{"id":59190,"date":"2023-01-10T11:30:00","date_gmt":"2023-01-10T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/asking-men-not-to-be-violent-against-women-isnt-enough\/"},"modified":"2026-01-14T22:38:37","modified_gmt":"2026-01-14T17:08:37","slug":"asking-men-not-to-be-violent-against-women-isnt-enough","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/gender\/asking-men-not-to-be-violent-against-women-isnt-enough\/","title":{"rendered":"\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e\u0902\u0935\u0930 \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0915\u0930\u0942 \u0928\u092f\u0947 \u0905\u0938\u0947 \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u093e\u0902\u0928\u093e \u0938\u093e\u0902\u0917\u0923\u0947 \u090f\u0935\u0922\u0947\u091a \u092f\u093e \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u0947\u0932\u093e \u0906\u0933\u093e \u0918\u093e\u0932\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938 \u092a\u0941\u0930\u0947\u0938\u0947 \u0928\u093e\u0939\u0940"},"content":{"rendered":"

२०१६ साली, मी जेव्हां, वाय. पी. फाउंडेशनचा<\/a> कार्यकारी संचालक होतो, तेव्हा मी लखनऊ मधील एका महाविद्यालयात पौरुष या संकल्पनेवर एक संवादात्मक कार्यक्रम आयोजित केला होता. आमच्या प्रसिद्धी पत्रकावर पौरुष म्हणजे काय?’ (मर्दानगी क्या है )असे लिहीले होते. ते ही <\/em>मोठ्या अक्षरांमध्ये; कॅम्पसमधील मुलांनी आम्हाला या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी मदत करावी अशी आमची इच्छा होती. मुले मात्र आम्ही आमच्या कार्यक्रमातून याचे उत्तर देऊ अशी आशा बाळगुन होती. चित्रपटाच्या प्रदर्शनाच्या शेवटी आणि लिंग संकल्पना आणि पौरुषा वर चर्चा झाल्यावर ते म्हणाले, “पण तुम्ही आम्हाला पौरुष म्हणजे काय हे सांगितलेच नाही. आम्ही कशी सुधारणा करावी?” याबाबत मुलांनी चिंतन करावे, प्रश्न विचारावेत आणि लिंग संकल्पनेचे पुनर्परीक्षण करावे अशी माझी इच्छा होती; त्या मध्ये कशी सुधारणा करावी ते मी त्यांना सांगावे अशी त्यांची इच्छा होती. भारतात पुरुषांसाठी लिंग संकल्पनेवर काम करणाऱ्या कार्यक्रमांसमोर हे आव्हान आहे.<\/p>

महिलांवरील हिंसाचार कमी करण्यासाठी पुरुषांमध्ये जाणिव जागृती करणाऱ्या लैंगिक कार्यक्रमांचा भारतात मोठा इतिहास आहे<\/a>. ‘लिंगसंकल्पने बाबत जागरूकता<\/a>‘ ते ‘लिंगसंकल्पने बाबत कृतीतून प्रतिसादी असणे<\/a>‘ आणि आता ‘लिंग परिवर्तनात्मकते बाबत भान एवढी या कार्यक्रमांमध्ये विविधता आहे<\/a>‘. या कार्यक्रमां मधून प्रथम पुरुषांना सत्ताधारी आणि हिंसाचाराचे गुन्हेगार म्हणून दाखवले जाते, आणि नंतर सकारात्मक पौरुषाचे मॉडेल बिंबवण्यासाठी महिलांवरील हिंसाचाराशी लढणारे भागीदार आणि सहयोगी म्हणून दाखवले जाते.<\/p>

तथापि, जे पुरुष लिंग संकल्पने संदर्भातील कार्यक्रमांना उपस्थित राहतात त्यांना त्यामध्ये स्वारस्य नसते. पुरुषांना ‘सुधारित लिंग वृत्ती’ शिकवण्यावर लक्ष केंद्रित केलेले, हे कार्यक्रम कंटाळवाणे आणि उपदेश करणारे वाटतात आणि पुरुषांच्या प्रश्नांची उत्तरे हे कार्यक्रम देत नाहीत. पुरुषांना बदलण्यासाठी घेतलेले कष्ट एका बाजूला, आता आम्ही त्यांच्यासाठी तयार करत असलेल्या कार्यक्रमांमध्ये बदल करण्यासाठी कष्ट घेण्याची वेळ आली आहे. हे बदल घडण्यासाठी, पुरुषांसाठी लिंग कार्यक्रमांची रचना तयार करणाऱ्या लोकांनी त्यांचे प्रशिक्षणार्थी ज्या समस्यांना सामोरे जातात त्याबद्दल अधिक चांगल्या प्रकारे अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

पुरुष आणि मुले कोणत्या समस्यांना तोंड देतात?<\/strong><\/h3>

पुरुषांच्या समस्यांबद्दल मी त्यांच्याबरोबर अनेक वर्षांपासून काम करताना जे शिकलो ते येथे मांडत आहे:<\/p>

1. मुलांना शिकवले जाते की हिंसा ही मर्दपणाची ओळख आहे<\/strong><\/h3>

‘माणूस व्हा’ किंवा हिंदीमध्ये मर्द बनो <\/em>हा शब्द प्रयोग पुरुषांना (बहुतेक वेळा हिसेचा वापर करून) त्यांचे कुटुंब, मूल्ये, समुदाय, जात, धर्म, राष्ट्र इत्यादींचे संरक्षण आणि नियंत्रण करण्या साठीचे आवाहन म्हणून वापरला जातो. पुरुषांच्या सभोवताली घडणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीतून आदर्श म्हणून आक्रमकता, विजेत्यांनाच सारे मिळते हे दृष्टीकोन बिंबवले जातात. शिक्षण, रोजगार आणि कामासाठी असणाऱ्या स्पर्धात्मक वातावरणात यशस्वी पुरुष होण्यासाठी सर्वोत्तम मार्गाने पौरुषाचे आणि प्रगती करण्याचे शिक्षण निकडीचे आहे ही भावना आणखी मजबूत करतात. प्रोग्राम अंमलात आणणारे म्हणून, आम्ही सहकार्य, समुदाय आणि आम्हाला हवे असलेले पर्यायी पौरुष याबाबत वारंवार बोलू शकतो, परंतु अल्फा पुरुष (पुरूषोत्तम) असणे समाजात पुरुषांना खूपच फायद्याचे ठरते. सामाजिक आणि लैंगिक इष्टता प्राप्त करण्यासाठी स्टिरियोटाइपनुसार (एखाद्या ठराविक साच्यात) काम करणे आणि त्याद्वारे उपलब्ध होणाऱ्या संधी घेणे, हे विशेषाधिकार सोडून न्याय्य मार्गाने वागण्याच्या समाधानापेक्षा जास्त फायदेशीर ठरते. आम्ही प्रोग्राम डिझाइन करत असताना हे लक्षात ठेवणे महत्वाचे आहे.<\/p>

2. पौरूषाच्या जगात असुरक्षितते साठी जागा नाही<\/strong><\/h3>

वाय. पी. फाउंडेशनने चालवलेल्या वर्षभराच्या कार्यक्रमात, १३ जणांच्या छोट्या गटातील अनुभवावर आधारित चर्चे दरम्यानही पुरुषांना त्यांच्या भीती आणि शंका व्यक्त करणे सोपे झाले नाही. जेव्हा जेव्हा कोणी शेअर करण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा ग्रुपमधील दुसरी व्यक्ती विनोद करत असे किंवा एखादी त्याहून चांगली गोष्ट मांडत असे. पौरूषाच्या स्पर्धेच्या ह्या भावनेचा आमच्यावर मोठ्या प्रमाणात प्रभाव होता आणि तो कमी होण्यास बराच वेळ लागला. पौरूष अथवा पुरुषत्व यावर जबरदस्त लक्ष केंद्रित केल्यामुळे लिंग आणि लैंगिकतेच्या बायनरी स्वरुपाची ओळख करुन घेण्याच्या इच्छेला वाव रहात नाही.<\/p>

3. लैंगिक हिंसे बरोबरीने इतर प्रकारच्या हिंसा देखील येतेच<\/strong><\/h3>

पुरुष आणि पुरुष, पुरुष आणि राज्य, आणि पुरुष आणि सामाजिक व्यवस्था जसे की जात<\/a>, वर्ग किंवा लिंग यांच्यात आणि हिंसाचारात विशिष्ट कार्यकारण संबंध आढळतो. वाय.पी. फाउंडेशनच्या अभ्यासादरम्यान<\/a> प्रतिसादकांनी बोर्डिंग स्कूलमधील जवळचे मित्र असणारे गट कॉलेजमध्ये आल्यावर जाती- आणि समुदाय-आधारित गटांमध्ये कसे वेगळे झाले हे सांगितले जात-आधारित व्हॉट्सॲप ग्रुपमध्ये वारंवार जोडले जात असल्याबद्दल ते बोलले.<\/p>

जात ही श्रम, गतिशीलता, शारीरिक प्रतिमा, लैंगिकता आणि प्रणयसंबंध यांच्यावर परिणाम करते. विशेषत: या दडपशाही व्यवस्थेचे पालक म्हणून भूमिका असलेल्या पुरुष आणि मुलांवर यामुळे दडपण येते आणि यातूनच हिंसा निर्माण होते. हिंसा निर्माण करणाऱ्या या मोठ्या व्यवस्थेकडे लक्ष्य न देता स्त्रियांवरील हिंसाचार थांबवण्याचे पुरुषांना आवाहन करणे काही कामाचे नाही. वास्तविक, प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष हिंसाचारापासून स्त्रिया आणि इतर लिंगाच्या सर्व व्यक्तींना स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे असा संदेश बिंबवणे गरजेचे आहे. त्या उलट बरेचदा, ‘तुमच्या आई आणि बहिणीचे रक्षण करा’ अश्या अर्थाचे त्रोटक संदेश मात्र पुरुषांना दिले जातात.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

4. पुरुषांची लैंगिक संबंधां बाबतची उत्सुकता समाजा कडून एखादा कलंक असल्या सारखी डावलली जाते<\/strong><\/h3>

लैंगिक शिक्षण आणि भिन्न लिंगी व्यक्तींमध्ये परस्पर संवादाचा अभाव आणि त्याच बरोबर चुकीच्या माहितीचा आणि मिथकांचा प्रसार, यामुळे मुलांना बरेच प्रश्न पडतात जे विचारण्याची ही त्यांना लाज वाटते. मुलांनी सुरक्षित, जबाबदार आणि सहमतीने लैंगिक संबंध ठेवावेत हे अनेक कार्यक्रमांचे उद्दिष्ट असते . मुलांना स्वतःला मात्र चांगला, आनंददायक लैंगिक संबंध हवा असतो. वाय. पी. फाउंडेशनमध्ये, शहरी आणि ग्रामीण भागात लैंगिकता शिक्षण कार्यक्रमात गुंतलेले तरुण पुरुष नेहमी विचारतात, “माझा जोडीदार आनंदी आहे हे मला कसे कळेल?” हा मुलांसाठी महत्वाचा प्रश्न आहे, परंतु पुरुषांचा समावेश असलेल्या लैंगिक प्रशिक्षणांमधील बहुतेक कार्यक्रमांमध्ये फक्त स्त्रियांवर बळजबरी कशी करू नये एवढेच धडे दिले जातात. लैंगिक उत्सुकतेला प्रोत्साहन आणि त्याबाबत माहिती देण्याऐवजी संमतीची संकुचित कल्पना शिकवणे हे निरोगी, परिपूर्ण आणि आनंदी लैंगिकतेच्या दृष्टीकोनासाठी मोठा अडथळा ठरते.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
नकाराची भावना पचवण्यासाठी पुरुषांशी संवाद साधणे महत्वाचे आहे. असे केल्यास ते नकार पचवण्यासाठी हिंसाचारा सारखा मार्ग स्वीकारायला प्रवृत्त होणार नाहीत. | चित्रसौजन्य: जेकब जंग<\/a>\/ सीसीबीवाय<\/a><\/figcaption><\/figure>

लैंगिक कार्यक्रम तरुण पुरुषांच्या या वास्तविकतेला कसा प्रतिसाद देऊ शकतात?<\/strong><\/h3>

पुरुषांसोबतचे परस्परसंबंधित कार्य म्हणजे, त्यांना तोंड द्यावे लागणाऱ्या दबावांचे तसेच त्यांना मिळणारे विशेषाधिकार यांची चर्चा करणे. यात पुरुषांना स्त्रियांच्या संदर्भात नव्हे तर पूर्ण, स्वतंत्र व परस्परसंबंधित व्यक्ती म्हणून त्यांच्याकडे बघणे आवश्यक आहे. या संदर्भात, आपण स्वतःला असे विचारले पाहिजे की आपले कार्यक्रम परस्परसंवादी आहेत का? आणि ज्या पुरुषांसाठी ते तयार केले आहेत त्यांच्यासाठी ते आश्वासक ठरतात का? यासाठी, कार्यक्रम आखताना पुरुष आणि मुलांना जगामध्ये ज्या वास्तवाला तोंड द्यावे लागते त्या परिस्थितीची जाणीव असणे आवश्यक आहे आणि त्यांची चर्चा करणे आवश्यक आहे. यापैकी काही, अपरिहार्य असले तरी, विकासासाठी निधी पुरवठा नियंत्रित करणाऱ्या घटकांच्या कक्षेबाहेर राहतात.<\/p>

लैंगिक विषया संदर्भात किंवा पुरुष आणि मुलां संदर्भात इतर कोणत्याही समस्येवर कार्यक्रम तयार करताना आणि त्याची अंमलबजावणी करताना लक्षात ठेवण्यासाठी येथे काही मुद्दे देत आहे:<\/p>

1. किशोरवयीन मुलांमध्ये एखाद्या गोष्टीचे किंवा भावनेचे विश्लेषण आणि त्या गोष्टीचा गांभिर्याने विचार करण्याची क्षमता निर्माण करा<\/strong><\/h3>

माध्यमे आणि माहिती सहज उपलब्ध असण्याच्या (विशेषत: मुलांना व पुरुषांना) या काळात खरी व तथ्यात्मक माहिती आणि प्रचारकी व चुकीची माहिती व बनावट बातम्या यांमध्ये फरक करण्यास शिकवणे अत्यावश्यक आहे. चुकीच्या माहितीचा प्रसार आपल्या दैनंदिन जीवनाच्या जवळजवळ प्रत्येक पैलूवर परिणाम करतो. भारतामध्ये कोविड-१९ बद्दल चुकीच्या व विपर्यस्त माहितीचा ओघ सतत अनुभवायला येत आहे. याच प्रकारे लोकांमध्ये लैंगिकतावादी<\/a>, जातीयवादी<\/a> आणि सांप्रदायिक कल्पनांचा<\/a> प्रसार करणारे व चुकीची माहिती आणि संदेशांचे प्रसारण करणारे देखिल आढळतात.<\/p>

आपल्याकडे माहिती असल्याचा तरुणांना अभिमान असतो. बातम्या आणि चुकीची माहिती यांच्यातील सिमारेषा अनेकदा धूसर असते. सामाजिक बदलांच्या सर्व प्रयत्नांचे मूलभूत कार्य हे लोकांना गांभिर्याने विचार करण्यास आणि विश्लेषण करण्यास सक्षम करणे हे आहे जेणेकरून ते विचारपूर्वक त्यांची मते तयार करू शकतील. ‘व्यावसायिक प्रशिक्षण’ आणि ‘रोजगार योग्य’ प्रशिक्षणाच्या या युगात आपण शिक्षणाचा हा महत्त्वाचा उद्देश विसरतो किंवा त्याला कमी प्राधान्य देतो.<\/p>

2. विविधतेसह प्रतिबद्धता प्रोत्साहित करा<\/strong><\/h3>

जगासोबत चांगल्या सर्वंकष आणि विचारपूर्वक प्रतिबद्धतेसाठी वास्तविक आणि अनुभवात्मक अशा विविधतेचा स्विकार महत्त्वपूर्ण आहे. मला युनिव्हर्सिटी कॅम्पसमधली एक घटना आठवते जिथे आम्ही तरुण विद्यार्थ्यांसोबत काम करत होतो. एक राजकीय रॅली चालू होती आणि आमच्या कार्यक्रमात आम्ही दोन वेगवेगळ्या राजकीय गटातील सदस्य सहभागी झालो होतो. पुरुष सहभागींपैकी एकजण दोन महिला सह-सहभागींच्या राजकीय विचारांच्या विरुद्ध विचार करणारा होता. आम्हाला असे आढळले की त्याच्या हे लक्षात आले होते की ज्या पक्षाचे आणि राजकीय विचारधारेचे तो इतके समर्थन करतो त्याच्याशी जोडलेले लोक हे स्त्रियांना कायमच कमी लेखतात. याबाबत तो विचार करण्यास प्रवृत्त झाला. त्याच्या साथीदारांद्वारे राजकीय पक्षातील वादविवादाचे एक साधन म्हणून वारंवार स्त्रियांवर लैंगिक टोमणे वापरले जात होते हे त्याला दिसले. स्त्रियांशी किंवा वेगळ्या धार्मिक पार्श्वभूमीच्या किंवा राजकीय मताच्या कोणाशीही मैत्री करण्याची त्याची ही पहिलीच वेळ होती. त्यामुळे केवळ सूचना देणे एवढ्यापुरते मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष अनुभव आणि वास्तव घटनांमध्ये सहभाग घेतल्यामुळे त्याचा ह्या गोष्टीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन व्यापक झाला. बऱ्याचदा आपले कार्यक्रम अशा बदलांकडे दुर्लक्ष करतात कारण ते थेट लिंग संकल्पनेशी संबंधित नसतात.<\/p>

लिंग, जात आणि सामुदायिक विविधतांच्या पलीकडे जाउन मैत्री होत नाही असे बहुतेक पुरुषांबाबत दिसून येते.विशेषत: जे उच्च जाती आणि समुदायांच्या कुटुंबात वाढतात. त्यांच्या बाबतीत हे जास्त प्रकर्षाने आडळून येते. शहरी, संपन्न कुटुंबांमध्ये लिंग, जात आणि सांप्रदायिक विविधते पलीकडे जाउन सहभागी होण्याचे प्रमाण अद्याप कमी असल्याचे दिसते. आपल्याला विविध राजकीय मते, जात आणि इतर सामाजिक गटा तटांना थेट संबोधित करणे सुरू करावे लागेल, मग ते. आपल्या निर्देशकांच्या आणि परिमाणांच्या चौकटीत बसणारे असतील किंवा नसतील.<\/p>

3. पुरुषांची लिंग संकल्पना,लैंगिकता आणि इच्छांची पुष्टी करा<\/strong><\/h3>

लैंगिकता आणि इच्छेच्या संदर्भामध्ये चुकीच्या माहितीच्या प्रभावात येउन अपराधीपणा, अतृप्तता आणि गोंधळाची मानसिकता निर्माण होते. किशोरवयीन मुले आणि तरुण पुरुष हे यासंदर्भात असणारे कुतूहल आणि आत्मविश्र्वासाच्या अभावाने ग्रस्त आहेत. “तिने नाही म्हटलं तर मी किती वेळा तिला न घाबरवता किंवा तिची चिडचिड न होईल याची काळजी घेउन तिला प्रपोज करू शकतो?”, “मुलींना सेक्सचा आनंद मिळतो का?”, “मी ब्लू फिल्म पाहतो का, असं तिनं विचारलं. मी हो म्हटलं तर तिला मी वाईट माणूस आहे असे वाटेल, पण मी नाही म्हटलं तर मी पुरेसा आकर्षक नाही असे तिला वाटेल.” तरुण पुरुष आणि मुलांना त्रास देणाऱ्या या अगदी वास्तविक प्रश्नांना संबोधित करण्यासाठी कार्यक्रम आखणे आवश्यक आहे.<\/p>

लैंगिकता आणि नातेसंबंधां संदर्भात एक साधा ‘नाही म्हणजे नाही’ इतकाच’ दृष्टीकोन लैंगिक भागीदारांमधील सुरक्षित, आनंदी आणि परस्पर संमतीची शक्यता नाकारतो. नकाराच्या भावना आणि अनुभवांवरील चर्चेला प्रोत्साहन दिल्याने पुरुषांना हिंसाचाराचा अवलंब न करता त्याचे परिमार्जन करण्यासाठी संधी उपलब्ध होऊ शकते. लैंगिक प्रशिक्षणांमधून त्यांना त्यांच्या भागीदारांसोबत लैंगिक इच्छेबद्दल धोकादायक न वाटेल असे संभाषण करण्याची कौशल्ये प्रदान करणे आवश्यक आहे. तरुण लोकांच्या आणि विशेषत: तरुण पुरुषांच्या जीवनातील सकारात्मक आणि आवश्यक पैलू म्हणून लैंगिकतेला मान्यता देणाऱ्या कार्यक्रमांपासून याची सुरुवात होते. याव्यतिरिक्त, यासाठी सुरक्षित जागा आवश्यक आहे जिथे नेहमी योग्य गोष्ट बोलण्यापेक्षा सहानुभूतीपूर्ण मानसिकता तयार करणे आणि शिकणे अधिक महत्वाचे आहे.<\/p>

4. विशेषाधिकार प्राप्त पुरुषांसह कार्य करा<\/strong><\/h3>

विकासाचे कार्यक्रम हे अधिकतर उपेक्षित आणि शोषित समुदायांवर केंद्रित असतात. तथापि, पौरुषावर काम करण्यासाठी प्रबळ आणि विशेषाधिकारप्राप्त समुदाय आणि पार्श्वभूमीतील पुरुषां बरोबर काम करणे आवश्यक आहे. बऱ्याच संस्थांनी विविध सामाजिक पार्श्वभूमी असणाऱ्या मुलांमध्ये शक्ती आणि हक्काची भावना निर्माण करणे सुरू ठेवले आहे, परंतु विशेषाधिकार सोडून देण्याच्या कार्यात ज्यांना विशेषाधिकार आहेत अशांचा समावेश करण्याची गरज आहे. विकासाच्या कार्यक्रमांद्वारे पुरुषांना त्यांच्याकडून होणाऱ्या हिंसाचारासाठी जबाबदार धरल्यामुळे येणाऱ्या दबावांची दखल घेतली पाहिजे. हे आंतरविभागीय कार्य आहे.<\/p>

हा कोणत्याही प्रकारे कल्पनांचा परिपूर्ण संच नाही. आणि पुरुष आणि मुले आणि लिंग प्रोग्रामिंग यांच्यातील माझ्या अनुभवावर आधारित ही सुरुवात आहे. मला आशा आहे की हे पुरुषांसोबतच्या कार्यक्रमांसाठी आणि विशेषतः पौरुष आणि लिंग संकल्पना यावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या प्रत्येकासाठी एक सुरवात म्हणून उपयुक्त ठरेल.<\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशन टूल चा वापर केला आहे. प्रमोद सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>