{"id":57721,"date":"2023-01-19T11:00:00","date_gmt":"2023-01-19T05:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/ashas-informal-workers-in-the-formal-sector\/"},"modified":"2025-12-10T19:30:34","modified_gmt":"2025-12-10T14:00:34","slug":"ashas-informal-workers-in-the-formal-sector","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/rights\/ashas-informal-workers-in-the-formal-sector\/","title":{"rendered":"\u0906\u0936\u093e\u0903 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u093e\u0924\u0940\u0932 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u0930\u094d\u0924\u094d\u092f\u093e"},"content":{"rendered":"

बहुतेक विकसनशील देशांप्रमाणेच, भारतात अनौपचारिक रोजगाराच्या व्यवस्था असणे नवीन नाही. अशा रोजगारांची नोंदणी होत नाही, त्यांना कोणतेही नियम अथवा निर्बंध नाहीत, किंवा या कर्मचाऱ्यांचे संरक्षण करेल अशी कायदेशीर संरचना नाही. यामध्ये रोजगाराच्या अनेक प्रकारांचा समावेश आहे, ज्यात शेतमजूर, फेरीवाले आणि अगदी कंत्राटी कामगारांचाही समावेश होतो. भारतातील अंदाजे ९० टक्क्यांहून अधिक रोजगार अनौपचारिक क्षेत्रात आहेत. या दशकात कामगार म्हणून कामकरणारेलोक वाढतील आणि जर हा कल कायम राहिला तर अनौपचारिक रोजगारात गुंतलेले लोकही वाढतील. ही चिंतेची एक गंभीर बाब आहे, कारण अनौपचारिक कामगारांना अनेक अनिश्चिततांचा सामना करावा लागतो-वेतनाच्या बाबतीत होणारे शोषण, कामाच्या ठिकाणी धोकादायक परिस्थिती, सामाजिक सुरक्षेच्या अपुऱ्या संधी आणि कायद्याचे पुरेसे संरक्षण नसणे. स्वाभाविकच, आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटना<\/a> (आयएलओ) व तत्सम अन्यसंस्थांद्वारे धोरणात्मक उपाय योजून आणि अनेकविध कृतीद्वारा अशी अनौपचारिकता कमी करण्यावर भर दिला जात आहे.<\/p>

तथापि, औपचारिक क्षेत्रातील रोजगाराच्या अनेक प्रकारांमध्ये अनौपचारिक रोजगाराची अनिश्चितता देखील आढळून येते, ज्यात प्रमुख सरकारी कार्यक्रमांचा समावेश होतो, यापैकी अनेक कार्यक्रमांमध्ये महिलांचे प्रमाणअधिक असल्याचे दिसून येते. मान्यताप्राप्त सामाजिक आरोग्य कार्यकर्त्या (आशा) हे असेच एक उदाहरण आहे.<\/p>

अशा कार्यकर्त्यांनी समाजासाठी केलेले ‘अनौपचारिक’ काम समजून घेताना <\/h3>

आशा या महिला सामुदायिक आरोग्य कर्मचारी (सी. एच. डब्ल्यू.) आहेत, ज्या तळागाळातील समुदाय आणि सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था यांच्यातील प्राथमिक आणि कधीकधी एकमेव दुवा म्हणून काम करतात.ज्या समाजातून त्या आल्या असतात, त्या समाजात जागरूकता निर्माण करणे, आरोग्यसेवा लोकांपर्यंत पोचवणे आणि माता आणि बाल आरोग्याकडे लक्ष देणे या प्रकारची कामे करण्यासाठी त्यांना प्रशिक्षण दिले जाते. ही कार्ये अनेकदा कोरोना महामारीसारख्या संकटाच्या काळात किंवा विशिष्ट आरोग्य योजनांच्या सोबत जोडली जातात. उदाहरणार्थ, आशा कार्यकर्त्या केंद्र सरकारच्या रक्तक्षय मुक्त भारत कार्यक्रमांतर्गत गोळ्यांच्या वितरणात मदत करतात. अनेक राज्यस्तरीय कार्यक्रम आणि धोरण राबवायला सुद्धा आशा मदत करतात. याचे एक उदाहरण म्हणजे तेलंगणाची के. सी. आर किट योजना- या योजने अंतर्गत आशा कार्यकर्त्या गर्भवती मातांना किट्सच्या वितरणात मदत करतात.<\/ins><\/p>

\"What<\/a><\/div>

आशा कार्यकर्त्या सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसाठी अपरिहार्य बनल्या आहेत. डब्ल्यू. एच. ओ. चा जागतिक आरोग्य नेते हा पुरस्कार जिकून त्यांनी हे साध्य केले आहे. तरीही, औपचारिक कर्मचारी म्हणून त्यांची स्थिती वादग्रस्त आहे. जरी सरकारच्या सांख्यिकी विभागांद्वारे कामगार म्हणून त्यांना गणले जात असले, तरी त्यांना व्यवहारात औपचारिक कामगारांच्या बरोबरीने वागवले जात नाही. त्यांच्या रोजगाराचे स्वरूप प्रमाणित नसलेल्या इतर रोजगारां सारखे आहे. अप्रमाणित रोजगारांमध्ये विविध प्रकार आहेत जसे की आउटसोर्स केलेले, कंत्राटी कामगार, दैनंदिन वेतनावर काम करणारे किंवा स्वयंसेवी कार्य करणारे. आणि आशा कार्यकर्त्यांचे काम शेवटच्या प्रकारात मोडते. यामुळे, आशा कार्यकर्त्यांना अनौपचारिक कामगारांप्रमाणेच काम करताना अनेक कमतरतांचा सामना करावा लागतो. त्याची काही उदाहरणे पुढीलप्रमाणे.<\/p>

१. कामाचे तास<\/h3>

दिवसातून केवळ चार ते पाच तास काम करणाऱ्या आशा कार्यकर्त्यांची अर्धवेळ कामगार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती. मात्र, ग्रामीण भागात<\/a> एक आशा सुमारे १,००० लोकांना सेवा पुरवते, तर शहरी भागात<\/a> ही संख्या २,५०० इतकी जास्त आहे.या प्रचंड लोकसंख्येला सेवा पुरवण्यासाठी खूप वेळ द्यावा लागतो. वेळोवेळी त्यांच्यावर पडलेल्या जबाबदाऱ्या, समाजाची काळजी घेणे, नोंदी ठेवण्याची कामे आणि विशेषतः कोरोना महामारीसारख्या आपत्कालीन काळात पार पाडण्यच्या जबाबदाऱ्या यामुळे आशा कार्यकर्त्या सहसा पूर्ण दिवस काम करतात. त्यांचे कोणतेही निश्चित असे कामाचे तास नसतात.<\/p>

२. वेतन<\/h3>

सहाय्यक परिचारिका\/सुईणीसाठी कर्नाटक<\/a> राज्यात किमान वेतन दरमहा १२,५८० रू. ते १३,५४० रू. पर्यंत आहे, तर हिमाचल प्रदेश मध्ये<\/a> अर्धकुशल आरोग्यसेवा कर्मचाऱ्याचे किमान वेतन दरमहा १०,१७५ रू. ते ११,१०० रुपये आहे. आशा कार्यकर्त्यांच्या बाबतीत असे नाही, त्यांना अर्धवेळ स्वयंसेवक म्हणून नेमले जात असल्यामुळे त्यांना वेतन दिले जात नाही, परंतु मानधन दिले जाते जे<\/a> त्यांच्या कामगिरीवर-आधारित असते. चांगली कामगिरी करणाऱ्यांस प्रोत्साहन दिले जाते. दिलेल्या रकमा किमान वेतनाच्या दरांपेक्षा खूपच कमी असतात. मानधनाच्या रकमेतही राज्याराज्यात फरक आहे, परंतु अहवाल<\/a> असे सांगतात की ते सहसा काही हजार रुपयांपेक्षा जास्त नसते आणि कामगिरीवर-आधारित मानधन म्हणून आणखी काही हजार रुपये दिले जातात. त्यामुळे, दीर्घकाळ काम करूनही, आशा कार्यकर्त्यांना नाममात्र रक्कम मिळते, जास्त वेळ काम केल्याबद्दल कोणतीही भरपाई मिळत नाही.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
आशा कार्यकर्त्या ह्या तळागाळातील समुदाय आणि सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्था यांच्यातील संपर्काचा पहिला दुवा म्हणून काम करतात. चित्र सौजन्यः पब्लीक सर्वीस इंटरनॅशनल<\/a> \/ सी. सी. बाय<\/a><\/figcaption><\/figure>

३. कामाची परिस्थिती<\/h3>

व्यावसायिक सुरक्षा आणि कामकाजाच्या परिस्थितीच्या बाबतीत आशा कार्यकर्त्यांना वारंवार निराश केले गेले आहे, त्यांना मूलभूत हक्कमिळवण्यासाठी निदर्शने करावी लागली आहेत. उदाहरणार्थ, कोरोना महामारीच्या काळात, ‘कोविड वॉरियर्स’ असे नाव देऊनही त्यांना वैयक्तिक सुरक्षेची उपकरणे मिळावीत यासाठीलढा द्यावा लागला.हे केवळ कोरोना महामारीमुळे उद्भवलेल्या पुरवठा विषयक आव्हानांचे प्रतिबिंब नाही, तर मोठ्या अस्वस्थतेचे लक्षण आहे.कोरोना महामारीच्या आधीही, आशा सेविकांनी वाहतुकीची सुविधा किंवा भत्त्यांच्या तरतुदीसाठी (पूर्ण न झालेल्या) मागण्या केल्या आहेत.त्या क्षेत्र कर्मचारी आहेत आणि त्यांना वेळी अवेळी आणि संभाव्य असुरक्षित वातावरणात रुग्णांची काळजी घ्यावी लागते असे असूनही ही परिस्थिती आहे.<\/p>

४. सामाजिक सुरक्षा<\/h3>

आशा कार्यकर्त्या कर्मचाऱ्यांचा राज्य विमा<\/a> (ई. एस. आय.) आणि कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी<\/a> (ई. पी. एफ.) योजना यांच्या कक्षेत येत नाहीत. यासाठी संघटनांनी आवाज उठवला आहे. कदाचित त्यांच्या अनौपचारिकतेची सर्वात ठळक खूण म्हणजे त्यांचा समावेश ई-श्रम<\/a> कार्यक्रमात करण्यात आला आहे, जो विशेषतः असंघटित कामगारांना सामाजिक सुरक्षेच्या तरतुदी पुरवण्यासाठी डेटाबेस तयार करण्यासाठी सुरू करण्यात आला आहे.यातून मिळणारे संरक्षण स्वागतार्ह असले तरी, आशा कार्यकर्त्या आरोग्य सेवा व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग असूनही त्यांना असंघटित मानले जाते हे गोंधळात टाकणारे आहे.त्याचप्रमाणे, २०१८ मध्ये केंद्र सरकारने आशा लाभ पॅकेज अंतर्गत<\/a> पात्र आशा कार्यकर्त्यांना दोन योजनांतर्गत सामाजिक विमा संरक्षण दिले.तथापि, या नाममात्र हप्त्यात सर्वच नागरिकांसाठी उपलब्ध असलेल्या सार्वजनिक विमा योजना आहेत, आशा कार्यकर्त्यांना केवळ एकच फायदा होतो तो म्हणजे हप्त्याचा खर्च सरकार उचलते.आशा कार्यकर्त्यांच्या मागण्यांच्या तुलनेत हे फारच कमी आहे. आशा कार्यकर्त्यांच्या सामाजिक सुरक्षेचा अभाव २०२० मध्ये, जेव्हा त्यांनी देशव्यापी निदर्शने<\/a> केली तेव्हा आणखी ठळकपणे दिसून आला. ही निदर्शने वैद्यकीय सुविधांमधील वाढ, थकीत रक्कम मिळावी आणि वेतनात वाढ करणे यासाठी केली गेली.<\/ins><\/p>

\"donate<\/a><\/div>

या आव्हानां व्यतिरिक्त, एक महत्वाचे आव्हान हे आशा ज्या पितृसत्ताक समाजात क्षेत्र कार्यकर्ता म्हणून काम करतात तो समाज आणि त्याने महिलांवर लादलेली बंधने आहेत. यामुळे त्यांना छळाला सामोरे जावे लागते आणि कधी-कधी अगदी समाजाच्या सदस्यांकडून हिंसाचार देखील सहन करावा लागतो<\/a>. एक महिला म्हणून, त्यांच्यावर त्यांच्या कुटुंबाची काळजी घेण्याची जबाबदारी देखील आहे, आणि यासाठी त्यांना कोणताही मोबदला मिळत नाही.<\/p>

व्यापक चित्र बघताना<\/h3>

मात्र, ही अनौपचारिकता केवळ आशा कार्यकर्त्यांपुरती मर्यादित नाही. विविध सरकारी कार्यक्रमांमधील इतर अनेक कामगारांना अशाच प्रकारच्या आव्हानांना सामोरे जावे लागते.यामध्ये अंगणवाडी सेविका आणि मध्यान्ह भोजन सेविका यांचाही समावेश आहे. त्यांच्या कामाचे अर्धवेळ स्वरूप हे अनेकदा त्यांना पुरेसा मोबदला न देण्या साठी कारण बनते. तथापि, या जबाबदाऱ्या अर्धवेळ काम करून पार पडत नाहीत हे सारेच जाणून आहेत.
उदाहरणार्थ, अंगणवाडी सेविका या आरोग्य कर्मचारी आणि शिक्षक म्हणूनही काम करतात आणि त्यांना अनेकदा त्यांच्या व्याप्तीबाहेरची कामे दिली जातात, जसे की औषधे देणे, विधवा आणि अपंग व्यक्तींचा मागोवा घेणे आणि त्यांचे सर्वेक्षण करणे आणि अगदी कधीकधी गुरांचे सर्वेक्षण सुद्धा करण्यास सांगीतले जाते.<\/p>

आपण या कामगारांची अधिक चांगली सेवा कशी करू शकतो?<\/h3>

उत्तर सोपे आहेः आपण त्यांच्या प्रयत्नांना मान्यता दिली पाहिजे आणि त्यांच्या कामाच्या अटी व शर्ती निश्चीत केल्या पाहिजेत. आणि आपला अनुभव असा आहे की सरकारांना तसे करणे शक्य आहे.पाकिस्तानातील सामुदायिक आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे उदाहरण घ्या. ऑल पाकिस्तान लेडी हेल्थ वर्कर्स असोसिएशनच्या प्रयत्नांद्वारे ज्यांचे काम यशस्वी झाले आहे..त्यांना अजूनही उशीरा होणारा पगार या बाबतीत संघर्ष करावा लागत असला तरी, त्यांच्या सेवा औपचारिक करण्याचे अनेक सकारात्मक मार्ग खुले झाले आहेत. यामुळे अश्या महिला आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ झाली आहे, ज्या बऱ्याचदा आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल पार्श्वभूमीतून येतात. त्यांच्या घरांमध्ये, त्याच जास्त कमावणाऱ्या असल्यामुळे त्यांच्या सेवा औपचारिक केल्या मुळे त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणावर, आरोग्याच्या समस्यांवर आणि त्यांच्या घरांच्या दैनंदिन कामकाजावरही सकारात्मक परिणाम झाला आहे. भारतात, ओडिशा सरकारने अलीकडेच ते कंत्राटी कामगारांना नियमित करतील असे जाहीर केले<\/a>, यातून असे दिसते की औपचारिकरण शक्य आहे.<\/ins><\/p>

आशा आणि त्या सारख्या अनेक कार्यकर्त्या तळागाळातील स्तरावर आवश्यक कामे करतात हे धोरणकर्त्यांनी मान्य करणे महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या कामाची परिस्थिती आणि वेतन निश्चित केल्याने त्यांना आवश्यक असलेली सुरक्षा मिळेल आणि त्या त्यांचे काम अधिक चांगल्या प्रकारे करू शकतील. हे मूलभूत हक्क आहेत जे मानवाधिकार म्हणून आणि आय. एल. ओ. च्या योग्य कामाचा अजेंडा<\/a> अंतर्गत उपलब्ध करून दिले पाहिजेत. आशा कार्यकर्त्या स्वतः काही काळापासून याची मागणी करत आहेत आणि अनेक महत्त्वाच्या भागधारक गटांनी त्यांना पाठिंबा दर्शविला आहे. उदाहरणार्थ, भारतीय कामगार परिषदेच्या (आयएलसी) ४५व्या आणि ४६व्या दोन्ही सत्रांमध्ये, विविध सरकारी योजनांमधील (आशा कार्यकर्त्यांसह) विविध श्रेणीतील कामगारांसाठी सेवा अटी, वेतन आणि सामाजिक सुरक्षा यावर चर्चा झाली. यांपैकी 46व्या सत्राच्या शिफारशी<\/a> ई. एस. आय. आणि ई. पी. एफ. अंतर्गत आशा कार्यकर्त्यांचा समावेश करण्याबाबत होत्या.<\/ins><\/p>

२०२० मध्ये कामगारविषयक संसदीय स्थायी समितीने देखील नमूद केले<\/a> की आशा आणि अंगणवाडी सेविकांचे काम औपचारिक म्हणून मान्य केले गेले पाहिजे. त्यांचे किमानवेतन निश्चित केले गेले पाहिजे आणि त्यांना मानद कर्मचारी मानले जाऊ नये. <\/ins><\/p>

या कामगारांना औपचारिक स्वरूप देण्याचे आर्थिक परिणाम निःसंशयपणे मोठे आहेत आणि म्हणून त्यांना आरोग्यसेवा आणि तत्सम कामात दीर्घकालीन गुंतवणूक म्हणून बघितले पाहिजे. पाकिस्तानमधील एल. एच. डब्ल्यू. च्या दाखल्या नुसार, औपचारिकतेमुळे आशा यांना कायदेशीर कामगार म्हणून अधिक मान्यता आणि स्वीकृती मिळेल आणि त्यांचे काम अधिक ठळकपणे समाजासमोर येवू शकेल.<\/p>

त्यांच्या कामाचे औपचारिकरण करणे याचा अर्थ असा देखील होईल की त्यांच्या देखभालीच्या कार्याला आर्थिकदृष्ट्या आणि सामाजीकदृष्ट्या अधिक महत्त्व दिले जाईल.<\/p>

मूळ<\/em> <\/em>इंग्रजीतील<\/em> <\/em>लेखाचा<\/em> <\/em>मराठी<\/em> <\/em>अनुवाद<\/em> <\/em>करताना<\/em> <\/em>ट्रांसलेशन<\/em> <\/em>टूल<\/em> <\/em>चा<\/em> <\/em>वापर<\/em> <\/em>केला<\/em> <\/em>आहे<\/em>. <\/em>प्रमोद<\/em> <\/em>सडोलीकर<\/em> <\/em>यांनी<\/em> <\/em>अनुवादीत<\/em> <\/em>लेख<\/em> <\/em>तपासण्याचे<\/em> <\/em>व<\/em> <\/em>संपादनाचे<\/em> <\/em>काम<\/em> <\/em>केले<\/em>.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>