{"id":62293,"date":"2025-05-26T14:29:59","date_gmt":"2025-05-26T08:59:59","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/the-missing-piece-in-sanitation-access-for-nomadic-and-denotified-tribes\/"},"modified":"2025-09-03T15:31:11","modified_gmt":"2025-09-03T10:01:11","slug":"the-missing-piece-in-sanitation-access-for-nomadic-and-denotified-tribes","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/water-sanitation\/the-missing-piece-in-sanitation-access-for-nomadic-and-denotified-tribes\/","title":{"rendered":"\u092d\u091f\u0915\u094d\u092f\u093e \u0906\u0923\u093f \u0935\u093f\u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u091c\u092e\u093e\u0924\u0940\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0938\u094d\u0935\u091a\u094d\u091b\u0924\u0947\u091a\u094d\u092f\u093e \u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0915\u0930\u0942\u0928 \u0926\u0947\u0923\u094d\u092f\u093e\u0924 \u0930\u093e\u0939\u093f\u0932\u0947\u0932\u094d\u092f\u093e \u0909\u0923\u093f\u0935\u093e"},"content":{"rendered":"

भारतातील भटक्या आणि विमुक्त जमातींना (एन. टी.-डी. एन. टी.) 1871 च्या गुन्हेगारी जमाती कायद्यांतर्गत<\/a> ‘गुन्हेगार’ असे खोटे लेबल, ब्रिटिश वसाहती शासकांद्वारे लावण्यात आले होते. 1952 मध्ये हा कायदा रद्द करण्यात आला असला तरी, एन. टी.-डी. एन. टी. समाजाला त्यांच्या भटक्या जीवनपद्धती मुळे आणि भूमिहीन स्थितीमुळे गुन्हेगार ठरवणे आणि त्या आधारे भेदभाव करणे सुरूच आहे.<\/p>

2008 मध्ये, राष्ट्रीय अधिसूचित, भटक्या आणि अर्ध-भटक्या जमातींसाठीच्या आयोगाने भारतातील एन. टी.-डी. एन. टी. ची अंदाजे<\/a> लोकसंख्या 10-12 कोटी म्हणजे देशाच्या लोकसंख्येच्या 10 टक्के असल्याचा अंदाज वर्तवला आहे. आणि तरीही सरकारने केलेल्या जनगणनेत त्यांची गणना केली जात नाही. त्यांच्यापैकी बहुतेकांच्या नावावर कोणतीही जमीन नाही, ज्यामुळे त्यांना अनेक सामाजिक कल्याणकारी योजनांचा लाभ घेता येत नाही.<\/p>

सार्वजनिक सेवा सहसा एन. टी.-डी. एन. टी.च्या गरजा लक्षात घेऊन आखल्या जात नाहीत. त्यांच्या गरजा बऱ्याच आहेत कारण ते सतत स्थलांतर करत असतात. ते सामान्यतः <\/em>कच्च्या<\/em> तंबूच्या घरात किंवा <\/em>पक्क्या<\/em> <\/em>भाड्याच्या खोल्यांमध्ये राहतात आणि पाणी, स्वच्छता आणि वीज यांसारख्या मूलभूत सुविधा मिळविण्यासाठी त्यांना संघर्ष करावा लागतो. कच्च्या तंबूची <\/em>घरे<\/em> जिथे जमीन उपलब्ध होईल त्या जमिनीवर बांधली जातात आणि त्या घरांच्या आत शौचालये नसतात, त्यामुळे त्यांना उघड्यावर शौच करावे लागते किंवा सशुल्क किंवा सामुदायिक शौचालयांचा वापर करावा लागतो.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

यासमुदायांच्या स्वच्छतेच्या गरजा अधोरेखित करण्यासाठी, अनुभूति ट्रस्ट<\/a>—वंचित समुदायांच्या हक्कां साठी काम करणाऱ्या एका ना-नफा संस्थेने महाराष्ट्रातील ठाणे जिल्ह्यातील एन. टी.-डी. एन. टी. साठीच्या स्वच्छता सुविधांचे लेखापरीक्षण केले.आमच्या निष्कर्षांच्या आधारे आम्ही आमच्या तंबूंसाठी शौचालय<\/em><\/a> या अहवालात काही शिफारशी केल्या आहेत.<\/em> लेखा परिक्षणाच्या संकल्पनेपासून अंमलबजावणीपर्यंतच्या संपूर्ण प्रक्रियेचे नेतृत्व एन. टी.-डी. एन. टी. आणि बहुजन समुदायातील युवक आणि महिलांनी केले. ठाण्यातील 22 पॉकेट्स, 14 वस्त्या (झोपडपट्ट्या) आणि 6 नगरपालिकांमध्ये राहणाऱ्या 11 एन. टी.-डी. एन. टी. समुदायातील व्यक्तींच्या 209 मुलाखतींमधून हे निष्कर्ष समोर आले आहेत. अठ्ठावीस शौचालयांचे लेखापरीक्षण करण्यात आले, ज्यापैकी 20 सामुदायिक शौचालये होती आणि आठ पैसे देऊन वापरण्याची होती. पुढे वर्णन केलेल्या बाबी दोन्ही प्रकारच्या शौचालयांना लागू होतात.पैसे देऊन वापराव्या लागणाऱ्या स्वच्छतागृहांमध्ये अधिक चांगल्या सुविधा होत्या, परंतु पैसे देणे परवडत नसल्यामुळे त्या या समुदायांच्या आवाक्याबाहेर होत्या.<\/p>

या अहवालातील मुख्य निष्कर्ष आणि शिफारशी खालीलप्रमाणे आहेत.<\/p>

1. भटक्या आणि अधिसूचित जमाती आणि त्यांची जीवन पद्धती समजून घ्या<\/h3>

सर्वेक्षण केलेल्या लोकांपैकी 58.8 टक्के लोक कच्चे तंबू <\/em>असलेल्या घरांमध्ये राहत होते आणि बाकीचे पक्क्या भाड्याच्या खोल्यांमध्ये राहत होते. हे समुदाय वर्षभर एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी स्थलांतरित होतात. मात्र, त्यांचा स्थलांतराचा मार्ग ठरलेला आहे आणि ते दरवर्षी निश्र्चित कालावधीसाठी निश्चित किंवा जवळच्या ठिकाणी राहतात. सध्या, स्वच्छता सेवांच्या सुविधांचे नियोजन करताना एन. टी.-डी. एन. टी. ची लोकसंख्या मोजली जात नाही किंवा विचारात घेतली जात नाही. त्यामुळे, प्रशासनाने त्यांच्या स्थलांतर पद्धती (ज्या कामाच्या संधींवर अवलंबुन आहेत) ओळखणे, त्यांची अधिकृतपणे गणना करणे आणि त्यानुसार स्वच्छता सुविधा प्रदान करणे महत्वाचे आहे. ज्या ठिकाणी कुटुंबे तंबू उभारतात त्या ठिकाणी ही शौचालये बांधली जाऊ शकतात किंवा फिरती शौचालये उपलब्ध केली जाऊ शकतात.<\/p>

अशा प्रकारे लेखापरीक्षण करताना-ज्या समुदायाच्या सदस्यांनी ही प्रक्रिया पार पाडली, त्यांनी कुटुंबे कुठे राहत होती हे ओळखण्यासाठी समुदायाच्या कार्यकर्त्यांची मदत घेतली. सर्वेक्षण केलेल्या 14 वस्त्यांमधील बावीस भागांमध्ये अंदाजे 6,880 कुटुंबे होती,परंतु ही माहिती कुठेही नोंदवली गेलेली नाही.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
सार्वजनिक सेवांचे नियोजन सहसा एन. टी.-डी. एन. टी. (भटक्या विमुक्त जाती-जमाती) समुदायांना लक्षात घेऊन केले जात नाही. | फोटो सौजन्यः यानिव माल्झ<\/a> \/ सी. बीवाई.<\/a><\/figcaption><\/figure>

2. सरकारी योजनांमध्ये एन. टी-डी. एन. टी. चा समावेश करा<\/h3>

काही सामाजिक कल्याणकारी योजनांमध्ये कुटुंबांना लाभ घेण्यासाठी घर किंवा जमिनीच्या मालकीचा पुरावा देणे आवश्यक असते. याचे एक उदाहरण म्हणजे स्वच्छ भारत अभियान<\/a> ज्याअंतर्गत, 2019 पर्यंत सर्व ग्रामीण घरांना शौचालये उपलब्ध करून देऊन भारताला हागणदारीमुक्त बनवण्याचे उद्दिष्ट आहे. तथापि, अशा योजनांमध्ये भटक्या लोकसंख्येला वगळण्यात आले आहे आणि ज्यांच्याकडे जमीन किंवा कायमस्वरूपी घर नाही अशा बेघरांसाठी कोणतीही तरतूद नाही. आमच्या सर्वेक्षणातून स्पष्ट झाले की एन. टी.-डी. एन. टी. समुदायाच्या 10 पैकी आठ सदस्यांच्या घरी शौचालय नव्हते .<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

हे असे समुदाय आहेत जे गावे आणि शहरांचे बांधकाम, स्वच्छता आणि देखभाल यासारख्या आवश्यक सेवा पुरवतात. परंतु त्यांना मूलभूत सुविधा नाकारल्या जातात आणि त्यांना सशुल्क सार्वजनिक शौचालये वापरावी लागतात किंवा उघड्यावर शौच करण्यास भाग पाडले जाते, ज्यामुळे त्यांची अब्रू, खाजगी आयुष्य आणि सुरक्षिततेला धोका निर्माण होतो. त्यामुळे, एन. टी.-डी. एन. टी. समुदायांना घरे आणि जमिनीचे वाटप करण्यासाठी आणि सामाजिक कल्याण योजना आणि नियोजनात त्यांचा सक्रिय समावेश करण्यासाठी तरतुदी करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.<\/p>

3. चांगली शौचालये बांधणे आणि अस्तित्वात असलेली शौचालये सुधारणे<\/h3>

सर्वेक्षण केलेल्या लोकांपैकी 74 टक्के लोकांनी सांगितले की ते ज्या भागात राहतात त्या भागात त्यांच्याकडे सार्वजनिक शौचालय आहे, परंतु ते त्यांच्या घरापासून खूप दूर आहे कारण ते वस्तींच्या एका टोकाला राहतात. 80 टक्के लोकांनी सांगितले की त्यांना उघड्यावर <\/em>शौच करावे लागते. हे अनेक कारणांमुळे होते. त्यापैकी एक म्हणजे जेव्हा ते सार्वजनिक शौचालयात जाण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा परिचारक आणि सुरक्षा रक्षक अनेकदा त्यांच्याशी गैरवर्तन करतात.<\/p>

काही शौचालयांमध्ये बेसिन आणि कचरापेटी यासारख्या मूलभूत सुविधा नव्हत्या; 10 पैकी केवळ चार शौचालयांना खिडक्या होत्या. 67. 8 टक्के शौचालये 24 तास खुली होती (उर्वरित रात्री बंद होती), परंतु त्यांचा वापर करणे कठीण होते. याचे मुख्य कारण म्हणजे इथे असणारा स्वच्छ्तेचा आभाव आणि त्यांना मिळणारी वाईट वागणूक. मुलाखत घेतलेल्या 88 जणांनी नोंदवले की त्यांच्या जवळच्या शौचालयांमध्ये दिवे नव्हते. 16 शौचालयांमध्ये पाणीपुरवठा पुरेसा नव्हता; त्यापैकी सहा शौचालयांमध्ये पाणी होते परंतु ती रात्री बंद होती. म्हणूनच 62.3 टक्के प्रतिसादकर्त्यांनी सांगितले की त्यांच्याकडे रात्री उघड्यावर शौचाला जाण्याशिवाय पर्याय नव्हता.<\/p>

या वस्त्यांमधील शौचालयांमधील मूलभूत सुविधा तातडीने सुधारल्या पाहिजेत आणि एन. टी.-डी. एन. टी. वसाहतींजवळ नवीन शौचालये बांधली पाहिजेत. सर्वेक्षण केलेल्या 78 टक्के क्षेत्रांमध्ये, प्रतिसादकर्त्यांनी सांगितले की महानगरपालिका किंवा नगरपरिषदेच्या अधिकाऱ्यांनी सार्वजनिक शौचालयांची कधीही तपासणी केली नाही. नवीन शौचालये सार्वजनिक, मोफत व सरकारी<\/em> मालकीची असावीत आणि नियमितपणे तपासली जावीत.<\/p>

4. महिला आणि तृतीयपंथीयांसाठी शौचालये सुरक्षित करा<\/h3>

महिला आणि तृतीयपंथीयांना असुरक्षित वाटत असल्याचे नोंदवले गेले-काही शौचालयांना कड्या किंवा दरवाजेही नव्हते, शिवाय ते अस्वच्छ होते आणि प्रकाशाची सोय नव्हती. या परिस्थितीमुळे त्यांना उघड्यावर शौच करण्यास भाग पाडले जाते, परंतु जवळचे सुरक्षा रक्षक त्यांच्यावर ओरडतात आणि महिला आणि तृतीयपंथीयांना पुरुषांकडून त्रास दिला जातो.<\/p>

सर्वेक्षणात असेही आढळून आले की 10 पैकी सहा शौचालयांमध्ये कोणीही परिचारक नव्हते. महिला आणि तृतीयपंथीयांच्या सुरक्षेसाठी सर्व शौचालयांमध्ये परिचारक नियुक्त केले जावेत आणि त्यांच्या गरजांबाबत परिचारकांनी संवेदनशील असावे. महिला आणि तृतीयपंथीयांना होणारा त्रास टाळण्यासाठी शौचालयांच्या परिसरात सी. सी. टी. व्ही. कॅमेरे बसवले पाहिजेत. पुरुष आणि महिलांसाठी स्वतंत्र शौचालये आणि प्रत्येक भागात किमान एक तृतीयपंथीयांसाठी शौचालय बांधले जावे जेणेकरून तृतीयपंथीयांना या सुविधांचा वापर करणे अधिक सोयीचे होईल.<\/p>

5. दिव्यांग व्यक्तींसाठी शौचालये सुलभ करा<\/h3>

लेखापरीक्षण केलेल्या 28 शौचालयांपैकी केवळ एका शौचालयात धरण्यासाठी रेलिंग होती. दिव्यांग व्यक्तींसाठी इतर कोणत्याही सुविधा उपलब्ध नव्हत्या. त्यांच्यासाठी बांधण्यात आलेले एक शौचालय मोडकळीस आले होते आणि त्याचा रस्ता दगड आणि ढिगाऱ्याखाली गेला होता.<\/p>

प्रत्येक शौचालयात रॅम्प, रेलिंग, योग्य उंचीवर बेसिन आणि अपंगांसाठी अनुकूल किमान एक स्वतंत्र शौचालय असेल तरच या स्वच्छता सुविधांचा वापर होऊ शकतो.<\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशन टूल चा वापर केला आहे. प्रमोद सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले आणि अंकिता भातखंडे यांनी याचे पुनरावलोकन केले आहे.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>