्यानंतर त्यांना कुणीच थांबवणारे नव्हते.<\/p>

कोरोनापूर्वी स्त्रिया खेड्यापाड्यात काम करायच्या पण मोठ्या प्रमाणावर बिगरशेती कामांमध्ये – किराणा दुकान, ब्युटी पार्लर आणि स्टेशनरी दुकानांमध्ये. विकास केवळ शेतीच्या बाहेरून-आणि बिगरशेती उपक्रमांद्वारे होऊ शकतो अशी समजूत ग्रामीण विकास आणि वित्तीय संस्थांनी दोन दशके महिला बचत गटांना<\/a> अशा उपक्रमांसाठी प्रोत्साहन दउन वाढवली होती. एसएसपीनेही या विचारसरणीचा अंतर्भाव केला होता आणि महिलांना मोठ्या प्रमाणावर बिगरशेती उपक्रम करण्यास प्रोत्साहित केले होते. कोवीड-१९ ने ह्या कामांची आवश्यकता संपवली.<\/p>

इतर व्यवसायांच्या तुलनेत अन्न आणि आरोग्यसेवा अत्यावश्यक मानली जात होती. म्हणून आम्ही या संकटाने आम्हाला देऊ केलेल्या संधीचा उपयोग केला आणि दुग्धव्यवसाय, कडधान्ये आणि बायो-कंपोस्ट मूल्य साखळींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर व्यवसाय सुरू केले. २०२० या एका वर्षामध्ये मध्ये, आम्ही १०,००० हून अधिक महिलांना फक्त शेतीतील काम करण्यापेक्षा बाजारपेठेत वस्तू विकून नफा कमवण्यासाठी आणि उद्योजक बनण्यासाठी प्रोत्साहित करू शकलो. दूध संकलन केंद्रांच्या स्थापनेमुळे, महिलांना त्यांच्या स्वत: च्या मोबाईलवर दुधाच्या किमती आणि देयके याबद्दल अद्ययावत माहिती प्राप्त झाली, परिणामी त्यांच्या उत्पन्नावर त्यांचे अधिक नियंत्रण आले.<\/p>

आणि त्यांनी आता शेतीमाल विकण्यास सुरुवात केल्याने या गावांमधील कृषी मूल्य साखळीचे स्वरूप बदलले आहे.<\/p>

कोरोना महामारीमुळे काय बदलले आहे? आणि आता स्त्रिया कसे सामोरे जात आहेत?<\/strong><\/h5>

कोरोनाच्या आधीपासून, SSP ला भारतातील विविध राज्यांमध्ये भूकंप, पूर आणि त्सुनामी यांसारख्या मोठ्या आपत्तींना सामोरे जाण्याचा दोन दशकांचा अनुभव होता. आणि आमच्या अनुभवाने आम्हाला शिकवले की संकट ही जलद गतीने पुढे जाण्याची संधी असते. संकटाचा परिणाम स्त्रिया आणि वंचीत घटकांवर नक्कीच अधिक पडतो. मात्र संकटामुळे महिलांना नेतृत्व करण्याची संधी मिळते, कारण त्यांच्यात समाजाप्रती काही करण्याची आणि सेवेची तीव्र भावना असते. सामान्य परिस्थितीत कदाचित त्या माघार घेतील पण, अडचणीच्या काळात त्यांनी केलेल्या त्यांच्या कार्याचे सर्व समाजातील प्रभावी व्यक्तींकडून कौतुक केले जाते, मग ते शाळेतील शिक्षक असोत किंवा ग्रामपंचायत सदस्य. <\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
कोणते पीक काढायचे आणि किती काढायचे, कसे विकायचे आणि घरासाठी किती ठेवायचे हे सगळे निर्णय महिला घेऊ लागल्या. फोटो सौजन्य: चंद्र शेखर कर्की \/ सी.आयएफ.ओ.आर<\/a> \/ फ्लिकर<\/figcaption><\/figure>

कोवीड-१९ च्या पहिल्या आणि दुसऱ्या लाटांनी हेच दाखवले. त्यांनी आम्हाला महिलांच्या नेतृत्वात सखी टास्क फोर्स तयार करण्यास प्रेरित केले<\/a>, ज्यांनी कोविड-१९ तयारी आणि आर्थिक वसुलीसाठी ग्रामपंचायतींसोबत काम केले. आम्ही ५०० हून अधिक गावांमधील या टास्क फोर्समध्ये ५,००० नेत्यांना एकत्रित करू शकलो – कारण लोक महिलांनी नेतृत्व स्वीकारण्यासाठी तयार होते.<\/p>

या महामारीने तंत्रज्ञानाचे महत्त्वही अधोरेखित केले. स्त्रिया कोविड-१९ मदत कार्य, प्रतिबंध, जागरूकता आणि लसीकरण समर्थनात सक्रियपणे सहभागी होत असताना, लॉकडाऊनमुळे त्यांना डिजिटल साक्षर होण्याचे महत्व समजण्यास मदत झाली. त्यांनी डिजिटल साधनांचा उपयोग करावा यासाठी आम्ही यापूर्वी खूप प्रयत्न केले होते, परंतु त्या तयार होत नव्हत्या.<\/p>

दहा वर्षांपूर्वी, आम्ही मायक्रोफायनान्स, कौशल्य विकास आणि ग्रामीण वितरण आणि विपणन यासाठी सामाजिक उपक्रम देखील तयार केले होते. प्रक्रियेचा एक भाग म्हणून, आम्ही या महिलांमध्ये उद्योजक आणि नेतृत्व करण्याची क्षमता निर्माण करण्यावर लक्ष केंद्रित केले होते. आणि आर्थिक सक्षमीकरण आणि नेतृत्व विकासासाठी केलेल्या या गुंतवणुकीचा फायदा झाला.<\/p>

कारण जेव्हा कोरोना आला तेव्हा त्यांनी ती जबाबदारी स्विकारली. अश्या परिस्थितीला कसे सामोरे जावे याबद्दल आम्ही संभ्रमात होतो, त्या नव्हत्या. या महिलांना त्यांच्या समुदायाच्या गरजांचं आकलन कसं करायचं, मदत उपक्रम कसे राबवायचे, मनरेगा योजनेद्वारे<\/a> राशन आणि नोकर्‍या यासारख्या सरकारी सवलती कशा मिळवायच्या आणि सुविधा पुरवणाऱ्यांची भूमिका कशी पार पाडायची हे माहीत होतं. आम्ही इकोसिस्टम तयार केली होती, पण ती कशी वापरायची आणि जबाबदारी कशी घ्यायची हे स्त्रियांनाच माहीत होतं.<\/p>

महिलांना कार्यभार स्वीकारण्यास मदत करणारी इकोसिस्टम तयार करण्यासाठी काय करावे लागेल?<\/strong><\/strong><\/h5>

जेव्हा आम्ही एसएसपीचे उपजीविकेचे काम सुरू केले, तेव्हा इतर सर्व ना-नफा संस्थांप्रमाणे आम्ही महिलांना टेलरिंग, सौंदर्य सेवा इत्यादी सारख्या विषयातील कौशल्य प्रशिक्षण देण्यावर लक्ष केंद्रित केले. परंतु लवकरच आमच्या लक्षात आले की त्यांना फक्त प्रशिक्षण देणे त्यांच्यासाठी पुरेसे ठरत नाही – यामुळे त्यांना उद्योग उभारण्यात मदत होत नाही. म्हणून, एक दशकापूर्वी, आम्ही महिलांनी उद्योजक म्हणून आपली ओळख मिळवावी याकडे वळलो आणि त्यांच्या गावात ग्रामीण व्यवसाय शिक्षण सुरू केले. उद्योजकीय मानसिकता ही सर्वात महत्त्वाची गोष्ट आहे आणि स्त्रियांनी ही मानसिकता स्विकारणे आणि त्यावर कृती करणे हेच आमच्या बाबतीत कामाला आले आहे.<\/p>

शिवाय, पाच वर्षांपूर्वी, जेव्हा महिला शेतकऱ्यांच्या महत्वाच्या गटाने कृषी मॉडेल स्वीकारले होते, तेव्हा आम्ही महिलांना शेतीकडे एक संभाव्य उपक्रम म्हणून पाहण्यासाठी आणि ग्रामीण भागात बिगरशेती उपक्रमांसाठी प्रशिक्षण आणि सूक्ष्म वित्तपुरवठा हळूहळू कमी करण्यासाठी प्रोत्साहित केले. नाबार्डसारख्या<\/a> शासकीय आणि अन्य ना-नफा संस्था अगदी दुर्गम आणि ग्रामीण भागातही बिगरशेती उद्योगां बाबत आग्रही होत्या. शहरात पैसा असतो, कौशल्ये देखील असतात या कल्पनेचा त्यांच्यावर प्रभाव होता. त्यामुळे त्यांनी शहरी कौशल्ये आणि शहरी उद्योगांच्या दृष्टीकोनाची कॉपी करण्याचा ग्रामीण भारतात काम करण्यासाठी प्रयत्न केला. परिणामी, कृषी अर्थव्यवस्थेला गृहीत धरले गेले; त्या मध्ये मर्यादित किंवा कोणतीही गुंतवणूक झाली नाही. आपल्या सर्वांना माहित आहे की कृषी अर्थव्यवस्था संघर्ष करत आहे आणि तिला आधाराची आवश्यकता आहे. परंतु आम्‍हाला असे आढळून आले आहे की, एकदा तुम्ही महिलांकडे आर्थिक भागीदार म्हणून गांभीर्याने पाहण्यास सुरुवात केली आणि उपजीविकेचा मुख्य आधार म्हणून शेती आणि कृषी -संलग्न व्यवसायांकडे पाहिले तर अनेक संधी उपलब्ध होतात.<\/p>

एसएसपी काही वेगळे नव्हते. २०१५ मध्ये मराठवाड्यातील दुष्काळात, महिलांनी आम्हाला सांगितले की त्यांच्याकडे खायला अन्न नाही आणि तेव्हापासूनच त्यांच्यासोबत आमच्या शेतीच्या कामाला खऱ्या अर्थाने सुरुवात झाली. आम्ही प्रथम कुटुंबांसाठी अन्न सुरक्षा सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न केला. पण केवळ स्वयंपाकघर आणि घरगुती बागांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, आम्ही ठरवले की महिलांनी शेतात अन्न पिकवावे, तिथून खावे आणि ते सेंद्रिय पद्धतीने, पर्याप्त पाणी वापरुन आणि कमी खर्चात करावे.<\/p>

आम्ही जेव्हा आमच्या कामाचा परिणाम बघायला लागलो, तेव्हा आमच्या लक्षात आले की ७० टक्क्यांहून अधिक कुटुंबांनी स्वत:च्या शेतात पिकलेले अन्न खायला सुरुवात केली होती पूर्वी हे प्रमाण फक्त १० टक्के होते. या मुळे त्यांचे आरोग्य सुधारल, त्यामुळे गेल्या काही वर्षांपासून अधिकाधिक कुटुंबांनी ही पद्धत स्विकारल्याचे दिसून येते. २०१६ ते २०२० पर्यंत, आमच्याकडे महिला शेती करतात अशी एक लाखाहून अधिक लहान आणि सीमांत शेतकरी कुटुंबे होती.<\/p>

आमचे सुरुवातीचे उद्दिष्ट अन्न सुरक्षा हे होते परंतु लवकरच आम्हाला समजले की महिलांनी एकदा त्यांच्या कुटुंबासाठी शेती केली की, त्या त्याचे प्रमाण वाढवू शकतात आणि बाजारपेठेसाठी त्याच शाश्वत पद्धतीने शेती करू शकतात. तेव्हाच आम्ही महिलांकडे खऱ्या अर्थाने शेतकरी म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली आणि त्यांना कृषी आणि अन्न मूल्य साखळीत पुढे नेण्यास सुरुवात केली. येथे त्या केवळ शेतकरी बनून न राहता उत्पादक गट, खरेदी, प्रक्रिया आणि विपणनामध्ये महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावू शकतात.<\/p>

इतर ना-नफा संस्था आता हा दृष्टिकोन स्वीकारू लागल्या आहेत. स्त्रियांना एकत्रित करण्यासाठी त्यांनी केलेले प्रयत्न पुढच्या स्तरावर नेले पाहिजेत हे त्यांच्या लक्षात आले आहे. तेथून महिला शेतकरी उत्पादक संघटना<\/a> कृषी आणि पोल्ट्री आणि दुग्धव्यवसाय यांसारख्या संबंधित कामांमध्ये नेतृत्व करू लागतील.<\/p>

कोविड-१९ ने ही समज आणि कृषी -संबंधित उद्योग आणि अवांतर काम यांच्यातील विभागणी अधिक स्पष्ट केली आहे. बिगरशेती उद्योगांशी जोडलेल्यांना मोठ्या प्रमाणात व्यवसायात तोटा झाला आणि आपले व्यवसाय त्यांना बंद करावे लागले. केवळ कृषी -संबंधित उद्योग जगू शकले आणि भरभराट करू शकले, कारण शेती ही केवळ अन्नसुरक्षे पुरती मर्यादित नाही – ती शाश्वत उपजीविकेसाठी देखील महत्वपूर्ण आहे.<\/p>

आम्ही आता अशा टप्प्यावर आहोत जिथे आम्ही महिलांना केंद्रस्थानी ठेवून चार कृषि उत्पादक कंपन्या तयार केल्या आहेत.<\/a> आणि स्त्रिया कडधान्ये आणि तृणधान्ये यांसारख्या सर्व स्थानिक उत्पादनांना मूल्यवर्धित करण्यासाठी प्रक्रिया उद्योग देखील स्थापन करत आहेत. ते गांडूळखतासारख्या कृषी निविष्ठांचे उत्पादनही करत आहेत. आम्ही आता यात आणखी एक जटील थर जोडत आहोत – पाणी हा घटक जिथे त्यांना त्यांच्या समुदायांमध्ये पाण्याचे स्त्रोत आणि त्यांचे व्यवस्थापन शाश्वत राहील याची खात्री करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे आता आपण या गोष्टीवर लक्ष केंद्रित करू लागलो आहोत.<\/p>

आपल्या महिला शेतकऱ्यांसाठी पायाभूत सुविधा, तंत्रज्ञान आणि क्षमता असलेल्या खाजगी क्षेत्राच्या क्षमतेचाही आपण उपयोग केला पाहिजे. SSP मध्ये, आम्ही २००६ पासून तंत्रज्ञान कंपन्यांसोबत जसे की बायोगॅस तंत्रज्ञान, सोलर लाइटिंगचे मार्केटिंग इत्यादीसाठी महिलांना मदत करण्यासाठी काम करत आहोत. आणि आम्ही दोन्ही प्रकारच्या म्हणजे प्रस्थापित कंपन्यांसोबत तसेच स्टार्ट-अप्ससोबत भागीदारी करत आहोत, आम्ही स्टार्ट-अप्स कंपन्यांना प्राधान्य देतो कारण त्यांना मिळणारा सुलभ वित्तपुरवठा आणि त्यांच्या उत्पादनाची वैशिष्ट्ये या बाबी लक्षात घेऊन आम्ही ग्रामीण समुदायांबरोबर त्या उत्पादनांची सह-निर्मिती करू शकतो.<\/p>

महिला आणि उपजीविकेसाठी काम करणाऱ्या इतर संस्थांसाठी SSP मधील तुमच्या कामातून काय शिकता येईल?<\/strong><\/h5>

एसएसपी उपजीविकेसाठी इकोसिस्टमचा दृष्टिकोन स्विकारते. याचा अर्थ महिलांना प्रशिक्षण देण्याच्या फंदात आम्ही पडत नाही. आमच्या क्षेत्रात तसेच सरकारमध्ये प्रशिक्षणावर अवाजवी भर असतो. तथापि, संस्थांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की केवळ प्रशिक्षणाने कार्य साध्य होत नाही. तुम्हाला आर्थिक आणि बाजारपेठेशी संबंध जोडून देणे देखील आवश्यक आहे. त्याशिवाय उद्योजकी क्षमता निर्माण होऊ शकत नाही.<\/p>

आणखी एक महत्त्वाची पायरी म्हणजे महिलांच्या नावावर जमिनी होणे, जेणेकरून लोक त्यांच्याकडे शेतकरी म्हणून पाहू शकतील. हे महिलांना महत्त्वाच्या सरकारी कार्यक्रमांसाठी पात्र बनवते जे केवळ जमिनी नावावर असलेल्या व्यक्तींसाठी उपलब्ध आहेत. महिलांना शेतकरी म्हणून तसेच जमिनीवर कोणती पिके घ्यावीत या संदर्भात निर्णय घेणारी म्हणून ओळखले जाणे आवश्यक आहे, कारण विशेषत: दुष्काळी किंवा पूरप्रवण प्रदेशांमध्ये हवामान बदलाचा मोठा प्रभाव दिसून येतो.<\/p>

उदरनिर्वाह ते उद्योग हा ग्रामीण महिलांसाठी लांबचा प्रवास आहे. त्यांना मुख्य टप्प्यांवर समुदाय समर्थन प्रणालीचा फायदा होईल – ज्यामध्ये त्यांचे कुटुंबिय, सहकारी उद्योजक आणि संस्थांचा सहभाग आवश्यक आहे. देणगीदार आणि सुविधा देणाऱ्यांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे कारण ते ही महत्त्वपूर्ण आणि सर्वसमावेशक परिसंस्था सह-निर्मित करतात. हे महत्त्वाचे आहे कारण की स्त्रियांकडे केवळ कमाई करणारी, लघुकर्ज घेणारी किंवा स्वयंरोजगार करणारी व्यक्ती म्हणून न पाहता उद्याच्या आर्थिक योगदानकर्त्या आणि नेते म्हणून पाहिले जावे. आपली मानसिकता बदलण्याची वेळ आली आहे.

उपमन्यु पाटील यांनी या मुलाखतीला सहाय्य केले.<\/em><\/p>

*या लेखाला अशोकाने पाठिंबा दिला आहे.<\/em><\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांस्लेशन टूल चा वापर केला आहे. प्रमोद सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले.<\/em><\/p>

–<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>