{"id":65977,"date":"2025-08-01T15:16:00","date_gmt":"2025-08-01T09:46:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/the-politics-of-knowledge-constitution-and-nt-dnt-communities\/"},"modified":"2026-01-15T07:53:05","modified_gmt":"2026-01-15T02:23:05","slug":"the-politics-of-knowledge-constitution-and-nt-dnt-communities","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/rights\/the-politics-of-knowledge-constitution-and-nt-dnt-communities\/","title":{"rendered":"\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093e\u091a\u0947 \u0930\u093e\u091c\u0915\u093e\u0930\u0923: \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0935\u093f\u0927\u093e\u0928 \u0906\u0923\u093f \u090f\u0928\u091f\u0940-\u0921\u0940\u090f\u0928\u091f\u0940 \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f"},"content":{"rendered":"

भारतीय संविधान<\/a> ही केवळ एक कायदेशीर चौकट नाही. ते ऐतिहासिक दृष्ट्या दुर्लक्षित समुदायांना म्हणजेच भटक्या आणि विमुक्त जमातींना (NT-DNT), ज्यांना वसाहत काळापासून पद्धतशीर बहिष्कार आणि पूर्वग्रहाचा सामना करावा लागला आहे- ‘कायद्यासमोर समानतेची’ हमी देते. संविधानामुळे त्यांच्या समस्यांचे निराकरण झाले आहे- संविधान त्यांच्या स्वातंत्र्याचे आणि प्रतिष्ठेचे रक्षक म्हणून काम करते.<\/p>

मी घीसाडी गाडिया लोहार समुदायातून येते, ही एक विमुक्त जमात आहे. आपल्या स्वातंत्र्य चळवळींमधून, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या पालनातून किंवा आपल्या जीवनशैलीतून – प्रगट होणारी संविधानात समाविष्ट केलेली मूल्ये आपली ओळख निर्माण करतात. मी जिथून येते त्या महाराष्ट्रात, संविधानाला ‘घटना’ म्हणतात. आमच्या समुदायात एक सामान्य म्हण आहे, “आमचे पण हक्क घटना” – संविधान हा आमचा अधिकार आहे.<\/p>

अनुभूती या ना-नफा संस्थेत<\/a>, आम्ही NT-DNT समुदायातील लोकांसाठी संविधानाची भाषा सुलभ करण्याचा प्रयत्न करत आहोत. सुलभता वाढवून, या समुदायांना संविधान त्यांच्या जीवनाचा एक मूलभूत भाग कसा आहे हे समजून घेण्यास मदत करणे हे आमचे उद्दिष्ट आहे; त्यांचे ज्ञान घटनेच्या विविध पैलूंमध्ये कसे खोलवर अंतर्भूत केले आहे; आणि शिक्षण, जमीन, गृहनिर्माण, आरोग्य किंवा भेदभावापासून संरक्षण याशी संबंधित अधिकार त्यांना कसे लागू होतात हे त्यांना समजवून सांगतो.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

आम्ही ग्रामीण, अर्ध-शहरी आणि शहरी भागातील बहुजन समुदायांसोबत एका दशकाहून अधिक काळ काम केले आहे. या काळात, लोकशाही मूल्ये रूजवण्यासाठी ज्या समुदायांकरता संविधान साक्षरता कार्यक्रम घेतले गेले, त्या मधून आम्हाला काही महत्त्वाचे धडे शिकायला मिळाले आहेत. आम्ही जे शिकलो त्यातील महत्वाचे मुद्दे येथे नोंदविले आहेत.<\/p>

1. संविधानाची ‘प्रमाण’ भाषा बोली भाषेत आणा<\/h3>

भारतात, ज्ञानाची निर्मिती आणि प्रसार ही मुख्यत्वे वरपासून खालपर्यंत चालणारी प्रक्रिया आहे. केवळ उच्चभ्रू लोकांकडे – विशेषतः उच्च जाती आणि उच्च वर्गाकडे असलेले ज्ञानच कायदेशीर आणि विश्वासार्ह मानले जाते. मात्र, ज्ञानाचा खजिना तळागाळात देखिल अस्तित्वात आहे, जो त्या समुदायांच्या अनुभवांमध्ये रुजलेला आहे. परंतु हे ज्ञान मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी कोणतेही माध्यम उपलब्ध नाही.<\/p>

संविधानाचे अर्थ लावण्यासाठी आणि वर्णन करण्यासाठी वापरली जाणारी भाषा देखील उच्चभ्रूंच्या वापरातील भाषा असते, ज्यामुळे ती अनेकांच्या आवाक्या भाहेरची असते. बहुतेकदा उच्चभ्रूंचीच मते विश्वासार्ह मानली जातात.<\/p>

अनुभूती संस्थेमध्ये, आम्ही समुदायांना संविधान समजवण्यास मदत व्हावी यासाठी प्रमाण भाषा सोप्या बोलीत समजवण्याचे काम करतो. आम्ही NT-DNT गटांमधील लोकांसाठी संवैधानिक मूल्यांवर कार्यशाळा आयोजित करतो. सुरुवातीला, सहभाग बहुतेकदा कमी असतो कारण लोकांना ते गुंतागुंतीचे वाटते. मात्र, एकदा आपण प्रस्तावना देऊन सुरुवात केली – कथा, खेळ आणि वास्तविक जीवनातील उदाहरणे वापरून – प्रशिक्षण दिले की लोक त्यात सहभागी होऊ लागतात. त्यांना हे समजते की संविधानाची ओळख होणे म्हणजे त्यातील लेख किंवा कायदे लक्षात ठेवणे नाही; तर आपण सन्मानाने कसे जगावे हे ओळखणे म्हणजेच संविधान ओळखणे होय.<\/p>

चर्चेतून, सहभागींना कळते की संविधानात नमूद केलेली मूलभूत कर्तव्ये त्यांच्याद्वारे फार पूर्वीपासून आचरली जात आहेत – मात्र देश त्यांना अमूर्त, दुय्यम किंवा प्रतीकात्मक मानतो.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

त्याचप्रमाणे, सांस्कृतिक भेदभाव, जाती-आधारित पदानुक्रम आणि धार्मिक उपेक्षितता समाजात तीव्र होत असताना, भटक्या समुदायांमध्ये अशी विभागणी कमी प्रमाणात आढळते. जेव्हा समुदायातील सदस्यांना हे समजू लागते आणि ते संविधानिक ज्ञान त्यांच्या स्वतःच्या जीवनाशी जोडतात तेव्हा सध्याच्या स्थितीवर ते प्रश्न विचारू लागतात. या समुदायातील तरुण मुलींनी मला विचारले की, “आपल्या कलेला कला का मानले जात नाही?” हा प्रश्न पडणे हेच लोकशाहीचे द्योतक आहे. संस्कृती आणि मूल्यांच्या प्रचलित व्याख्यांमधून त्यांचे ज्ञान, अभिव्यक्ती आणि जीवनशैली वगळण्याला ते आव्हान देतात.<\/p>

2. सहभागी होण्याची सक्ती नको<\/h3>

ऐतिहासिकदृष्ट्या दुर्लक्षित समुदायांना केवळ प्रमुख ज्ञान प्रणालींपासून वगळण्यात आलेले नाही तर त्यांच्याकडून स्वतःहून ही दरी भरून काढण्याची अपेक्षा देखील केली जाते. मुख्य प्रवाहात सहभागी होण्याचा भार नेहमीच सीमांत असलेल्यांवर पडतो. त्यांना अशा प्रणालींमध्ये प्रवेश मिळविण्यासाठी संघर्ष करावा लागतो ज्या त्यांच्यासाठी कधीही डिझाइन केल्या नव्हत्या. ज्ञान प्रणालींपासून सतत वगळले गेल्यामुळे त्यांच्यामध्ये अपराधीपणा आणि असुरक्षिततेची भावना निर्माण होते.<\/p>

स्वातंत्र्य चळवळीत त्यांच्या समुदायाच्या योगदानाबद्दल विचारले असता, अनेकांना उत्तर देणे कठीण जाते, कारण त्यांना त्यांच्या पूर्वजांच्या भूमिकेबद्दल खात्री नसते.<\/p>

कारण या समुदायांचा इतिहास स्वातंत्र्यलढ्याच्या मुख्य प्रवाहातील कहाणीचा भाग मानला जात नाही. भारतातील सुमारे 200 आदिवासी समुदायांना ब्रिटिशांनी केवळ संभाव्य क्रांतिकारक म्हणून तुरुंगात टाकले होते हे कधीही सर्वांकडून का मान्य केले गेले नाही? त्यांची विशिष्ट कला, संस्कृती, भाषा आणि जीवनशैली त्यांना लवचिक, गतिमान आणि वसाहतवादी नियंत्रणाला आव्हान देण्यास सक्षम बनवते.<\/p>

तरीही आजही, एनटी-डीएनटी समुदायांबद्दलच्या चर्चा अनेकदा त्यांना गुन्हेगार ठरवण्यात आले होते हे मान्य करण्यापुरत्याच थांबतात. क्वचितच समोर येणारी गोष्ट म्हणजे गुन्हेगारी जमाती कायदा<\/a> हे केवळ एक प्रशासकीय साधन नव्हते – स्वातंत्र्यलढ्यात ज्या समुदायांचे योगदान महत्त्वपूर्ण होते त्यांना दडपण्यासाठी ती एक राजकीय रणनीती होती. या समुदायांना सुरवातीच्या काळात मॉब लिंचिंग, शोषण आणि राज्याकडून होणाऱ्या हिंसाचाराचा सामना करावा लागला.<\/p>

हा देशाचा इतिहास आहे – आणि समुदायांना त्यांचा आत्मविश्वास वाढवण्यास मदत करण्यासाठी आम्ही हा इतिहास ठळकपणे मांडतो.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
संवैधानिक साक्षरता ही एकतर्फी प्रक्रिया नाही. | छायाचित्र सौजन्य: सृष्टी गुप्ता<\/figcaption><\/figure>

3. कृती-आधारित ज्ञान अघोरेखित करा<\/h3>

संविधानाचे ज्ञान हे केवळ त्यतील संज्ञा आणि व्याख्यांपुरते मर्यादित नसावे. त्याऐवजी, समुदायाकडे असलेले कृती-आधारित ज्ञान अधोरेखित केले गेले पाहिजे. हे एक किंवा दोन दिवसांसाठी परिषदा आयोजित करून साध्य होणार नाही तर आपल्याला त्यापलीकडचे काही करावे लागेल.<\/p>

देवदासी परंपरेतून<\/a> वाचलेल्या देवदासी समुदायातील एका महिलेने आता 70 इतर महिलांना एकत्र करून घोषित केले की, “आम्ही आमच्या मुलींना या प्रथेसाठी समर्पित करणार नाही. आम्ही त्यांना देवांना समर्पित करणार नाही.” हे अनुभवातून आलेले ज्ञान आहे. जेव्हा आदिवासी आणि इतर समुदायांमध्ये अशी दृढ समज आधीच अस्तित्वात असेल तर आमची भूमिका फक्त त्यांना संविधानाशी जोडण्यास मदत करणे आणि त्याचा सर्वोत्तम वापर कसा करायचा हे दाखवणे एवढीच राहते.<\/p>

आम्ही ज्या वस्त्यांमध्ये काम करतो त्यापैकी एका वस्तीत, समुदायाला वस्ती रिकामी केली जाईल असा धोका होता. काही लोकांना त्यांची वस्ती (<\/em>झोपडपट्टी) पाडायची होती आणि रहिवाशांना घाबरवण्यासाठी ते दररोज रात्री घरांवर दगडफेक करत होते. अपेक्षेप्रमाणे, तणाव आणि भीती वाढत होती. आमच्या आधीच्या सत्रांमध्ये, आम्ही नेमके हेच चित्र सादर केले होते: जर कोणी तुमच्यावर दगडाने हल्ला केला तर तुम्ही दुसऱ्या दगडाने प्रत्युत्तर द्याल की संवैधानिक मार्ग स्वीकाराल? त्यावेळी, 90 टक्क्यांहून अधिक लोकांनी सांगितले की ते दगड फेकतील.<\/p>

तथापि, जेव्हा संविधानाने दिलेल्या अधिकारांची त्यांना माहिती दिली, तेव्हा समुदायाने वेगळा मार्ग निवडला. ते पोलिस स्टेशनमध्ये गेले, पत्र सादर केले, चिकाटीने थांबले आणि समुदायातील नेत्यांशी संपर्क साधला. यावेळी समुदायावर थेट हल्ला होत असला तरी, त्यांनी अहिंसक पद्धतीने प्रकरण सोडवायचे ठरवले. याचे कारण असे की समुदायाच्या सदस्यांनी संविधानाला पूर्णपणे आत्मसात केले होते – त्यांनी त्याकडे जीवन जगण्याचा एक मार्ग म्हणून पाहिले आणि त्याप्रमाणे वागले.<\/p>

आदिवासींचे संविधानाचे ज्ञान शहरी किंवा उच्चवर्णीयांच्या व्याख्यांपेक्षा वेगळे असू शकते, परंतु याचा अर्थ असा नाही की ते ज्ञान अस्तित्वात नाही. चर्चा समृद्ध करण्यासाठी आपण समुदायाच्या ज्ञानाचा वापर करतो आणि नंतर ते संविधानाशी पुन्हा जोडतो.<\/p>

4. समुदायातील नेत्यांना पाठिंबा द्या<\/h3>

जर एखादी संस्था तळागाळात संवैधानिक साक्षरतेवर काम करत असेल, तर तिचे नेतृत्व समुदायातील लोकांनी केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, हवामान बदलामुळे आमचे समुदाय सर्वात जास्त प्रभावित झालेल्यांपैकी एक आहेत. तरीही, आदिवासी समुदायांसाठी जागरूकता कार्यक्रम आणि क्षमता निर्माण करण्याचे प्रयत्न बहुतेकदा बाहेरील लोक करतात.<\/p>

असे कार्यक्रम आयोजित करणारे असे गृहीत धरतात की गावातील लोकांना ‘स्वातंत्र्य’, ‘समानता’ किंवा ‘संवैधानिक हक्क’ यां सारखे शब्द समजत नाहीत. परंतु महाराष्ट्रात, ‘स्वातंत्र्य’ आणि ‘बंधुता’ हे केवळ छापील शब्द नाहीत तर या भावना खोलवर रूजल्या आहेत.<\/p>

समुदायातील अनेक कार्यकर्ते, दशकांपासून जमिनीवर काम करूनही, असे मानतात की त्यांच्याकडे ज्ञान नाही किंवा बौद्धिकरित्या योगदान देण्यासाठी त्यांच्याकडे काहीही नाही. त्यांना असे वाटायला लावले गेले आहे की त्यांचे योगदान केवळ श्रमापुरते मर्यादित आहे आणि कल्पनांची निर्मिती हे त्यांचे काम नाही.<\/p>

परंतु त्यांचे ज्ञान संविधानाच्या लोकशाही तत्वांमध्ये रुजलेले आहे. ते कथा, दैनंदिन पद्धती, लोकगीते, संवाद आणि सामुदायिक जीवनातून प्रकट होते.<\/p>

कोविड-19 दरम्यान, जेव्हा अनुभूती मदत कार्यात गुंतली होती, तेव्हा प्रत्येक घरात जाऊन थेट रेशन वाटप करणे शक्य नव्हते. म्हणून, आम्ही भटक्या, अनुसूचित जाती आणि दलित समुदायातील सुमारे 250 समुदाय नेत्यांशी संपर्क साधून नेतृत्वाचा पूल बांधला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे, आम्ही या प्रत्येक समुदायासाठी 2-3 लाख रुपयांची संसाधने उपलब्ध करून देऊ शकलो. पण आमच्या निधी देणाऱ्यांनी आम्हाला विचारले, “तुम्हाला खात्री आहे का की रेशन योग्य लोकांपर्यंत पोहोचेल?”<\/p>

आम्हाला नंतर कळले की या समुदाय नेत्यांनी 200 किंवा त्याहून अधिक लोकांच्या वस्त्यांमध्ये साधारण 200 किट वाटले. त्यांनी संसाधनांची गरज असलेल्यांची प्राधान्य यादी तयार केली: गर्भवती महिला, एकट्या माता, अपंग व्यक्ती, वृद्ध लोक इ.<\/p>

संविधानातील सामाजिक न्याय, परस्परसंबंध आणि स्त्रीवाद या अर्थाची ही जीवंत अभिव्यक्तीच जणू तिथे मला दिसली. उपेक्षित समुदायातील समुदाय नेत्यांनी या संकल्पना विद्यापीठात अभ्यासल्या नव्हत्या, तरीही ते त्यांच्या दैनंदिन व्यवहारात या तत्त्वांना साकार करत होते.<\/p>

संवैधानिक साक्षरतेवर काम करणाऱ्या संस्थांनी ज्ञान ‘देण्याच्या’ उद्देशाने तळागाळात जाऊ नये. त्याऐवजी, ही प्रक्रिया सहकार्यावर आधारित असली पाहिजे. अनुभूती येथे, आम्ही आमच्या झेंड्याखाली सामुदायिक गटांना एकत्र करत नाही कारण त्यांची जमिनीवरची ओळख महत्त्वाची आहे.<\/p>

संवैधानिक साक्षरता ही एकतर्फी प्रक्रिया नाही. त्यासाठी जमिनीवर उपस्थित असलेल्या समुदायांचे म्हणणे ऐकणे आणि त्यातून शिकणे, त्याचे मूल्य ओळखणे आणि त्यांना ज्या अधिकारांपासून वंचित ठेवण्यात आले आहे त्यांना त्यांचा लाभ मिळवून देणे आवश्यक आहे.<\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>