{"id":66544,"date":"2025-08-26T09:30:45","date_gmt":"2025-08-26T04:00:45","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/women-domestic-workers-fight-sexual-harassment\/"},"modified":"2026-01-14T22:13:21","modified_gmt":"2026-01-14T16:43:21","slug":"women-domestic-workers-fight-sexual-harassment","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/gender\/women-domestic-workers-fight-sexual-harassment\/","title":{"rendered":"\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0918\u0930\u0915\u093e\u092e\u0917\u093e\u0930\u093e\u0902\u091a\u093e \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u091b\u0933\u093e\u0935\u093f\u0930\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0932\u0922\u093e"},"content":{"rendered":"

लैंगिक छळ कामाच्या ठिकाणी सामान्या प्रकार<\/a> आहे. काहींसाठी, तो गृहनिर्माण संस्थांच्या दारापासून सुरू होतो, जिथे पुरुष सुरक्षा रक्षक, माळी आणि कार क्लीनर लैंगिक अनुकूलतेच्या बदल्यात नोकरी मिळवून देऊ असे आश्वासन देतात. हा छळ त्यांना ज्यांनी नियुक्त केले असते त्या घरातही सुरू राहतो, जिथे लैंगिक शोषणाचे इतर प्रकार आढळतात. जात, धर्म आणि गरिबीमुळे दुर्लक्षित राहिलेल्या या महिला अविश्वास, सूड, कलंक किंवा उपजीविका गमावण्याच्या भीतीने कुटुंबे आणि सहकाऱ्यांसमोर या गोष्टी सांगू शकत नाहीत किंवा याचा निषेध ही करू शकत नाहीत. मालक आणि कर्मचाऱ्यामधील तीव्र शक्ती असंतुलनामुळे त्यांच्यासाठी गैरवापराची तक्रार करणे जवळजवळ अशक्य होते, कारण तक्रारी नेहमीच नाकारल्या जातात, खोटे बोलल्याचे आरोप केले जातात.<\/p>

याहूनही वाईट म्हणजे, अशा छळाची तक्रार करण्यासाठी औपचारिक यंत्रणा अजूनही कमकुवत आहेत.

कामाच्या ठिकाणी महिलांचा लैंगिक छळ (प्रतिबंध, मनाई आणि निवारण) कायदा 2013 किंवा पॉश कायदा<\/a> हा महिला घरकामगारांना कामाच्या ठिकाणी होणाऱ्या लैंगिक छळाच्या तक्रारी दाखल करण्यासाठी आणि त्यांचे निराकरण करण्यासाठी उपलब्ध असलेला एकमेव कायदेशीर मार्ग आहे. मात्र, अंमलबजावणीत हा कायदा अत्यंत कमी पडतो. उदाहरणार्थ, कायद्याच्या कलम 6 (1) मध्ये महिलांना पोलिसांकडे लैंगिक छळाच्या तक्रारी दाखल करण्यास मदत करण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्यात स्थानिक समित्या (एलसी) स्थापन करण्याचे आदेश दिले आहेत<\/a>. तरीही याची झालेली अंमलबजावणी<\/a> अपुरीच आहे.<\/p>

2017 मध्ये दाखल केलेल्या माहिती अधिकारातून<\/a> असे दिसून आले की 655 पैकी फक्त 191 जिल्ह्यांमध्ये एलसी स्थापन करण्यात आल्या आहेत.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

मात्र, या एलसी महिला घरकामगारांसाठी उपलब्ध आहेत किंवा नाहीत हा प्रश्नच आहे. डिसेंबर 2023 मध्ये 817 महिला घरकामगारांचा अभ्यास करण्यात आला त्यातून हे लक्षात येते<\/a>, यामध्ये 96 टक्के महिलांनी असे म्हटले की त्यांच्या जिल्ह्यांमधील एलसींपर्यंत पोहोचणे त्यांच्यासाठी कठीण आहे. काहींना कार्यालयीन ठिकाणांचा नेमका उल्लेख करता आला नाही, तर काहींनी त्यांना लांबवर प्रवास करावा लागतो याकडे लक्ष वेधले.<\/p>

राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रात (एनसीआर) घरगुती कामगारांमध्ये प्रामुख्याने झारखंड, पश्चिम बंगाल आणि बिहारमधील स्थलांतरित<\/a> महिलांचा समावेश आहे, यांपैकी अनेक महिला सामाजिक सुरक्षा आणि आधार कार्डामुळे मिळणाऱ्या लाभांपासून वंचित आहेत. एलसीच्या दुर्गमतेमुळे ही आव्हाने आणखी वाढली आहेत.<\/p>

\"domestic<\/source><\/source><\/source><\/picture>
प्रतिमा मथळा: महिला घरकामगारांना त्यांचे मूलभूत मानवी हक्क आणि संवैधानिक स्वातंत्र्य नाकारले जाते. | चित्र सौजन्य: हेलेन राज<\/figcaption><\/figure>

कामगारांचे हक्क म्हणजेच कामाच्या ठिकाणी सुरक्षितता<\/h3>

हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे की महिला घरकामगारांना इतर अनौपचारिक कामगारांच्या तुलनेत जास्त असुरक्षिततेचा सामना करावा लागतो. महिला घरकामगारांना अनेकदा बाथरूमचा वापर, पिण्याचे पाणी, खुर्चीवर बसण्याचा अधिकारनाकारला जातो तसेच त्यांना योग्य आणि नियमित वेतन नाकारले जाते, अश्याने त्यांचे मूलभूत मानवी हक्क<\/a> आणि संवैधानिक स्वातंत्र्य हिरावून घेतले जाते. त्यांची प्रतिष्ठा पद्धतशीरपणे नष्ट केली जाते, ज्यामुळे त्यांच्यावर होणाऱ्या अत्याचाराचे प्रमाण वाढते हे देखील मालकाच्या हाती सत्ता अधिक केंद्रीत करते आणि त्यामुळे दडपशाहीचा चक्र कायम ठेवते.<\/p>

शक्तीहीन झालेल्या महिला घरगुती कामगारांना योग्य वेतन, रजा किंवा कामाच्या ठिकाणी चांगल्या परिस्थितीची मागणी करण्यास अधिकतर घाबरतात. जेव्हा आम्ही MFF मध्ये घरगुती कामगारांशी बोलायला सुरुवात केली तेव्हा आम्हाला असे आढळले की नऊ वर्षांच्या सेवेनंतर एका महिलेला 800 रूपयांची वेतनवाढ मिळाली. इतर प्रकरणांमध्ये, कामगारांचे हक्क आणि फायदे मालकांच्या लैंगिक मागण्या पूर्ण केल्या तरच त्यांना मिळतील असे सांगितले जात. याव्यतिरिक्त, त्यांचे कामाचे ठिकाण बहुतेकदा एक खाजगी घर असते, जे सार्वजनिक तपासणी आणि राज्य नियमनाच्या कक्षेबाहेर असते. आणि यामुळे त्यांच्या मालकांना अनियंत्रित अधिकार मिळतात. म्हणूनच लोकांना महिला घरकामगारांना ‘कामगार’ म्हणून मान्यता देणे कठीण जाते. ही धारणा वेतनातील असमानतेलाही चालना देते. उदाहरणार्थ, एखाद्या पुरुष स्वयंपाक्याला कुशल कामगार मानले जाते, तर एखाद्या महिला स्वयंपाकिणीकडे ती फक्त तिच्यासाठी ‘स्वाभाविक’ असलेले काम करत आहे, असे म्हणून पाहिले जाते.<\/p>

‘नैसर्गिक’ घरगुती जबाबदाऱ्यांचा<\/a> विस्तार म्हणून महिला घरकामगारांकडे पाहिले जाते . ही धारणा देखील वेतनातील असमानता वाढवते. उदाहरणार्थ, पुरुष स्वयंपाक्याकडे एक कुशल कामगार म्हणून पाहिले जाते, तर महिला स्वयंपाकी तीला नैसर्गिकरित्या जे येते तेच ती करत आहे असे पाहिले जाते.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

घर, घरकाम आणि घरकाम करणाऱ्या महिलेला नियमानुसार ठरावीक नियम व आचारसंहितांच्या अधीन असलेल्या औपचारिक पगारी कामाच्या चौकटीत मान्यता न देण्याच्या सामूहिक अपयशामुळे, महिलांसाठी अशा प्रकारच्या कामाचा धोका अधिक वाढतो.<\/p>

घरगुती कामगारांसाठी कामगार हक्क मंचांमध्ये, वाजवी वेतन, रजा, ग्रॅच्युइटी आणि सामाजिक संरक्षणाच्या चर्चा केंद्रित असतात, पण लैंगिक छळा सारख्या मोठ्या समस्येकडे दुर्लक्ष केले जाते. त्याचप्रमाणे, जेव्हा आम्ही MFF मध्ये लैंगिक छळाबद्दल घरगुती महिला कामगारांशी बोलण्यास सुरुवात केली, तेव्हा आम्हाला आढळले की ही सर्वात कमी प्राधान्य दिलेली आणि सर्वात सामान्य समस्या होती. नोकरी गमावण्याची भीती, अब्रूवर लागणारा कलंक. मात्र, एकजूट आणि परस्पर पाठिंब्याद्वारे, महिलांना हे जाणवले की लैंगिक छळाची असुरक्षितता त्यांना त्यांचे संवैधानिक आणि कायदेशीर हक्क मागण्यासाठीची नैतिक शक्ती आणि आत्मविश्वास हिरावून घेते.<\/p>

संशोधन आणि संवादाद्वारे जागरूकता निर्माण करणे<\/h3>

मे 2021 मध्ये, संयुक्त राष्ट्रांच्या ट्रस्ट फंडच्या मदतीने MFF ने, दिल्ली, फरीदाबाद आणि गुरुग्राम येथे महिला घरकामगारांमध्ये POSH कायद्याअंतर्गत त्यांना मिळणाऱ्या त्यांच्या हक्कांबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी एक प्रकल्प सुरू केला<\/a>. या प्रकल्पाचा उद्देश POSH तक्रारी अधिक संवेदनशील आणि प्रभावीपणे हाताळण्यासाठी, लोकल कमिटी नोडल अधिकारी आणि पोलिस कर्मचाऱ्यांसारख्या संस्थात्मक भागधारकांची क्षमता मजबूत करून अशी प्रकरणे समजून घेण्यासाठी त्यांचे प्रशिक्षण देणे हा होता.<\/p>

समुदाय-आधारित संशोधनाच्या <\/a>सहभागी तत्त्वांवर हा प्रकल्प आधारित होता, ही एक पद्धत आहे जी सामाजिक समस्या ओळखण्यात, विश्लेषण करण्यात आणि सोडवण्यात भागधारकांचा सहभाग घेते. या दृष्टिकोनामुळे महिला घरकामगारांना परिवर्तनाची प्रक्रिया अवलंबण्यास सक्षम केले. ऑगस्ट 2024 पर्यंत सुरू असलेल्या या प्रकल्पादरम्यान, आम्ही महिला, स्थानिक समिती सदस्य आणि त्यांच्यासोबत काम करणाऱ्या इतर भागधारकांसोबत समस्येचे जवळून आकलन करण्यासाठी आणि एकत्रितपणे उपाय शोधण्यासाठी असंख्य चर्चासत्रे आणि कार्यशाळा आयोजित केल्या.<\/p>

प्रकल्पाच्या सुरुवातीला, महिला घरकामगारांनी लैंगिक छळाबद्दलच्या जागरूकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी 1939 सहकाऱ्यांचे सर्वेक्षण<\/a> करण्याचे हाती घेतले. फक्त 16 टक्के महिलांनी तसे अनुभवल्याचे मान्य केले. त्यांना त्याबद्दल बोलताना अस्वस्थ वाटत होते, कारण छळ रोखण्यात त्यांच्या अक्षमतेबद्दल लाज, राग आणि निराशा निर्माण होत होती. “तुम्ही हे प्रश्न का उपस्थित करत आहात?” अशी विचारणा त्यांनी केली “हे असेच आहे; कोणीही काहीही बदलू शकत नाही,” असेही म्हणाल्या.<\/p>

लैंगिक हिंसाचार हा एक निषिद्ध विषय आहे, ज्याची क्वचितच चर्चा होते. म्हणूनच, महिलांनी हे अनुभव शेअर करताना सुरक्षित वाटणे आणि त्यांना पाठिंबा देणे महत्वाचे होते – केवळ आमच्यासोबतच नाही तर इतर घरगुती काम करणाऱ्या इतर महिलांबरोबर त्यांना ते बोलता यायला हवे असे आम्हला वाटले.<\/p>

आमची सामूहिकीकरणाची रणनीती अनेक ऐकण्याच्या आणि शिकण्याच्या गटांचे आयोजन करण्यावर, केंद्रित होती. यामुळे या विषयावर विश्वास आणि एकतेची भावना निर्माण होते, महिलांना सुरक्षित वातावरणात मोकळेपणाने बोलण्यास आणि एकमेकांना समर्थन देण्यास प्रोत्साहित केले जाते.<\/p>

सहभागी सुरक्षा लेखापरीक्षणासह<\/a> विविध सहभागी पद्धती आणि साधनांचा वापर करून कामाच्या ठिकाणी सुरक्षिततेचा मुद्दा शोधण्यात आला . या अभ्यासात महिलांनी त्यांच्या समुदायांचे आणि प्रवासाचे मॅपिंग केले, त्यांच्या कामाच्या आजूबाजूच्या सुरक्षित आणि असुरक्षित क्षेत्रांची माहिती सांगितली. चर्चेदरम्यान, त्यांनी अशा लोकांबद्दल आणि परिस्थितींबद्दलच्या कथा सांगितल्या. काहींनी पुरुष मालक अवांछित शारीरिक संपर्क किंवा अयोग्य विनंत्या करून त्यांना अस्वस्थ करत असल्याचे नोंदवले. काहींनी लैंगिक अत्याचार आणि बलात्काराच्या धमक्या दिल्या. काही महिलांना नियोक्त्यांच्या किशोरवयीन मुलांकडून छळाचा सामना करावा लागला, तर काहींना महिला नियोक्त्यांकडून अनाहूत प्रश्न किंवा अयोग्य वर्तनामुळे अस्वस्थ वाटले. <\/p>

अनेक गटांमधून, महिलांना हे समजले की – कामाच्या ठिकाणी किंवा प्रवासादरम्यान त्यांनी जे सहन केले ते सामान्य नव्हते, तर लैंगिक छळ आणि सुरक्षितता आणि सन्मानाने काम करण्याच्या त्यांच्या मूलभूत अधिकाराचे उल्लंघन होते. मात्र, या जाणीवेमुळे त्यांना संस्थांकडून जबाबदारी घेण्याची मागणी देखील झाली, कारण त्यांना आधार देण्यासाठी असलेल्या यंत्रणा बहुतेकदा अकार्यक्षम, दुर्गम किंवा मार्गक्रमण करण्यासाठी खूप भीतीदायक होत्या.<\/p>

कृती करण्यासाठी एजन्सी: एक रोडमॅप<\/h3>

या अडथळ्यांना तोंड देत, महिलांनी त्यांचे संरक्षण करण्यासाठी असलेल्या व्यवस्थेवरच प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली. एका सत्रादरम्यान काहींनी विचारले, “कायद्याबद्दल शिकून काय होऊ शकते? जेव्हा आपले जिल्हा दंडाधिकारी (डीएम) एलसी तयार करण्यात पुरेसे लक्ष घालत नाहीत, तेव्हा आपण तक्रार कशी दाखल करू शकतो?”

सहभागी संशोधन दृष्टिकोनामुळे महिलांनी स्वतःच समस्येपासून निराकरणापर्यंतचा मार्ग मोकळा केला. त्यांनी हे कसे केले ते येथे आहे.<\/p>

1. अधिकाऱ्यांकडून जबाबदारीची मागणी करणे<\/h3>

अनेक महिला घरकामगारांनी त्यांच्या जिल्हाधिकाऱ्यांना भेटून एलसी अद्याप का स्थापन करण्यात आले नाही याची मागणी केली. त्यानंतर महिलांनी एमएफएफसोबत दिल्लीतील विविध जिल्ह्यांना भेट दिली आणि इतर महिला घरकामगारांना त्यांच्या प्रयत्नांमध्ये सामील होण्याचे आवाहन केले.<\/p>

यामध्ये मोठ्या प्रमाणात महिला नेतृत्व समोर आले. त्यांनी घरोघरी जाऊन इतर महिला घरकामगारांना POSH कायदा समजावून सांगितला आणि त्यांना डिमांड कार्डवर स्वाक्षरी करण्यास प्रोत्साहित केले<\/a>. या डिमांड कार्डमध्ये जिल्हाधिकाऱ्यांना त्यांच्या जिल्ह्याच्या एलसीची माहिती देण्यास आणि जर ते तयार झाले नाही तर ते त्वरित स्थापित करण्यास सांगितले गेले. सुमारे 3000 महिला घरकामगारांनी कार्डवर स्वाक्षरी केली, जी हा प्रकल्प कार्यरत असलेल्या दिल्ली आणि हरियाणामधील जिल्हाधिकाऱ्यांना सादर करण्यात आली .<\/p>

गुरुग्राममध्ये, महिला घरकामगारांनी त्यांचे डिमांड कार्ड सादर केल्यानंतर आणि त्यांच्या हक्कांसाठी मागणी केल्यानंतर, जिल्हा अधिकाऱ्यांनी, गृहनिर्माण संस्थांमध्ये POSH कायद्याबद्दल जागरूकता निर्माण करण्यासाठी MFF ने रहिवासी कल्याण संघटनांना (RWAs) सोबत घेऊन काम करावे अशी शिफारस केली. परिणामी, पहिल्यांदाच, गुरुग्राममधील गृहनिर्माण संस्थेतील रहिवासी, कर्मचारी आणि महिला घरकामगारांनी लैंगिक छळ रोखण्यासाठी एका प्रभावी निवारण यंत्रणेपर्यंत त्याची माहिती कशी पोहोचेल यावर चर्चा केली. 2023 मध्ये, एमएफएफने दिल्लीतील सर्व 11 जिल्ह्यांमध्ये आरटीआय दाखल करून<\/a> अधिकृत डेटासह केसला बळकटी देण्यासाठी एलसीच्या स्थितीबद्दल चौकशी केली. त्यानंतर ही माहिती महिला घरकामगारांना प्रकल्पाच्या ठिकाणी सामुदायिक बैठका, बॅनर आणि पुस्तिकांद्वारे उपलब्ध करून देण्यात आली. या माहितीने उत्तर आणि दक्षिण-पश्चिम दिल्लीतील महिला घरकामगारांना एलसी सदस्यांसोबत बैठका घेण्यास आणि त्यांच्यासाठी पॉश कायदा अधिक प्रभावी कसा बनवायचा यावर चर्चा करण्यास सक्षम केले.<\/p>

2. घरकामगार नियुक्त करणाऱ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे<\/strong><\/h3>

महिला घरकामगारांनी प्रसाराच्या प्रयत्नांसोबतच, त्यांच्या मालकांना बरोबर धेउन कामाच्या ठिकाणी सन्मान आणि सुरक्षिततेवर लक्ष केंद्रित करून मोहिमा देखील राबवल्या. त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी हक्कांची हमी देणारे कायदे नसताना, महिलांनी मालकांकडे त्यांच्या मूलभूत हक्कांचा आदर केला जावा अशी मागणी केली. यासाठी, त्यांनी मागण्यांची एक सनद तयार केली आणि आंतरराष्ट्रीय घरकामगार दिनी त्यांच्या मालकांना दिली. हिंदी आणि इंग्रजीमध्ये लिहिलेली, प्रत्येक मागणी मूलभूत अधिकार म्हणून तयार करण्यात आली होती आणि त्यांच्या कामाच्या वातावरणाशी संबंधित होती. उदाहरणार्थ, समानतेच्या अधिकाराचा अर्थ घरगुती कामगारांना जमिनीवर बसवण्याची किंवा त्यांना खास राखीव भांड्यांमध्ये जेवण देण्याची प्रथा बंद करणे असा होता. काही मालकांनी कार्डे पूर्णपणे फेटाळून लावली, परंतु अनेकांनी ती स्वीकारली.<\/p>

विविध ठिकाणी, महिला घरकामगार आता एकत्रितपणे संघटित होत आहेत, एकमेकांना पाठिंबा देत आहेत आणि पगार विवाद, भेदभाव आणि छळाच्या प्रकरणांमध्ये हस्तक्षेप करत आहेत. एका प्रसंगी, दिल्लीतील जसोला विहार येथील 30 महिलांच्या गटाने पोलिसांशी सामना केला आणि एका हिंसक मालकाकडून दोन घरकामगारांची सुटका करण्यासाठी मदत केली, त्याने घरकामगारांना एका आठवड्यापेक्षा जास्त काळ योग्य अन्न आणि पाण्याशिवाय काम करण्यास भाग पाडले होते.<\/p>

3. निवारण प्रणालीतील दोष भरून काढणे<\/h3>

अनेक प्रादेशिक आणि राज्यस्तरीय सल्लामसलतींद्वारे<\/a>, महिला घरकामगारांनी त्यांच्या अनुभवातून POSH कायद्याचा आढावा घेतला आणि त्यातील त्रुटींचे विश्लेषण केले. काही शिफारसी खाली दिल्या आहेत:<\/p>