{"id":66533,"date":"2025-08-26T09:33:16","date_gmt":"2025-08-26T04:03:16","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/moving-towards-rights-based-development-paradigms\/"},"modified":"2025-08-26T09:33:18","modified_gmt":"2025-08-26T04:03:18","slug":"moving-towards-rights-based-development-paradigms","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/rights\/moving-towards-rights-based-development-paradigms\/","title":{"rendered":"\u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923\u093e\u091a\u094d\u092f\u093e \u092a\u0932\u0940\u0915\u0921\u0947, \u0939\u0915\u094d\u0915\u093e\u0902\u0915\u0921\u0947"},"content":{"rendered":"

भारताच्या विकासाचा प्रवास अनेकदा दोन दृष्टिकोनांमध्ये विभागला गेला आहे: एक सामाजिक कल्याण मॉडेल – सरकारचे प्राधान्यक्रम, मूल्यांकन आणि आश्वासनांवर आधारित कल्याणकारी योजना – किंवा हक्क-आधारित चौकटीद्वारे – कायदेशीररित्या अनिवार्य केलेले आणि कधीकधी सामूहिक संघर्ष आणि सार्वजनिक दबावाद्वारे सुरक्षित केलेले हक्क.<\/p>

सन्मानाने<\/a> जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या समाज कल्याणाची घटनात्मक तरतुदी, आणि त्यांची प्रत्यक्षात होणारी अंमलबजावणी यात वास्तविक पाहता अजूनही लक्षणीय फरक आहे. राज्य योजना, धोरणे आणि कायदे यांची बहुतेकदा अपुऱ्या किंवा खराब पध्दतीने अंमलबजावणी केलेली असते हे ओळखून, नागरी समाज आणि तळागाळातील संघटना अनेकदा ही विकासाची दरी भरून काढण्यासाठी पुढाकार घेतात.<\/p>

यामुळे एक प्रश्न उपस्थित होतो जो आपल्याला सामूहिक चळवळी, ना-नफा संस्था आणि निधी देणाऱ्या संस्थांमध्ये अनेकदा अनुभवास आला<\/a> आहे: लोक कल्याण विरुद्ध हक्क या दोन विकास दृष्टिकोनांमध्ये काय फरक आहे आणि ते सामाजिक क्षेत्राला कसे लागू होतात? हे दोन्ही दृष्टिकोन विकास क्षेत्राच्या समजुतीला कसे आकार देतात आणि अधिक न्याय्य आणि समतापूर्ण समाज निर्माण करण्यासाठी काम करणाऱ्या संस्थांसाठी त्याचा काय अर्थ आहे हे उलगडण्यासाठी या लेखात, आम्ही आमच्या अनुभवांचा आधार घेत  मांडणी केली आहे. <\/p>

\"What<\/a><\/div>

कर्तव्य म्हणून सामाजिक कल्याण विरुद्ध हक्क म्हणून मिळणारे आधिकार<\/h3>

सामाजिक कल्याण म्हणजे राज्याने उपेक्षित समुदायांना आधार देण्यासाठी आखलेली धोरणे, योजना आणि कार्यक्रम. अनेकदा उदारतेची कृती म्हणून तयार केलेल्या<\/a> या उपाययोजनांमध्ये अन्न वितरण, आरोग्यसेवा आणि रोजगार योजनांचा समावेश होतो. दुर्दैवाने, कल्याणकारी योजना या लाभार्थ्यांचे प्रतिनिधी होण्याऐवजी सरकारच्या विवेकबुद्धीनुसार दिल्या जातात. या अवलंबित्वामुळे सत्तेचे असंतुलन निर्माण झाले आहे, ज्यामुळे अनेकदा उपेक्षित समुदायांना बहिष्कार, नोकरशाहीची निष्क्रियता आणि प्रणालीतील अपयशांना बळी पडावे लागते.<\/p>

ऐतिहासिकदृष्ट्या, या कल्याणकारी उपक्रमांना<\/a> दुष्काळ किंवा दुष्काळाच्या काळात मदतकार्य<\/a> पुरवणे यासारख्या तात्पुरत्या गरजा पूर्ण करण्यासाठीचे उपाय म्हणून तयार केले जात असे. अंमलबजावणी अनियंत्रित होती – उदाहरणार्थ, या सेवा कधी आणि किती कालावधीसाठी पुरविल्या जातील, किंवा लाभार्थी कोण असतील? याबाबत स्पष्टता नसे. मूलभूत गरजांना हक्क न मानणे ही अशी समस्या आहे की यामुळे  सर्व नागरिकांना भूक,  गरिबी आणि वंचिततेला कारणीभूत असलेल्या असमानतेपासून मुक्त होण्याचा अधिकार आहे हे मान्य केले जात नाही, याऐवजी. राज्याची ‘ मोफत ‘वस्तू व सेवा पुरवणारा घटक अशी ओळख वाढवली जाते.<\/a><\/p>

याउलट, हक्कांवर आधारित दृष्टिकोन समाजकल्याणाचे रूपांतर कायदेशीररित्या अंमलात आणता येणाऱ्या हक्कांमध्ये करतो, ज्यामुळे मानवी प्रतिष्ठेचे रक्षण करण्याची जबाबदारी राज्यावर येते. या दृष्टिकोनानुसार, नागरिकांना जीवनाच्या गुणवत्तेसाठी मूलभूत स्तरापर्यंत आधार देणाऱ्या सेवांना एक-वेळचा उपाय मानले जात नाही. उलट, त्या कायमस्वरूपी दिल्या जातात, ज्यामुळे व्यक्तींना हक्कधारक म्हणून मान्यता मिळते आणि राज्यावर काही जबाबदाऱ्या पार पाडण्याचे बंधन येते. हक्कांवर आधारित या मॉडेलची मुळे संवैधानिक हमी आणि नागरिकांच्या हक्कांमध्ये रुजलेली आहेत. <\/p>

सामाजिक क्षेत्रात हक्क-आधारित दृष्टिकोन आणि त्यांची प्रासंगिकता<\/h3>

हक्क आधारित दृष्टिकोनाचा सामाजिक संस्थांसाठी काय अर्थ आहे? हक्कांची खात्री करणे ही राज्याची जबाबदारी असताना त्यांनी या दिशेने का वाटचाल करावी?<\/p>

लोकांच्या चळवळी आणि समुदायांकडून सतत ऍडव्होकसी आणि दबावामुळे मूलभूत हक्कांची<\/a> आणि राज्याच्या धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांची व्याप्ती अनेकदा वाढवली गेली आहे.  पारस बंजारा, सूचना एवम रोजगार अधिकार अभियान आणि इतर प्लॅटफॉर्म हे अधोरेखित करतात की हक्कांना अधिकार म्हणून कसे निश्रचित करावे. नागरिकांना हक्क नाकारले जातात तेव्हा त्यांच्या समस्यांचे निराकरण करण्यास कसे सक्षम करावे हे ते सांगतात.  ते म्हणतात, “राज्याच्या परोपकाराने नव्हे तर लोकांच्या संघटित संघर्षांमुळे सरकारला हक्कांवर आधारित कायदे करण्यास आणि अंमलात आणण्यास भाग पाडले आहे.  लोकांच्या या सततच्या प्रयत्नांमुळे शिक्षण, अन्न सुरक्षा, रोजगार, वन हक्क, घरगुती हिंसाचारापासून संरक्षण आणि जातीय अत्याचार इत्यादींवरील ऐतिहासिक हक्कांवर आधारित कायदे अस्तित्वात आले आहेत<\/a>.”<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

उदाहरणार्थ, मनरेगा हा जीवनाचा अधिकार <\/a>कलम 41 मधून येतो<\/a>, ज्यामध्ये असे म्हटले आहे की राज्याने रोजगार मिळवण्यासाठी सामाजिक सहाय्य प्रदान केले पाहिजे, कारण काम हे सन्माननीय जीवन जगण्याचा एक आवश्यक घटक आहे. देशभरातील विविध गट आणि मोहिमा<\/a> यांनी एकत्र येऊन नरेगा संघर्ष मोर्चाच्या<\/a> बॅनरखाली हा कायदा संमत होण्यासाठी एक चळवळ उभारली.  कायद्याची योग्य अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी मोहीम अजूनही सक्रिय आहे.<\/p>

सीएसओसाठी, हक्क-आधारित दृष्टिकोन केवळ विकासाच्या परिणामांवरच फक्त भर देत नाही तर विकास ज्या प्रक्रियांद्वारे साध्य केला जातो त्यावर देखील भर देतो. काही विकास मॉडेल्स, प्रामुख्याने परिणाम आणि उद्दिष्टांवर लक्ष केंद्रित करतात, याउलट हक्क-आधारित दृष्टिकोन हे तत्व कायम ठेवतो की विकासाने सामाजिक किंवा आर्थिक अधिकारांचे उल्लंघन होता कामा नये किंवा असमानता वाढवली जाऊ नये—विशेषतः जेव्हा ध्येय दीर्घकालीन, संरचनात्मक बदल घडवून आणण्याचे असते.<\/p>

ज्या राजकीय वातावरणात अधिकारांचे सतत हनन होत आहे, त्या वातावरणात संघटना त्यांच्या कामामध्ये अधिक अधिकार-आधारित दृष्टीकोन कसा ठेवायचा याचा विचार करू शकतात. येथे काही प्रश्न आहेत जे त्या स्वतःला विचारू शकतात.<\/p>

\"The<\/source><\/source><\/source><\/picture>
विकासामुळे सामाजिक किंवा आर्थिक अधिकारांचे उल्लंघन होऊ नये किंवा असमानता वाढू नये, हे तत्व हक्क-आधारित दृष्टिकोन कायम ” ठेवण्यासाठी महत्वाचे आहे. | चित्र सौजन्य: सबा कोहली दवे<\/figcaption><\/figure>

1. उपेक्षित समुदायांमधील लोकांबद्दल आपली धारणा काय आहे?<\/h3>

कल्याणकारी दृष्टिकोन अनेकदा उपेक्षित समुदायांना निष्क्रिय लाभार्थी म्हणून पाहतो. ‘ लक्ष्य’, ‘लाभार्थी’ किंवा अगदी ‘मदत’ या शब्दांच्या वापरातून हे स्पष्ट होते. अशा प्रकारे मांडणी केल्याने केवळ पदानुक्रम मजबूत होत नाही तर प्रणालीगत अन्यायामुळे ‘विकासा पासून वंचित राहिलेले हक्कधारक म्हणून लोकांना ओळखण्याऐवजी वितरण प्रणालीतील डेटा पॉइंट्सएवढीच लोकांचा ओळख मर्यादित होण्याचा धोका देखील निर्माण होतो.<\/p>

जात, वर्ग, लिंग, धर्म, अपंगत्व किंवा भूगोलिक प्रदेश-यासारख्या बाबींमुळे दुर्लक्षित असलेल्या समुदायांसोबत काम करणाऱ्या ना-नफा संस्थांनी या गटांशी आपण का जोडले जातो याचा विचार केला पाहिजे. सध्या त्यांना सर्वात असुरक्षित मानले जात आहे म्हणून? की इतरांना विशेषाधिकार देणाऱ्या त्याच संरचनांमुळे या समुदायांना पद्धतशीरपणे वंचित ठेवण्यात आले आहे याची सखोल समज आहे म्हणून? हक्कांवर आधारित कामासाठी हे गंभीर चिंतन आवश्यक आहे – आणि केवळ दानधर्म नव्हे तर न्यायासाठी वचनबद्धता असणे आवश्यक आहे.<\/p>

याव्यतिरिक्त, हक्क-आधारित दृष्टीकोन आजच्या काळातील असमानता निर्माण करणाऱ्या ऐतिहासिक अन्याय आणि पद्धतशीर बहिष्कारांना स्पष्ट करतो. याचे एक प्रभावी उदाहरण म्हणजे वन हक्क कायदा<\/a>, राज्यातील जंगलांच्या एकत्रीकरणा दरम्यान आदिवासी आणि वन-रहिवासी समुदायांना त्यांचे जमीन वरचे आणि संसाधनांवरचे अधिकार नाकारले गेले या  ऐतिहासिक चुकीची दुरुस्ती करण्याचा एक कायदेशीर प्रयत्न आहे. या अधिकारांना मान्यता देऊन, कायद्याचा उद्देश दशकांपासून चालत आलेले दुर्लक्ष आणि विस्थापन पूर्ववत करणे होता. सावित्री फातिमा फाउंडेशन फॉर इन्क्लुझिव्ह डेव्हलपमेंटच्या संस्थापक<\/a> सबा खान यांच्या मते, “हक्क-आधारित कामात अनेकदा कठीण प्रश्न विचारणे आणि मानवी प्रतिष्ठेचे रक्षण करण्याचा दावा करणाऱ्यांकडून ठाम मागण्या करणे समाविष्ट असते—ज्या मागण्या भारतीय संविधानावर आधारित आहेत. अन्नाच्या बाबतीत मात्र, कल्याणकारी किंवा धर्मादाय मॉडेल पुरेसे आहे जे अन्नाची पॅकेट्स किंवा जेवण वितरित करेल. हक्कांवर आधारित मॉडेल जबाबदार असलेल्यांना जबाबदारी घेण्यास सांगेल, समुदायामध्ये या अधिकारांच्या अंमलबजावणीची मागणी करण्यासाठी आणि त्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी जागरूकता निर्माण करेल, तसेच कदाचित अल्पकालीन संकटकालीन उपाययोजनांचा वापर करेल. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील रेशनिंग कृती<\/a> समिती ही संस्था राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायद्याचा भाग<\/a> म्हणून सार्वजनिक वितरण प्रणाली (पीडीएस) द्वारे अन्न आणि इतर आवश्यक वस्तूंची उपलब्धता सुनिश्चित करण्यासाठी काम करते. त्याच वेळी, ती प्रणाली अधिक जबाबदार आणि पारदर्शक बनविण्यासाठी सुधारणांचा देखील पुरस्कार करते.  <\/p>

2. नेतृत्वात काय समाविष्ट आहे?<\/h3>

हक्कांवर आधारित दृष्टिकोनात, सामाजिक आणि विकास क्षेत्रात आपल्या स्वतःच्या भूमिकांची तपासणी करण्याची अपेक्षा केली जाते. विशेषतः विशेषाधिकार पदांवर असताना. आपण खऱ्या नेतृत्वासाठी सुरुवातीपासूनच वाव निर्माण करत आहोत की सेवेच्या नावाखाली केवळ पदानुक्रमांना बळकटी देत आहोत? बऱ्याचदा, केवळ एखाद्या संस्थेच्या प्रमुखालाच – बहुतेकदा विशेषाधिकृत जाती, वर्ग किंवा लिंग पार्श्वभूमीतून – प्रसिद्धी<\/a> आणि नेतृत्वाच्या संधी दिल्या जातात.<\/p>

हक्क-आधारित चौकटीत नेतृत्व हे त्या समस्येने सर्वात जास्त प्रभावित झालेल्यांना केंद्रस्थानी ठेवते (किंवा कमीत कमी त्यांचा समावेश तरी करते) – उपेक्षित समुदायातील लोक जिवंत अनुभव, सामाजिक आणि राजकीय स्पष्टता आणि स्थानिक ज्ञान घेऊन येतात. जेव्हा नेतृत्व फक्त असमानता, अन्याय किंवा भेदभावाच्या अनुभवापासून दूर असलेल्यांकडे असते, तेव्हा चांगल्या हेतूने केलेले हस्तक्षेप देखील ते ज्या संरचनात्मक समस्या सोडवू इच्छितात त्याच समस्या पुन्हा निर्माण करतात.<\/p>

हे तत्व वैयक्तिक प्रतिनिधित्वाच्या पलीकडे संघटनात्मक संस्कृतीपर्यंत विस्तारले पाहिजे. ऐतिहासिकदृष्ट्या वगळलेल्या लोकांना सक्रियपणे समाविष्ट करण्यासाठी प्रणाली तयार केल्या जात आहेत का? संघटनात्मक नियम, भाषा आणि पद्धती सुलभ आणि न्याय्य आहेत का? संघटनेत कोणती पदे भूषवण्याचा अधिकार कोणाला आहे? फील्डवर्क कोण करत आहे आणि राष्ट्रीय किंवा आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर संघटनेचे प्रतिनिधित्व कोण करत आहे? कोणाला किती पैसे दिले जातात? हे प्रश्न आपण केवळ कार्यक्षमतेसाठीच नव्हे तर समानता, प्रतिष्ठा आणि न्याय राखणारी संरचना आपण कशी तयार करतो याच्या मुळाशी जातात. नागरी समाज हा मुख्य प्रवाहातील समाजाचे प्रतिबिंब आहे आणि बहुतेक खाजगी संस्थांप्रमाणेच, सकारात्मक कृतींच्या अभावामुळे, अनेक संस्था, मग त्या कोणत्याही मुद्द्यावर काम करत असल्या तरी, अत्याचारी जाती, उच्चवर्गीय, इंग्रजी बोलणारे, सक्षम, सिस-हेट व्यक्तींमधून त्यांचे नेतृत्व मिळवतात. हे किमान सुरवातीच्या काळात संस्थेच्या हेतूंचे निदर्शक असू शकत नाही. परंतु जर एखादी संस्था अनेक वर्षांपासून उपेक्षित समुदायांसोबत काम करत असेल आणि तरीही त्या समुदायांमधून नेतृत्वाला प्रोत्साहन देण्यासाठी – प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्वाच्या पलीकडे – फारसे काही करत नसेल तर तिच्या दृष्टिकोनावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणे योग्य आहे.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
सामाजिक क्षेत्राने बदलाचे समान सह-निर्माते म्हणून लोकांसोबत एकजुटीने काम केले पाहिजे. | चित्र सौजन्य: सबा कोहली दवे<\/figcaption><\/figure>

3. गरज कोण निश्चित करत आहे?<\/h3>

बऱ्याचदा संस्था वास्तव आणि आकांक्षांमध्ये रुजलेल्या बदलांसाठी समुदायांसोबत काम करण्याऐवजी पूर्वकल्पित उपायांवर भर देतात. आपण लोकांना आणि समुदायांना सरकार किंवा ना-नफा संस्थांकडून ‘दिलेल्या’ सेवांचे निष्क्रिय लाभार्थी म्हणून पाहत आहोत की त्यांच्या स्वतःच्या विकासाला आकार देण्यात मध्यवर्ती भूमिका बजावणारे सक्रिय हक्कधारक म्हणून पाहत आहोत? लोकांना सेवा देण्याचा निर्णय घेण्याच्या किंवा संकल्पनात्मक मांडणी करण्याच्या प्रक्रियेत समुदायांना वगळून केलेले उपाय शाश्वत किंवा न्याय्य असत नाहीत.<\/p>

हक्कांवर आधारित दृष्टिकोन हे मान्य करतो की समानता वरपासून खालपर्यंत पोहोचवता येत नाही. हे विशेषाधिकारप्राप्त आधिकाऱ्यांनी उपेक्षितांना ‘आवाज देणे’ याबद्दल नाही तर त्यांना गप्प करणाऱ्या संरचना नष्ट करण्याबद्दल आहे. याचा अर्थ बदल – ऍडव्होकसी, पुनर्वितरण आणि समावेशन, सहभागी प्रक्रिया यांचा हेतू वैयक्तिक उन्नती पुरता मर्यादित नसून पद्धतींमध्ये उन्नती घडवून आणणे असा आहे. खरे परिवर्तन समावेशनाच्या दैनंदिन पद्धतींमध्ये आहे: कोण संबंधित आहे, कोणाला बोलण्याची संधी मिळते, कोणाकडे सत्ता आहे आणि कोणाची वास्तविकता अजेंडा ठरवते.<\/p>

ज्या मुद्द्यावर संघटनांनी सुरुवातीला काम करण्याचा विचार केला होता त्याची पुनर्परिभाषा करण्यास संघटना तयार आहे का? यासाठी समुदायाच्या एजन्सीला समर्थन देणे आणि केंद्रस्थानी ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या संस्थेला असे वाटू शकते की हवामान बदलाच्या परिणामांना तोंड देण्यासाठी एखाद्या समुदायाला पाठिंबा देणे आवश्यक आहे, परंतु समुदायाला अन्न सुरक्षा ही समस्या अधिक निकडीची वाटू शकते. ग्रामीण भागातील उपेक्षित समुदायातील तरुणांना संवैधानिक मूल्ये आणि अधिकारांबद्दल माहिती देण्यासाठी एका फेलोशिपची स्थापना करताना आम्हाला हे प्रत्यक्ष अनुभवायला मिळाले. तरीही वर्षानुवर्षे, त्यांनी आम्हाला एकच गोष्ट सांगितली: “आम्हाला खरोखर जे हवे आहे ते म्हणजे दर्जेदार शिक्षण – आणि तुम्हाला मिळालेल्या संधीं सारख्या संधी. ”अखेर, आम्ही आमचे काम त्यांच्या मागणी प्रमाणे बदलले आणि या प्रयत्नांचे नेतृत्व त्या तरुणांनी केले ज्यांनी पुढे या संधींचा फायदा घेतला. <\/p>

4. तुम्ही संरचनात्मक बदलाचा पुरस्कार करत आहात का?<\/h3>

राज मारीवाला मारीवाला हेल्थ इनिशिएटिव्हमधील सेवाभावी कार्याचे संचालक म्हणतात, “बऱ्याचदा, परिणाम संख्येत मोजले जातात<\/a> – हक्कांवर आधारित कामाचे उद्दिष्ट केवळ वरवरच्या मदतीसाठी नाही तर परिवर्तनात्मक बदलासाठी आहे. ते असमानतेच्या खोलवर रुजलेल्या अडथळ्यांना तोंड देते. हक्कांवर आधारित कामाला निधी देणे म्हणजे न्यायासाठी निधी देणे.  संघटनांनी अशी परिसंस्था तयार करण्यास मदत केली पाहिजे जिथे मूलभूत मानवी हक्क – जसे की शिक्षण,  उपजीविका,  आरोग्य आणि हिंसाचारापासून मुक्तता – हे विशेषाधिकार म्हणून मानले जात नाहीत, तर प्रत्येकाला या हक्कांची हमी दिलेली आहे असे मानले जाते. आम्ही ज्या कामांसाठी निधी देतो त्या स्वतंत्र ‘समस्या’ नाहीत तर; ती प्रणालीगत अपयशाची लक्षणे आहेत.” हक्कांवर आधारित दृष्टिकोन अकौंटॅबिलीटी,  पुनर्वितरण आणि लोकांच्या सहभागाचे केंद्रीकरण यांची मागणी करतो. ते संविधानात रुजलेले आहे, जे न्यायाकडे दान म्हणून नव्हे तर हमी म्हणून पाहते. आज, विषमता वाढत असताना<\/a>, सामाजिक क्षेत्राने बदलाचे समान सह-निर्माते म्हणून लोकांसोबत एकजुटीने काम केले पाहिजे. अन्यथा सामाजिक आणि आर्थिक पदानुक्रमांना बळकटी मिळण्याचा धोका निर्माण होईल.<\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशनटूलचा वापर केला आहे. सुशीलकुमार सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले आणि अंकिता भातखंडे यांनी याचे पुनरावलोकन केले आहे.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>