{"id":65972,"date":"2025-08-01T15:13:27","date_gmt":"2025-08-01T09:43:27","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/destruction-to-development-how-adivasi-groups-organised-for-land-and-fishing-rights\/"},"modified":"2025-08-01T15:13:29","modified_gmt":"2025-08-01T09:43:29","slug":"destruction-to-development-how-adivasi-groups-organised-for-land-and-fishing-rights","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/rights\/destruction-to-development-how-adivasi-groups-organised-for-land-and-fishing-rights\/","title":{"rendered":"\u0935\u093f\u0915\u093e\u0938\u093e\u091a\u093e \u0928\u093e\u0936: \u091c\u092e\u0940\u0928 \u0906\u0923\u093f \u092e\u093e\u0938\u0947\u092e\u093e\u0930\u0940\u091a\u094d\u092f\u093e \u0939\u0915\u094d\u0915\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0906\u0926\u093f\u0935\u093e\u0938\u0940 \u0917\u091f \u0915\u0938\u0947 \u0938\u0902\u0918\u091f\u093f\u0924 \u091d\u093e\u0932\u0947"},"content":{"rendered":"

मुख्य प्रवाहातील जनतेसाठी राज्याने राबविलेल्या विकासाच्या मॉडेल्सचा फटका अनेकदा आदिवासी समुदायांना सहन करावा लागतो. धरण बांधणी आणि खाणकामासाठी जमीन आणि जंगले संपादन करणे यासारख्या प्रकल्पांमुळे त्यांची जीवनशैली आणि पारंपारिक उपजीविका विस्कळीत झाली आहे. पश्चिम महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील आंबेगाव ब्लॉकमध्ये राहणाऱ्या कातकरी, ठक्कर आणि महादेव कोळी समुदायांनाही विकासाची किंमत मोजावी लागली आहे. परंतु व्यवस्थेने उभ्या केलेल्या आव्हानांना तोंड देणे, त्यांचा प्रतिकार करणे आणि त्यासाठी समुदायाची एकता आणि दृढनिश्चय जपणे याची ही कहाणी आहे.<\/p>

पिढ्यानपिढ्या, कातकरीसमुदायाची उपजिविका घोड आणि बुब्रा नद्यांमध्ये मासेमारीवर अवलंबून होती , तर महादेव कोळी आजूबाजूच्या जमिनीवर भात, गहू आणि भाज्यांची लागवड करत होते. मी स्वतः महादेव कोळी समुदायाचा सदस्य आहे. १९७२ मध्ये सुरू झालेल्या आणि २००० साली पूर्ण झालेल्या कृष्णा खोऱ्यातील डिंभे धरणाच्या बांधकामामुळे<\/a> दोन्ही समुदायांना आर्थिक आणि सामाजिक अडचणींचा सामना करावा लागला.<\/p>

धरण भरू लागताच, त्याच्या पाण्याच्या साठ्यामुळे सुपीक जमिनी पाण्याखाली गेल्या. २००० साला पर्यंत, धरणाचे दरवाजे बसवण्यात आले तेव्हा, २५ गावे पूर्णपणे किंवा अंशतः विस्थापित झाली. यापैकी बारा गावे पूर्णपणे पाण्याखाली गेली, ज्यामुळे शेकडो कुटुंबे जमीन किंवा उपजीविका गमावून बसली. २००६ पर्यंत, कातकरींचे जलाशयावरील आधीच मर्यादित असलेले मासेमारीचे अधिकार बाहेरील कंत्राटदारांच्या मक्तेदारीमुळे अडचणीत आले, ज्यामुळे समुदाय आपल्या हक्कांपासून अधिकच वंचित झाले. कायमस्वरूपी घर, उत्पन्न किंवा उदरनिर्वाह करण्या एवढी शेती आणि मासेमारीची सुविधा नसल्यामुळे, अनेक कुटुंबांना विटा बनवण्यासारखी हंगामी मजुरी करणे भाग होते – हा व्यवसाय त्यांना कर्ज आणि गुलामगिरीच्या चक्रात अडकवत होता.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

आधीच धोकादायक असलेली आमची परिस्थिती अकार्यक्षम आणि असमान पुनर्वसन प्रक्रियेमुळे आणखी वाईट बनत गेली, ज्यामुळे विस्थापित समुदायांना जमीन आणि उपजीविकेचे व्यवहार्य पर्याय नाकारण्यात आले. उदाहरणार्थ, अनेक प्रकरणांमध्ये, कुटुंबातील फक्त ज्येष्ठ पुरुष सदस्य पुनर्वसनाची जमीन मिळविण्यास पात्र होता, यामुळे भावंडांमध्ये वाद निर्माण झाले आणि कुटुंबांचे विस्थापन झाले.<\/p>

या आव्हानांना तोंड देत, कातकरी , ठक्कर आणि महादेव कोळी समुदायातील आदिवासी आपल्या हक्कांसाठी लढण्यासाठी एकत्र आले. हा एक दीर्घ आणि कठीण संघर्ष होता, परंतु आम्ही पुढे जात राहिलो आणि वेळोवेळी प्रेरणादायी यश मिळवले. या प्रक्रियेत, आम्हाला आमच्या जिल्ह्याबाहेरील मासेमारी करणारे, आदिवासी, सुशिक्षित लोक आणि नागरी समाज यांच्याकडूनही पाठिंबा मिळाला. आम्ही ते कसे केले ते येथे मांडले आहे.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
डिंभे धरणाच्या बांधकामामुळे कातकरी आणि महादेव कोळी समुदायांवर सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मोठा परिणाम झाला. | चित्र सौजन्य: फाउंडेशन फॉर इकोलॉजिकल सिक्युरिटी<\/figcaption><\/figure>

1. सामूहिक लढाईसाठी एकत्रित येणे<\/h3>

पूर्वी, कातकरी समुदाय घोड आणि बुब्रा नद्यांच्या उथळ पाण्यात मासेमारी करण्यासाठी लहान जाळ्यांचा वापर करत असे. मात्र, धरण बांधल्यानंतर, जलाशयाची खोली आणि विशालता वाढल्याने होड्या आणि मोठ्या जाळ्यांची आवश्यकता भासू लागली – ही उपकरणे मच्छीमारांना परवडत नव्हती. इतरही समस्या होत्या. जमिनीचा आकार कमी होत असताना, परंपरागत संयुक्त कुटुंबाच्या जमिनीचे मालक असणाऱ्या आणि धरणाजवळ राहणाऱ्या लोकांना जमिनीच्या हक्कांबद्दलची गुंतागुंत आणि अनिश्चिततेचा सामना करावा लागला.<\/p>

२००६ मध्ये, १९ प्रभावित गावांतील लोक डिंभे धरण जलाशयात मासेमारीच्या हक्कांची मागणी करण्यासाठी एकत्र आले. सामूहांना एकत्र आणण्याची प्रक्रिया सोपी नव्हती. सुरुवातीला, सरकारी अधिकाऱ्यांना भेटणे आणि त्यांना आमचे म्हणणे, निषेधकरून किंवा वाटाघाटी द्वारे, ऐकायला लावणे कठीण होते. परंतु मासेमारीच्या संधींपासून वंचित राहिल्याने आमच्याकडे होणारे दुर्लक्ष वाढत गेले, ज्यामुळे समुदायातील सदस्यांना डिंभे जलाशय श्रमिक आदिवासी मच्छिमार सहकारी सोसायटी (DJSAMSS) ही सहकारी संस्था स्थापन करण्यावाचून पर्याय राहिला नाही. आज, या सहकारी संस्थेत विविध समुदायांमधील ३०० हून अधिक कुटुंबे समाविष्ट आहेत.<\/p>

2. सर्व भागधारकांना फायदा करून देणे<\/h3>

आमच्या सहकारी मंडळाच्या उद्घाटनासाठी आम्ही पुणे जिल्ह्याचे तत्कालीन विभागीय आयुक्त प्रभाकर करंदीकर यांना आमंत्रित केले होते. आमचे समर्थक म्हणून त्यांनी डिंभे धरण क्षेत्र दारिद्र्य निर्मूलन कार्यक्रमाचे नेतृत्व केले<\/a>. सरकारी संस्था, ना-नफा संस्था, संशोधन आणि शैक्षणिक संस्था यांच्यातील भागीदारीद्वारे मच्छीमारांचे जीवनमान पुन्हा पूर्वपदावर आणणे हा या कार्यक्रमाचा उद्देश होता. धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रात येणाऱ्या ३८ गावांसाठी हा कार्यक्रम होता. या भागधारकांना एकत्र आणण्यात आणि महसूल, सहकार, आदिवासी विकास आणि मत्स्यव्यवसाय विभागांच्या सरकारी योजनांमध्ये समन्वय साधण्यात श्री. करंदीकर यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

अशा व्यापक नेटवर्कचा आधार घेणे हे आमच्या प्रमुख धोरणांपैकी एक होते. सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ फिशरीज एज्युकेशन<\/a> (CIFE), मुंबई आणि फाउंडेशन फॉर इकोलॉजिकल सिक्युरिटी (FES)<\/a> सारख्या संस्थांनी क्षमता बांधणी,  प्रशिक्षण,  संशोधन आणि माहिती यासह महत्त्वाची संसाधने प्रदान केली. दरम्यान,  रोटरी क्लब ऑफ पुणेने बोटी आणि जाळ्यांची मदत केली,  ज्यामुळे समुदाय पारंपारिक नदीतील मासेमारीपासून खोल जलाशयातील मासेमारीकडे वळू शकला. आयआयटी मुंबईसारख्या<\/a> शैक्षणिक संस्थांनी पिंजरा संवर्धन पद्धती सारख्या<\/a> प्रगत मासेमारी पद्धती लागू करण्यासाठी तांत्रिक सहाय्य देऊ केले .<\/p>

पिंजरा संवर्धन हे या समूहाच्या यशात एक महत्त्वाचे साधन बनले. या पद्धतीमध्ये लहान मासे एका बारीक जाळ्यात ठेवले जातात जे पाण्यात बुडवलेल्या फ्रेमला बांधलेले असतात. माशांची विशिष्ट आकारापर्यंत वाढ होईपर्यंत त्यांना खायला दिले जाते आणि नंतर पावसाळ्याच्या शेवटी जलाशयात सोडले जाते. या पद्धतीमुळे धरणाच्या ओव्हरफ्लो दरम्यान मासे वाहून जाण्यापासून तर रोखले जातातच पण मोठ्या माशांच्या शिकारीपासूनही त्यांचे संरक्षण होते. या पद्धतीमुळे जलाशयात रोहू, कटला आणि मृगळ यासारख्या प्रमुख भारतीय कार्प प्रजातींची संख्या वाढली आहे. आयआयटी मुंबई आणि महाराष्ट्राच्या आदिवासी विकास मंत्रालयाकडून प्रशिक्षण घेऊन, कातकरी समुदायाने पिंजरा संवर्धन तंत्रात प्रभुत्व मिळवले आणि धरण हे उपजीविकेचे एक शाश्वत साधन बनवले.<\/p>

पिंजरा संवर्धन पद्धतीचा अवलंब केल्याने शाश्वत मत्स्यपालन व्यवस्थापनासाठी DJSAMSS ला एक आदर्श संस्था म्हणून स्थान मिळाले. महाराष्ट्र, छत्तीसगड, आंध्र प्रदेश आणि बिहारमधील मच्छीमार आता सहकारी संस्थेने आयोजित केलेल्या प्रशिक्षण कार्यशाळांसाठी डिंभे धरणाला भेट देतात. या मान्यतेमुळे समुदायाची भूमिका आणखी मजबूत झाली आहे आणि आमच्या सामूहिक कृतीचा प्रभाव दिसू लागला आहे.<\/p>

3. हक्क, मान्यता आणि धोरणात्मक बदलांसाठी पाठपुरावा करणे<\/h3>

DJSAMMS ची स्थापना ही फक्त सुरुवात होती. प्रदेशातील इतर आदिवासी समुदायांच्या पाठिंब्याने, कातकरींनी त्यांचे मासेमारीचे हक्क कायम ठेवले. समूह स्थापन करण्याचे आणि प्रगत मासेमारी तंत्रांचा अवलंब करण्याचे आमचे प्रयत्न परिवर्तनकारी होते, परंतु आम्ही आमची मोहीम उपजीविकेच्या इतर क्षेत्रांमध्ये देखील विस्तारली.<\/p>

\"Community<\/source><\/source><\/source><\/picture>
कायदेशीर धोरणांचा प्रसार करून, DJSAMMS ने त्यांच्या मोहिमांना अधिक बळ दिले . | चित्र सौजन्य: फाउंडेशन फॉर इकोलॉजिकल सिक्युरिटी<\/figcaption><\/figure>

अ. सामुदायिक वन हक्कांसाठी लढा<\/h3>

धरणाच्या बॅकवॉटरच्या विस्तारामुळे काही वस्त्या एका बाजूला राखीव जंगले आणि दुसऱ्या बाजूला पाणी यांच्यामध्ये अडकल्या. उदाहरणार्थ, भीमाशंकर अभयारण्यात, बॅकवॉटर आता संरक्षित वनक्षेत्राच्या २०० मीटरच्या आत पर्यंत घुसले आहे, ज्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध असलेली शेतीयोग्य जमीन मोठ्या प्रमाणात कमी झाली. त्याच वेळी, जंगलाच्या संरक्षित दर्जामुळे त्यांना शेती आणि लाकडा खेरीज अन्य वन उत्पादनाची<\/a> (NTFP) कापणी करण्यापासून रोखले जाते, ही त्यांची पिढ्यानपिढ्या अवलंबलेली पद्धत आहे.<\/p>

१९८५ मध्ये जेव्हा भीमाशंकर अभयारण्याची स्थापना झाली, तेव्हा काही शेतकऱ्यांकडे वनक्षेत्रात जमीन होती, तरीही आम्ही वनसंवर्धनाला पाठिंबा दिला. मात्र, धरणामुळे शेतीवर बंदी असल्याने आणि वन विभागाने एनटीएफपी कापणी करण्यास नकार दिल्याने, आम्हाला आधार देण्यासाठी फार कमी संसाधने उरली आहेत. म्हणून आम्ही वनजमिनीचा शाश्वत वापर करण्यासाठी वन हक्क कायदा (एफआरए), २००६ अंतर्गत सामुदायिक वन हक्कांची मागणी करत आहोत<\/a>. जंगलाचे सामुदायिक व्यवस्थापन केल्याने लोकांचे शोषण रोखण्यास, संवर्धनाला चालना देण्यास, आगीच्या वणव्यांचे व्यवस्थापन करण्यास आणि नवीन झाडे लावण्यास मदत होईल. २०१० पासून, आम्ही या कायद्याअंतर्गत असंख्य सामुदायिक दावे दाखल केले आहेत, परंतु प्रगती फारशी आश्वासक नाही. अधिकाऱ्यांना समज आणि रस नाही असे दिसून येते, तर वन विभागाला स्थानिक समुदायांवरचे त्यांचे नियंत्रण संपेल अशी भीती आहे, ज्यामुळे आमच्या हक्कांना मान्यता मिळणे आणखी लांबेल.<\/p>

ब. कायदेशीर लढाईत सहभागी होणे<\/h3>

२००६ ते २०१४ पर्यंत, DJSAMMS सदस्यांनी पाच वर्षांच्या नूतनीकरणीय भाडेपट्टा योजने अंतर्गत डिंभे धरण जलाशयात मासेमारी केली. सुरुवातीला ५६,००० रुपये प्रतिवर्ष या भाडेपट्ट्यावरून रक्कम वाढवून १,२१,००० रुपये करण्यात आले. सहकारी संस्थेने ३०० हून अधिक सदस्य कुटुंबांनी दिलेल्या योगदानातून हा खर्च भागवला, त्यांनी नाशिक, पुणे आणि मुंबई येथे माशांची विक्री केली. मात्र, २०१५ पासून, धोरणात्मक बदलामुळे भाडेपट्टा दरवर्षी ७ लाख रुपये करण्यात आला, ज्यामुळे मासेमारांसाठी तो आर्थिकदृष्ट्या परवडणारा नव्हता.<\/p>

परिस्थिती आणखी बिकट करण्यासाठी, सरकारने प्रदेशाबाहेरील खाजगी कंत्राटदारांना मासेमारीचे भाडेपट्टे विकण्यास सुरुवात केली, त्यांना १००० हेक्टरपेक्षा मोठे धरणे भाड्याने देण्यास परवानगी दिली.<\/p>

२०१५ मध्ये आम्ही मुंबई उच्च न्यायालयात या धोरणाला आव्हान दिले आणि मासेमारीच्या खुल्या निविदा काढाव्यात अशी मागणी केली. मात्र, प्रक्रियेच्या दरम्यान, सरकारने मासेमारीच्या विशेष अधिकारांच्या बदल्यात आम्हाला खटला मागे घेण्याचा प्रस्ताव दिला. परंतु आम्हाला अजूनही ७ लाख रुपये भाडेपट्टा भरावा लागला. ही रक्कम आगाऊ भरता न आल्याने, आम्ही ती दरवर्षी दोन हप्त्यांमध्ये देण्याचा करार केला. अशा प्रकारे आमच्या कायदेशीर लढाईमुळे आमच्या सहकारी संस्थेला विशेष मासेमारीचे अधिकार मिळाले आणि आमच्या उपजीविकेचे रक्षण झाले. मात्र, हा अल्पकालीन विजय होता.<\/p>

२०२४ मध्ये, सरकारने भाडेपट्टा वाढवून प्रतिवर्षी २४ लाख रुपये केला आणि पुन्हा एकदा बोलीसाठी बाहेरील निविदा उघडल्या, ज्यामुळे आमच्या साठी पुन्हा एकदा परिस्थिती ‘जैसे थे’ अशी झाली. तेव्हापासून आम्ही या निर्णयाचा विरोध करत आहोत कारण यामुळे सहकारी संस्थेला पुन्हा एकदा जलाशयात मासेमारी करणे अवघड बनले आहे.<\/p>

क. सरकारी विभागांसोबत काम करणे<\/h3>

DJSAMMS ने त्यांच्या कायदेशीर मोहिमांना धोरणांचा प्रसार करून अधिक बळ दिले. २०१५ मध्ये, आमच्या गटाने राज्याच्या आदिवासी विकास मंत्रालयाशी करार करून खेड तालुक्यातील चासकमान धरण<\/a> आणि जुन्नरमधील माणिकडोह धरणासह <\/a>या प्रदेशातील इतर धरणांमध्ये मत्स्यव्यवसायाचा विस्तार करण्यासाठी १ कोटी रुपये मिळवले. या आर्थिक पाठिंब्यामुळे सहकारी संस्थांना प्रशिक्षण देणे, उपकरणे वाटणे आणि आदिवासी समुदायांच्या मासेमारीच्या पद्धतीत सुधार करणे शक्य झाले, यामुळे अनेक गावांमध्ये एक नवीन वातावरण निर्माण झाले.<\/p>

आमच्या चळवळीचे मूळ घटक<\/h3>

धरणामुळे बुडालेल्या जमिनीचे मूळ रहिवासी म्हणून, तेथील संसाधनांवर आपला हक्क आहे – हा आमच्या चळवळीचा पाया आहे. आणि हे उद्दिष्ट अद्याप साध्य झालेले नसले तरी, डिंभे धरण आणि कृष्णा खोऱ्याच्या पलीकडे जाणारी एक जनचळवळ उभारण्यात आम्ही यशस्वी झालो आहोत. ही चळवळ उभारण्यास मदत करणारे काही घटक येथे दिले आहेत:<\/p>

    \n
  1. एकता आणि प्रतिनिधित्व<\/strong>: आदिवासींच्या जमिनी महत्वपूर्ण आहेत आणि आमच्या मागण्या वैयक्तिक हक्कांपेक्षा सामुदायिक हक्कांवर केंद्रित आहेत. आमचा असा विश्वास आहे की समुदायांना वन आणि मासेमारीचे अधिकार सोपवल्याने पर्यावरणीय संतुलन आणि दीर्घकालीन संवर्धन सुनिश्चित होते – या कामाला अनेक समुदायांनी पाठिंबा दिला. या समूहाच्या समावेशक दृष्टिकोनामुळे कातकरी , महादेव कोळी आणि ठक्कर यांसह अनेक आदिवासी समुदाय तसेच या प्रदेशातील मुस्लिम कुटुंबे एकत्र आली. या एकतेने आमची वाटाघाटी करण्याची शक्ती वाढली आणि समुहाचे व्यापक प्रतिनिधित्व आमच्याकडे असल्याचे सुनिश्चित केले.<\/li>\n\n\n\n
  2. धोरणात्मक मोहीम<\/strong>: कायदेशीर कारवाई, धोरणात्मक समर्थन आणि तळागाळातील लोकांचे एकत्रीकरण या DJSAMMS च्या धोरणाने अनेक पातळ्यांवर आव्हानांना तोंड दिले. याव्यतिरिक्त, ना-नफा संस्था, शैक्षणिक संस्था आणि सरकारी संस्थांशी सहयोग करून, आम्हाला अशी संसाधने आणि कौशल्ये उपलब्ध झाली जी अन्यथा समुहाला उपलब्ध झाली नसती. या व्यापक दृष्टिकोनामुळे आम्ही तांत्रिक आणि आर्थिक अडथळ्यांवर मात करू शकलो, आमच्या मागण्या ऐकल्या गेल्या आणि त्यावर कारवाई केली गेली.<\/li>\n\n\n\n
  3. सध्याच्या, शाश्वत तंत्रज्ञानाचा वापर<\/strong>: पिंजरा संवर्धन पद्धती आणि इतर शाश्वत पद्धतींचा अवलंब केल्याने केवळ उपजीविका सुधारली नाही तर आमच्या उपक्रमांची दीर्घकालीन व्यवहार्यता देखील वाढली. शिवाय, आम्ही आमच्या जमिनी, जंगले आणि जलस्रोतांचे दीर्घकाळ संवर्धन केले आहे, या क्षेत्रांना मोठ्या प्रमाणात, अशाश्वत उपभोगवाद आणि उत्खननापासून संरक्षण दिले आहे. शाश्वततेवर लक्ष केंद्रित करण्यास सरकारी आणि गैर-सरकारी यंत्रणांकडून आम्हाला पाठिंबा मिळाला.<\/li>\n\n\n\n
  4. लवचिकता<\/strong>: धरणामुळे निर्माण झालेल्या आव्हानांना आणि सरकारी अधिकाऱ्यांच्या सुरुवातीच्या प्रतिकाराला न जुमानता, समुदायाच्या अढळ दृढनिश्चयाने काही दशके ही चळवळ आम्ही जिवंत ठेवली. DJSAMSS सारख्या समूहाचे आयोजन केल्याने आमच्या संघर्षाला रचनात्मकतेची जोड मिळाली आणि आमच्या मागण्या ऐकल्या गेल्या. कातकरी आणि इतर समुदायांनी नदीतील मासेमारीपासून जलाशयातील मासेमारीकडे वळून नवीन परिस्थितींशी जुळवून घेऊन, लवचिकता दाखवली.<\/li>\n<\/ol>

    व्यवस्थेने केलेला अन्याय दूर करण्यासाठी DJSAMMS चा प्रवास सामूहिक कृतीचे महत्त्व अधोरेखित करतो. विकासाच्या नावाखाली होणाऱ्या अत्याचार, विस्थापन आणि उपेक्षिततेला तोंड देत असतानाही, आदिवासी आणि ग्रामीण समुदायांनी प्रगतीचा मार्ग मोकळा केला आहे याची आठवण करून देतो.<\/p>

    मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशन टूलचा वापर केला आहे.सुशीलकुमार सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले आणि अंकिता भातखंडे यांनी याचे पुनरावलोकन केले आहे.<\/em><\/p>

    —<\/p>

    अधिक जाणून घ्या<\/h3>