{"id":63523,"date":"2025-05-13T14:20:57","date_gmt":"2025-05-13T08:50:57","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/photo-essay-hamal-workers-struggle-for-labour-rights\/"},"modified":"2025-05-13T14:20:59","modified_gmt":"2025-05-13T08:50:59","slug":"photo-essay-hamal-workers-struggle-for-labour-rights","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/rights\/photo-essay-hamal-workers-struggle-for-labour-rights\/","title":{"rendered":"\u091b\u093e\u092f\u093e\u091a\u093f\u0924\u094d\u0930 \u0928\u093f\u092c\u0902\u0927\u0903 \u0915\u093e\u092e\u0917\u093e\u0930 \u0939\u0915\u094d\u0915\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0939\u092e\u093e\u0932 \u0915\u093e\u092e\u0917\u093e\u0930\u093e\u0902\u091a\u093e \u0938\u0902\u0918\u0930\u094d\u0937"},"content":{"rendered":"

भारतभरातील शहरांमध्ये, बहुतेक अनौपचारिक कामे मध्यस्थीद्वारे केली जातात आणि कामगार नाक्याच्या माध्यमातून सक्रियपणे शोधली जातात-<\/em> कामगार नाका म्हणजे ज्या ठिकाणी कामगार काम शोधण्यासाठी एकत्र येतात. असाच एक<\/em> नाका मुंबईच्या कुर्ला येथे आहे, जो शहरातील सर्वात मोठ्या उत्पादन आणि पुनर्वापर केंद्रांपैकी एक असलेल्या साकी नाका परिसराजवळ आहे. या परिसरात प्रामुख्याने धातू, रासायनिक आणि वस्त्रोद्योग उत्पादन करणाऱे विविध प्रकारचे उत्पादन आणि प्रक्रिया उद्योग आहेत. या प्रकारातील आणखी एक महत्त्वाचा उद्योग म्हणजे कचरा संकलन आणि प्रक्रिया उद्योग. <\/p>

जरी या कामगार नाक्यांमध्ये<\/em> काम शोधण्यासाठी मुंबईत येणारे विविध प्रकारचे कामगार दिसून येत असले, तरी काही नाक्यांवर चोवीस तास<\/em> हमाल किंवा ‘लोडिंग-अनलोडिंग कामगार’<\/em> सक्रियपणे तैनात असतात. हे कामगार बहुतेक लोडिंग आणि अनलोडिंग, माल वाहून नेणे, स्टॅकिंग किंवा तत्सम कामांमध्ये गुंतलेले असतात. ते प्रामुख्याने लहान उद्योग आणि बांधकाम चालू असलेल्या स्थळांना सेवा देतात. हमाल कामासाठी एकत्र येतात आणि <\/em>या भागात राहतात आणि बहुतेक उत्तर प्रदेशातील बलरामपूर, सिद्धार्थनगर, गोंडा बस्ती आणि बिहारमधील दरभंगा, खगड़िया, पूर्णिया आणि कटिहार या जिल्ह्यांमधून स्थलांतरित झाले आहेत. काही थोडे स्थलांतरित कामगार हे नेपाळमधूनही आलेले दिसून येतात.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
हमाल त्यांच्या गाड्या मुंबईच्या साकी नाका येथील एका गजबजलेल्या रस्त्यावर ढकलतात. | फोटो सौजन्यः गुफरान खान<\/figcaption><\/figure>

हमाल<\/em> हा शहरी असंघटित कामगारांचा एक महत्त्वपूर्ण गट आहे आणि ते आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या सर्वात उपेक्षित लोकांपैकी आहे. 2023 मध्ये <\/em>प्रकाशीत<\/a> नियतकालिक श्रमशक्ती सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीनुसार, साकी नाक्यामधील अनेक हमाल मुस्लिम समुदायाचे आहेत. ‘प्रमुख धार्मिक गटांमध्ये त्यांची मालमत्ता आणि उपभोग पातळी सर्वात कमी आहे आणि ते देशातील सर्वात गरीब धार्मिक गट’ आहेत. साकीनाका येथील मुस्लिम हमालांना <\/em>कामाच्या ठिकाणी आणि बाहेरही भेदभावाला सामोरे जावे लागते. त्यांना अनेकदा धातूचे भंगार वाहून नेण्यासारखी अधिक असुरक्षित कामे करण्यासाठी दिली जातात. बहिष्कार आणि बेरोजगारीच्या भीतीने मुस्लिम कामगारांना साकीनाका येथील अत्यंत अनौपचारिक बाजारपेठ हाताळणे आणि नियोक्त्यांशी सौदेबाजी करणे कठीण जाते.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

सुमारे 35वर्षांचा<\/em> अनुभव असलेले हमाल मलिक यांना एका आव्हानात्मक परिस्थितीला सामोरे जावे लागले जेथे त्यांच्या मालकाने त्यांचे अंदाजे दीड लाख रुपये वेतन, जवळजवळ एका वर्षासाठी रोखले. असे असूनही, बेरोजगारीच्या आणि हमाली व्यवसायातून बाहेर ढकलले जाऊ या भितीमुळे मलिक यांना पगार न मिळणारी ही नोकरी टिकवून ठेवण्यास भाग पाडले गेले.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
साकी नाक्यामधील बहुतांश हमाल मुस्लिम आहेत, जे दिवसाला 12 तास कमी वेतनावर काम करतात. | फोटो सौजन्यः गुफरान खान<\/figcaption><\/figure>

साकी नाक्या मध्ये, कामाच्या व्यवस्था आणि हमालांना मिळणारे वेतन दर, सर्वेक्षण डेटाद्वारे मिळालेल्या निष्कर्षां प्रमाणेच असल्याचे दिसून येते. बहुतेक स्थलांतरित हमाल अविवाहीत, पुरुष असतात<\/em> आणि मोठ्या प्रमाणात दोन प्रकारच्या कामाच्या व्यवस्थेत गुंतलेले असतात. पहिल्या टप्प्यात, त्यांना संपूर्ण दिवसाच्या कामासाठी (8 ते 12 तास) अंदाजे 800 रुपये दिले जातात आणि जेवण दिले जाते. दुसऱ्या टप्प्यात, त्यांना त्यांच्या मेहनती नुसार 200-500 रुपये दिले जातात. धातूचे भाग, फर्निचर किंवा बांधकाम साहित्याचे लोडिंग आणि अनलोडिंग यासारख्या कामांवर अवलंबून कमी कालावधीसाठी ही रक्कम दिली जाते.<\/p>

महाराष्ट्र माथाडी, हमाल आणि इतर हाताने काम करणारे कामगार (रोजगार आणि कल्याण नियमन) कायदा, 1969<\/a>, अन्वये, राज्य सरकार-योजनेद्वारे-वेतनाचे दर आणि कामाच्या तासांसह रोजगाराचे नियमन करू शकते आणि सामाजिक सुरक्षा, गृहनिर्माण इ. प्रदान करू शकते, असे स्पष्टपणे नमूद केले आहे. तथापि, या मेहनतीची गणना करण्यासाठी आणि हमालाला योग्य तो मोबदला देण्यासाठी कोणतीही प्रमाणित पद्धत<\/em> नाही.<\/p>

ते त्यांच्या मालकांवर (नियोक्ते, जे स्थिर नाहीत आणि बदलत राहतात) अवलंबून असतात. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, 2023मध्ये<\/em> सध्याच्या कायद्यात करण्यात आलेल्या सुधारणांमुळे ‘असुरक्षित कामगार’ ची व्याख्या मर्यादित झाली आहे, ज्यामुळे अधिक संभ्रम निर्माण झाला आहे. याव्यतिरिक्त, माथाडी कायदा स्थलांतरित कामगारांबद्दल स्पष्टता देत नाही, ज्यामुळे ते आणखी असुरक्षित होतात.<\/p>

गेल्या 17वर्षांपासून<\/em> नाका<\/em> कामगार असलेल्या ब्रिजनाथ* यांनी सांगितले की गेल्या काही वर्षांत वेतनात फारशी वाढ झालेली नाही. 2009-10 मध्ये ते दिवसाला 300-400 रुपये कमवत होते. एका दशकापेक्षा जास्त काळानंतर, त्याच्या वेतनात दिवसाला 100-200 रुपयांची किरकोळ वाढ झाली आहे. मात्र, नाक्यावरचे काम रात्रंदिवस सुरू असते. ब्रिजनाथ म्हणतात,<\/em> “जरी एखादा ट्रक रात्री 1 वाजता आला तरी आम्हाला जाऊन तो लोडिंग-अनलोडिंग करावा लागतो. कधीकधी, पुणे, सातारा, बंगळुरू किंवा इतर शहरांमध्ये जाण्यासाठी कामगारांना त्यांचा दिवस सकाळी 5 वाजता सुरू करावा लागतो. आणि परतण्यासाठी त्यांना रात्री 8 ते 9 वाजतात.”<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
कामाची वाट<\/em> पाहत असताना हमाल कामगार विश्रांती घेतात. | फोटो सौजन्यः गुफरान खान<\/figcaption><\/figure>

जरी वर्षानुवर्षे वेतन स्थिर राहिले असले किंवा घसरले असले, तरी खर्च मात्र गगनाला भिडले आहेत. मुंबईसारख्या शहरातील राहणीमानाचा खर्च हे हमाल कामगारांसाठी एक आव्हान आहे, ज्यांना किमान 8-10 कामगारांसह <\/em>खोली भाड्यासाठी प्रत्येकी 1,000-1,500 रुपये खर्च करावे लागतात. अन्न आणि इतर दैनंदिन खर्चासाठी अतिरिक्त 200-300 रुपये लागतात. ज्या कामगारांना भाडे परवडत नाही, त्यांना अनेकदा गाळ्यात किंवा कारखान्यातच राहावे लागते. जे त्यांच्या मालकांच्या असलेल्या ओळखींमुळे सोपे होते, कारण मालक देखील कामगारांप्रमाणेच त्याच गावातून<\/em> किंवा शहरातून आलेले असतात.“ सर्व जीवनावश्यक वस्तूंवर खर्च केल्यानंतर, आम्ही जे कमावतो त्यातील अर्धेच शिल्लक राहते, जे आम्ही घरी पाठवतो,” मलिक म्हणतात.* परिसरात चौरासी म्हणून प्रेमळपणे संबोधले जाणारे पासष्ठ वर्षीय मलिक, बृजनाथाइतकेच वेतन कमवतात, परंतु त्यांच्या वृद्धत्वामुळे महिन्यातील फक्त 15 दिवस काम मिळते. उर्वरित दिवसांमध्ये ते लोखंडी वस्तू <\/sup>वाहून नेण्याचा आणि वाहतूक करण्याचा अवलंब करतात. “छोट्या टेम्पोमुळे आमच्या वाहतुकीच्या कामावर परिणाम झाला आहे. आजकाल आम्हाला फक्त लोडिंग-अनलोडिंगचे काम मिळते”, मलिक म्हणतात.<\/p>

नाक्यांमध्ये कामगारांना <\/em>सार्वजनिक शौचालये आणि पिण्याचे पाणी यासारख्या मूलभूत सुविधांसाठीही संघर्ष करावा लागतो. अनेकदा ते पिण्याच्या पाण्यासाठी जवळच्या उपाहारगृहांकडे जातात. साकी नाक्या जवळील कुर्ला (एल-वार्ड) मधील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेला नाका 350 हून अधिक कामगारांना सामावून<\/em> घेतो परंतु कामाच्या प्रतीक्षेत असताना कामगार वापरू शकतील अशा योग्य जागेचा अभाव आहे. यामुळे, कामगार दुकानदारांकडून शाब्दिक अत्याचारांना बळी पडतात, जे त्या दुकानाच्या परिसराजवळ बसतात किंवा विश्रांती घेतात तेव्हा त्यांना तेथून दूर जाण्यास भाग पाडले जाते.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
दिवसभराचे काम शोधत असताना हमाल कामगार त्यांच्याच गाडीवर बसतात. | फोटो सौजन्यः गुफरान खान<\/figcaption><\/figure>

हमालचे<\/em> काम देखील अत्यंत धोकादायक आहे. दररोज 8 ते 12 तास जड वस्तू खेचणे, ढकलणे, उचलणे आणि वाहतूक करणे यामुळे कामगारांना विविध प्रकारच्या मस्क्युलोस्केलेटल समस्यांना सामोरे जावे लागते. कामगारांना त्यांच्या कामाच्या दरम्यान मणक्याचा त्रास होतो आणि अनेकदा त्यांना चेमटून दुखापत होते आणि त्यांच्या हात आणि पायांवर कापल्याच्या आणि ओरखड्यांसारख्या जखमा होतात. अशा परिस्थितीत, कामगारांना उपचारासाठी स्थानिक औषधविक्रेत्यांकडे किंवा खाजगी रुग्णालयांकडे जावे लागत असल्याने त्यांना वैद्यकीय खर्च सुध्दा उचलावा लागतो. दुखापत झाल्यामुळे कामावर न गेल्यास त्यांना वेतनाची भरपाई दिली जात नसल्यामुळे, ते सरकारी रुग्णालयांमध्ये जाणे टाळतात कारण तिथे लांब रांगा असतात आणि सेवा संथपणाने मिळते, ज्यामुळे कामगारांचे संपूर्ण दिवसाचे उत्पन्न बुडते. <\/p>

अशा कठोर कामकाजाच्या आणि राहणीमानाच्या परिस्थितीमुळे हमाल कामगारांना<\/em> उपेक्षित होण्यास भाग पाडले जाते. अनियमित नोकरीची उपलब्धता, अनौपचारिक कामगारांसाठी निर्धारित वेतन नसणे आणि स्वच्छता, पाणी, विश्रांतीची ठिकाणे, घरे, पगारी सुट्टी आणि वैद्यकीय सहाय्य यासारख्या मूलभूत सुविधांचा अभाव यासारख्या अनौपचारिक कामाच्या नेहमीच्या आव्हानांव्यतिरिक्त स्थलांतरित कामगारांना अतिरिक्त संघर्षांना सामोरे जावे लागते. त्यांना अनेकदा त्यांच्या जात-धर्म याच्या आधारे भेदभाव आणि विभाजनवादी राजकारणाला सामोरे जावे लागते, ज्यामुळे तळागाळातील स्तरावर संघटित होणे आणि एकत्रित येणे कठीण होते. स्थलांतरित कामगारांना स्थानिक कामगारांचे वर्चस्व असलेल्या आणि भाषिक, प्रादेशिक किंवा सामाजिक-राजकीय संबंधांचा प्रभाव असलेल्या संघटनांमध्ये सामूहिक जागांमध्ये आवाज उठवणे किंवा नेतृत्वाच्या भूमिका घेणे करणे आव्हानात्मक वाटते. त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी सामाजिक सुरक्षा आणि कल्याणकारी लाभांच्या अभावामुळे त्यांची असुरक्षितता अधिकच वाढते. बहुतेकवेळा ते सरकारी पोर्टलवर अपंजीकृत राहतात, जसे की ई-श्रम<\/a> किंवा आयुष्मान भारत<\/a> आणि त्यांच्याकडे आधार आणि पॅन कार्ड यासारखी केवळ मूलभूत ओळखपत्रे असतात.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
आजीविका ब्युरोच्या मुंबई कार्यालयातील कामगार सहायता समितीचे सदस्य. | फोटो सौजन्यः गुफरान खान<\/figcaption><\/figure>

सामूहिक कार्याच्या माध्यमातून, आजीविका ब्युरोने<\/a> अनौपचारिक क्षेत्रातील तळागाळातील कामगारांच्या हक्कांसाठी संघर्ष करणाऱ्या, कामगारांच्या नेतृत्वाखालील कामगार सहाय्यता समितीने (के. एस. एस.) मुंबईतील अनौपचारिक कामगारांना एकत्र आणले आहे. के. एस. एस. चे सक्रिय सदस्य असलेले ब्रिजनाथ, इतर हमाल कामगारांना त्यांच्या हक्कांसाठी सामूहिकपणे लढण्यास प्रोत्साहित करतात.<\/p>

\"Workers<\/source><\/source><\/source><\/picture>
मुंबईतील कुर्ला येथील उत्पादन क्षेत्रातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण कारखाना. | फोटो सौजन्यः गुफरान खान<\/figcaption><\/figure>

साकी<\/em> नाका मधील हमालीचे काम पिढ्यानपिढ्या चालू आहे. ब्रिजनाथ यांचे वडील चिमाराम * यांनी त्याच नाक्यावर 42 वर्षे काम केले जेथे आता<\/em> त्यांचे सुपुत्र कार्यरत आहेत. एका उंच निवासी संकुलाकडे पाहून ते सांगतात, “मी या इमारती बांधताना पाहिल्या आहेत आणि तिथे कामाला देखील गेलो आहे. आमच्यापैकी अनेकांना अशा बांधकाम स्थळांमुळे काम मिळाले. मी जवळच्या एका प्रसिद्ध जैन मंदिरातही काम केले- मी हे सर्व पाहिले आहे.” चिमाराम आणि ब्रिजनाथ यांच्यासारख्या हमाल कामगारांनी जरी<\/em> शहर उभारणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली असली, तरी ते अजूनही त्यांच्या परिघांमध्ये दुर्लक्षित जीवन जगत आहेत, ते अनेकदा मूलभूत निर्वाह आणि प्रतिष्ठेसाठी संघर्ष करत असतात.<\/p>

*गोपनीयता राखण्यासाठी नावे बदलली आहेत.<\/em><\/em><\/p>

ह्या छायाचित्र निबंधाची <\/em>मूळ आवृत्ती<\/em><\/a> मायग्रंटस्केप ब्लॉगवर प्रकाशित करण्यात आली होती. <\/em><\/em><\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवादकरताना ट्रांसलेशनटूलचा वापर केला आहे. सुशीलकुमार सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले आणि अंकिता भातखंडे यांनी याचे पुनरावलोकन केले आहे.<\/em><\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घेण्यासाठी<\/h3>