{"id":66472,"date":"2025-08-26T09:25:57","date_gmt":"2025-08-26T03:55:57","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/a-guide-to-reporting-on-disability\/"},"modified":"2025-08-26T09:25:59","modified_gmt":"2025-08-26T03:55:59","slug":"a-guide-to-reporting-on-disability","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/rights\/a-guide-to-reporting-on-disability\/","title":{"rendered":"\u0935\u093f\u0915\u0932\u093e\u0902\u0917\u0924\u094d\u0935\u093e \u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d\u093e\u0924\u0935\u093e\u0930\u094d\u0924\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0917\u0930\u091c\u0947\u091a\u094d\u092f\u093e \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917\u0926\u0930\u094d\u0936\u0915 \u0938\u0942\u091a\u0928\u093e"},"content":{"rendered":"

भारतीय माध्यमांमध्ये प्रामुख्याने विकलांगत्वाशी संबंधित समस्या खूप कमी प्रमाणात नोंदवल्या जातात. संसाधनांची कमतरता, न्यूजरूमचे बदलते रूप आणि मर्यादित संपादकीय बँडविड्थ यामुळे विकलांगत्व क्वचितच दैनंदिन बातम्यांच्या अजेंड्यावर येते. मात्र, निष्पक्ष आणि अचूक वृत्तांकन, भारतातील लाखो विकलांग व्यक्तींना, त्यांच्या बहिष्काराकडून समावेशाकडे नेऊ शकतो.<\/p>

संयुक्त राष्ट्रांच्या विकलांग व्यक्तींच्या हक्कांवरील अधिवेशन (UNCRPD<\/a>) च्या कलम 8 मध्ये माध्यम संस्थांना विकलांग व्यक्तींचे चित्रण अधिवेशनाच्या उद्देशाशी सुसंगत पद्धतीने करण्याचे प्रोत्साहन दिले आहे—विकलांग व्यक्तींचे मानवी हक्क आणि मूलभूत स्वातंत्र्यांना प्रोत्साहन देणे, त्यांचे संरक्षण करणे आणि त्यांची खात्री करणे. इ. विकलांग व्यक्तींचे हक्क<\/a> (RPwD) कायदा, 2016 च्या कलम 25 (h) मध्ये सरकारला विकलांगत्वाची कारणे आणि अवलंबल्या जाणाऱ्या प्रतिबंधात्मक उपायांबद्दल दूरदर्शन, रेडिओ आणि इतर माध्यमांद्वारे जनतेमध्ये जागरूकता निर्माण करण्याचे निर्देश देखील दिले आहेत.<\/p>

मात्र, बहुतेक न्यूजरूममध्ये विकलांगत्वाबद्दल वृत्तांकन करण्यासाठी विशिष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे नसतात. यामुळे विसंगत शब्दावली वापरली जाते आणि विकलांग व्यक्तींचे असंवेदनशील चित्रण होऊ शकते. विकलांगत्व ऍडव्होकसी संसाधन युनिटच्या मते<\/a>, विकलांगत्वाकडे अजूनही ‘चॅरिटी मॉडेल’ सारखे पाहिले जाते, ज्यामध्ये विकलांग व्यक्तींना ‘मदतीची’ आवश्यकता असते असे भासते आणि ते स्वतःची काळजी घेण्यास असमर्थ असतात असे गृहित धरले जाते. जरी हा दृष्टिकोन चांगल्या हेतूने असला तरी, तो विकलांग व्यक्तींच्या स्वायत्तता आणि अधिकारांना कमी लेखण्याचा धोका निर्माण करतो.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

आपल्याला या धर्मादाय मॉडेलपासून ‘सामाजिक मॉडेल’ कडे वळण्याची गरज आहे. असे मॉडेल—जे विकलांग व्यक्तींच्या जीवन निवडींवर मर्यादा घालणारे अडथळे दूर करण्यावर लक्ष केंद्रित करते आणि या विषयाकडे पाहण्याचा आणि अहवाल देण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलून त्यांना सक्षम बनवते.<\/p>

ही गरज पूर्ण करण्यासाठी, आम्ही नॅशनल सेंटर फॉर प्रमोशन ऑफ एम्प्लॉयमेंट फॉर डिसेबल्ड पीपल (एनसीपीईडीपी<\/a>) येथे जिंदाल स्कूल ऑफ जर्नलिझम अँड कम्युनिकेशन (जेएसजेसी), ओपी जिंदाल ग्लोबल युनिव्हर्सिटी यांच्या सहकार्याने आणि एक्सएलच्या पाठिंब्याने भारतीय माध्यमांसाठी एक व्यापक विकलांगत्व अहवाल टूलकिट विकसित<\/a> केले आहे. हे पत्रकारांना आदरयुक्त भाषा, चांगल्या पद्धती आणि विकलांगत्वाच्या समस्यांशी विचारपूर्वक संवाद साधण्याच्या धोरणांबद्दल मार्गदर्शक तत्त्वे प्रदान करते, जेणेकरून एरवी कमी रिपोर्ट केलेला विषय माध्यमांमध्ये अचूकपणे सादर केला जाईल.<\/p>

\"Stack<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
भारतीय माध्यमांचे विकलांगत्व कव्हरेज कालबाह्य, सक्षम कथनांवर आधारित आहे—हे टूलकिट पुढे जाण्याचा मार्ग दाखवते. | चित्र सौजन्य: पेक्सेल्स<\/a><\/figcaption><\/figure>

भाषा का महत्त्वाची आहे<\/h3>

विकलांग व्यक्तींशी बोलताना किंवा त्यांच्याबद्दल बोलताना योग्य भाषेची जाणीव असणे आणि ती वापरणे महत्वाचे आहे. आपण वापरत असलेले शब्द किंवा वाक्ये सक्षमतावादी नसावीत<\/a> याची खात्री करणे. धारणा निर्माण करण्यात भाषेची असलेली महत्त्वाची भूमिका लक्षात घेणे, आपण वापरत असलेली भाषा शारीरिक, बौद्धिक किंवा मानसिक विकलांगत्व असलेल्या व्यक्तींचे अवमूल्यन आणि भेदभाव न करणारी असावी, आणि विकलांग व्यक्तींमध्ये ‘सुधारणा’ करणे आवश्यक आहे या गृहीतकापासून मुक्त असावी.<\/p>

संशोधनातून असे दिसून आले आहे की सक्षम भाषेमुळे विकलांग व्यक्तींबद्दल नकारात्मक गैरसमज निर्माण होऊ शकतात आणि त्यामुळे त्यांची सहनशीलता कमी होऊ शकते<\/a> तसेच आपल्या विकलांगत्वाबद्दल त्यांना लज्जा निर्माण होऊ शकते. एकेकाळी सामान्य असलेले अनेक शब्द आता स्वीकार्य नाहीत ह्याची जाणिव आपल्ला असायला हवी.<\/p>

विकलांगत्वाचा अहवाल देताना आपण काय लक्षात ठेवले पाहिजे ते येथे आहे.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

1. लोक-प्रथम भाषा वापरा<\/h3>

‘विकलांगत्व’ हा शब्द लोकांच्या गटाचे वर्णन आहे, लेबल नाही. लोक-प्रथम भाषा ही त्यांच्या विकलांगत्वापूर्वीच्या व्यक्तीत्वावर भर देते, विकलांगत्वावरून व्यक्तीकडे लक्ष केंद्रित करते. हा सर्वात व्यापकपणे स्वीकारलेला दृष्टिकोन आहे आणि UNCRPD मध्ये वापरला जातो. उदाहरणार्थ, ‘अल्बिनिझम असलेली मुले’, ‘डिस्लेक्सिया असलेले विद्यार्थी’, ‘बौद्धिक  विकलांगत्व असलेल्या महिला’ आणि ‘विकलांग लोक’ हे सर्व योग्य शब्द आहेत.<\/p>

मात्र, व्यक्ती किंवा गटांना ते स्वतःची ओळख कशी देणे पसंत करतात हे विचारणे नेहमीच चांगले. सगळे विकलांग हा लोक एकसंध गट नाही, त्यामुळे त्यांच्या ओळखी वेगवेगळ्या असू शकतातहे समजणे महत्वाचे आहे. या ओळखींचा आदर करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.<\/p>

2. लेबल्स आणि (स्थिरकल्पना) स्टिरियोटाइप्स टाळा<\/h3>

विकलांगत्वाचे सनसनाटी किंवा नाट्यमयीकरण करू नये. विकलांगत्व असलेल्या लोकांना ‘प्रेरणादायक’ म्हणून संबोधणे म्हणजे त्यांच्यासाठी यशस्वी, परिपूर्ण जीवन जगणे असाधारण आहे असे सूचित करणे. त्याचप्रमाणे, विकलांगत्व असलेल्या व्यक्तींना ‘शूर’, म्हणून संबोधणे, त्यांच्या विकलांगत्वावर ‘मात’ करणारे किंवा ‘विकलांगत्वातून वाचलेले’ असे वर्णन करणे चुकीचे आहे.<\/p>

विकलांग व्यक्तींना मूलतः असुरक्षित म्हणून चित्रित करणे टाळा. असुरक्षितता बहुतेकदा अनेक सीमांतांच्या छेदनबिंदूतून उद्भवते. उदाहरणार्थ, कमी आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये, विकलांग महिलांना लिंग-आधारित हिंसाचाराचा अनुभव येण्याचा धोका जास्त असतो.<\/p>

विकलांग व्यक्तींचे योगदान केवळ त्यांच्या विकलांगत्वापुरते मर्यादित ठेवू नये. टोकनवाद टाळणे महत्वाचे आहे – याचा अर्थ एखाद्या व्यक्तीच्या विकलांगत्वाचा उल्लेख करू नये जोपर्यंत ते कथेशी थेट संबंधित नसेल. अनावश्यक संदर्भ स्टिरियोटाइप्सना बळकटी देतात किंवा मुख्य संदेशापासून लक्ष विचलित करू शकतात. <\/p>

मात्र, याचा अर्थ असा नाही की विकलांगत्वाशी संबंधित मुद्द्यांकडे आपण दुर्लक्ष करायचे. त्याऐवजी, त्यांची उघडपणे, अचूकपणे आणि आदराने चर्चा केली पाहिजे, जेणेकरून त्यांचे समावेश, प्रवेशयोग्यता आणि समान संधींवर लक्ष केंद्रित केले जाईल. खळबळजनक वार्तांकन किंवा दया यांचे प्रदर्शन न करता समज आणि प्रतिनिधित्व याला प्रोत्साहन देणे हे ध्येय असले पाहिजे.<\/p>

3. अपमानास्पद शब्दप्रयोग टाळा<\/h3>

‘विशेष गरजा’ किंवा ‘विशेष सहाय्य’ यासारख्या संज्ञा आक्षेपार्ह आणि अपमानास्पद मानल्या जातात कारण त्या त्यांच्यात असलेल्या फरकांना आणखी अधोरेखित करतात. ‘अनुकूल सहाय्य’ या सारख्या तटस्थ किंवा सकारात्मक संज्ञा चा वापर करणे अधिक योग्य आहे. ‘विशेष शिक्षण’ या शब्द समुहातही अनेकदा नकारात्मक अर्थ असतात कारण ते वेगळे शिक्षण सूचित करते. शक्य असेल तेथे अधिक समावेशक भाषा वापरा.<\/p>

4. विकलांगत्वाला आजार म्हणून पाहू नका<\/h3>

‘आजार’ किंवा ‘विकलांगत्वाचा बळी’ यासारख्या संज्ञा वापरल्याने असे भासते की विकलांगत्वाचे निराकरण करणे आवश्यक आहे. विकलांग व्यक्तींना वैद्यकीय देखरेखीखाली असल्यासच ‘रुग्ण’ असे संबोधले पाहिजे. ‘ग्रस्त’, ‘पीडित’ किंवा ‘त्रासलेले’ असे शब्द टाळले पाहिजेत कारण ते सतत वेदना किंवा असहाय्यता दर्शवतात. त्याऐवजी, ‘एखाद्याला विकलांगत्व आहे’ किंवा ‘एखादी व्यक्ती अंध\/बहिरी\/ अंध व बहिरी आहे’ असे म्हणा.<\/p>

त्याचप्रमाणे, ‘पक्षाघात झालेल्या शरीरातला माणूस’ किंवा ‘तिच्या विकलांगत्वाच्या पलीकडे जाउन’ अशी वाक्ये टाळायला पाहिजेत कारण ते असे सूचित करतात की त्या व्यक्तीचे शरीर किंवा मन त्यांच्या अस्तित्वापासून वेगळे आहे.<\/p>

जेव्हा माध्यमे विकलांगत्वाबद्दल अचूक आणि आदरयुक्त वृत्तांकन करण्यासाठी सुसज्ज असतात, तेव्हा ते केवळ विकलांग व्यक्तींच्या आव्हानांपेक्षा हक्क आणि क्षमतांवर लक्ष केंद्रित करणारी भाषा वापरतात. हे टूलकिट भारतातील विकलांगत्व हक्कांचे नियमन करणारी सामाजिक-राजकीय आणि कायदेशीर चौकट, जसे की RPwD कायदा आणि, UNCRPD, समजून घेण्यासाठी एक संसाधन म्हणून देखील काम करते.<\/p>

या पद्धतींचा अवलंब केल्याने एक असा मीडिया तयार होईल जो विकलांग व्यक्तींना बळी किंवा नायक अश्या टोकाच्या भूमिकांमध्ये पाहणार नाही. त्याऐवजी, त्यांना समान हक्क, आकांक्षा आणि योगदान असलेल्या व्यक्ती म्हणून प्रतिनिधित्व करण्याची संधी बहाल करेल. विकलांगत्वाबद्दल सन्मानाने वृत्तांकन केल्याने विविधतेचा आदर करणारा समाज निर्माण करण्याच्या सेवेतील पक्षपातीपणाचे अडथळे दूर होऊ शकतात.<\/p>

मोक्ष<\/em> <\/em>धांड<\/em>, <\/em>मुस्कान<\/em> <\/em>कौर<\/em>, <\/em>शेखा<\/em> <\/em>मरियम<\/em> <\/em>सॅम<\/em>, <\/em>श्रेया<\/em> <\/em>सक्सेना<\/em> <\/em>आणि<\/em> <\/em>उदंतिका<\/em> <\/em>काश्य<\/em> <\/em>यांनी<\/em> <\/em>लेखासाठी<\/em> <\/em>योगदान<\/em> <\/em>दिले<\/em>.<\/em><\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशनटूलचा वापर केला आहे. सुशीलकुमार सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले आणि अंकिता भातखंडे यांनी याचे पुनरावलोकन केले आहे.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>