{"id":66751,"date":"2025-09-03T15:27:04","date_gmt":"2025-09-03T09:57:04","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/mental-justice-addressing-the-mental-health-of-de-notified-tribes\/"},"modified":"2025-09-03T15:27:06","modified_gmt":"2025-09-03T09:57:06","slug":"mental-justice-addressing-the-mental-health-of-de-notified-tribes","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/social-justice\/mental-justice-addressing-the-mental-health-of-de-notified-tribes\/","title":{"rendered":"\u092e\u093e\u0928\u0938\u093f\u0915 \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f: \u0935\u093f\u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u091c\u092e\u093e\u0924\u0940\u0902\u091a\u094d\u092f\u093e \u092e\u093e\u0928\u0938\u093f\u0915 \u0906\u0930\u094b\u0917\u094d\u092f\u093e\u0915\u0921\u0947 \u0932\u0915\u094d\u0937 \u0926\u0947\u0923\u0947"},"content":{"rendered":"

मी गेल्या दोन दशकांहून अधिक काळ सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत आहे. विविध ना-नफा संस्थांमध्ये काम करत असताना मला जाणवले की भारतातील सामाजिक क्षेत्राने माझ्या समुदायांना भेडसावणाऱ्या समस्यांशी अजूनही थेट संवाद साधलेला नाही—घिसाडी गडिया लोहार समुदाय, जो एक विमुक्त जमात (डी. एन. टी.) आहे. 1871 मध्ये ब्रिटिश शासकांनी गुन्हेगारी जमाती कायदा मंजूर केला आणि भटक्या आणि विमुक्त जमातींना (एन. टी.-डी. एन. टी.) ‘गुन्हेगार’ असे खोटे लेबल लावले. 1952 मध्ये हा कायदा रद्द झाला, तरीही हे समुदाय आजही कलंकित आहेत आणि भेदभावाचा सामना करत आहेत.<\/p>

सामाजिक क्षेत्राला एन. टी.-डी. एन. टी. च्या सारख्या उपेक्षित समुदायांतील गुंतागुंत समजत नाही. एन. टी.-डी. एन. टी. समुदायांना अनेकदा कल्याणकारी योजना आणि विकास उपक्रमांतून वगळले जाते<\/a>, तरीही त्यांच्या मानसिक आरोग्यावर सततचा भेदभाव आणि दुर्लक्ष यांचा होणारा परिणाम याबद्दल फार कमी लिहिले किंवा बोलले जाते. लहानपणापासूनच्या माझ्या स्वतःच्या अनुभवांवरून, मला माहित होते की उपेक्षित लोकांचे मानसिक आरोग्य सामाजिक गतिशीलता, प्रतिष्ठा, शिक्षण आणि इतर गोष्टींसाठीच्या त्यांच्या संघर्षापासून वेगळे करून पाहता येत नाही. परंतु देशातील मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रातील एक मोठा गट मानसिक आरोग्याकडे केवळ वैद्यकीय दृष्टिकोनातून पाहतो—अशात त्यांच्या गरजांचा समावेश कसा होणार?<\/p>

वैद्यकीय प्रवचनापलीकडे<\/h3>

जेव्हा एखादी व्यक्ती अतिपणाने वागत असते किंवा उदासीनतेने वागते, तेव्हा असे म्हटले जाते की त्यांना एखाद्या मानसिक त्रासाने ग्रासले आहे आणि त्यांच्यावर उपचार करायला हवेत. काही वेळा तिच्या चिंतेचे किंवा नैराश्याचे निदान केले जाते. पण हा दृष्टिकोन त्या व्यक्तीच्या आरोग्यावर काय परिणाम झाला हे न सांगता त्याचे शवविच्छेदन करण्यासारखा आहे. सध्याच्या मानसिक आरोग्याच्या चर्चेत, ते एक चिंताग्रस्त, नैराश्यग्रस्त व्यक्ती आहेत असाच निष्कर्ष काढला जातो. पण या चिंता आणि नैराश्याचे मूळ कोण शोधणार? मी मानसिक आरोग्याची तज्ञ नाही, परंतु मी हे मान्य करते की ऐतिहासिकदृष्ट्या मानसिक आरोग्यावर उपचार करण्यासाठी पर्यायी दृष्टिकोन होते, त्यांचे दस्तऐवजीकरण केले गेले नसले तरीही ते काम करत होते.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

सावित्रीबाई फुले यांनी महिलांसाठी केलेल्या कामाचा विचार करा. त्यांनी एकट्या महिला, विधवा, तसेच लैंगिक हिंसा व घरगुती छळातून वाचलेल्या महिलांसोबतही काम केले<\/a>. त्या महिलांपैकी काही जणी जीवन संपवण्याचा प्रयत्न करत असत, तेव्हा सावित्रीबाई त्यांना घरी आणून त्यांचे अनुभव ऐकत असत. आत्महत्या टाळणे आणि आधार देणे—हे काय समुपदेशन नव्हते का? त्या कदाचित व्यावसायिक समुपदेशकांच्या परिभाषेत बसत नसतील, पण त्यांना उपेक्षितांना भेडसावणाऱ्या ऐतिहासिक अन्यायाची जाण आणि त्यावर उपाय शोधण्याची दृष्टी होती.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
उपेक्षित समुदायातील लोक, अनेकदा स्वतःला विचारतात- जे इतर करू शकतात ते मी का करू शकत नाही? | चित्र सौजन्य : पेक्सेल्स<\/a><\/figcaption><\/figure>

अन्यायावर कोणताही जादूई उपाय नाही<\/h3>

मी बारावीत माझ्या शाळेत दुसरी आले, पण त्यानंतरची काही वर्ष मी उच्च शिक्षण घेऊ शकले नाही. मला सतत असे वाटायचे की मी पुरेशी सक्षम नाही; माझ्यातल्या आत्मविश्वासाचा अभाव हा समाजाकडून होणाऱ्या दडपशाहीचा परिणाम आहे हे समजून घेण्यासाठी मला बराच वेळ लागला.<\/p>

\n

हजारो वर्षांपासून, आमच्या लोकांना असे सांगितले जात आहे की ते काही विशेषाधिकारप्राप्त लोकांपेक्षा कनिष्ठ आहेत.<\/p>\n<\/blockquote>

उपेक्षित समुदायातील लोक म्हणून, आम्ही अनेकदा स्वतःला विचारतो: ‘मी असे काही का करू शकत नाही जे इतर सहज करू शकतात?’ जर आम्हाला उत्तरे सापडली नाहीत आणि आम्हाला पडलेल्या या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यात मदत करण्यासाठी कोणीच नसेल, तर आम्ही स्वतःला आणि आमच्या समुदायाला दोष देऊ लागतो. हे आमचे विचार कुठून येतात? हे एखाद्या अंतर्निहित मानसिक आजाराचे परिणाम आहेत का? नाही, ते भेदभाव आणि सामाजिक उच्च-निचतेचे परिणाम आहेत.त्यामुळे मानसिक ताणतणावाच्या मूळ कारणांवर आधारित संवाद गरजेचा आहे.<\/p>

हजारो वर्षांपासून, आमच्या लोकांना असे सांगितले जात आहे की ते काही विशेषाधिकारप्राप्त लोकांपेक्षा कनिष्ठ आहेत. दररोजच्या संभाषणात त्यांच्या जातीची थट्टा होताना त्यांनी ऐकले आहे<\/a>. त्यांनी महाकाव्ये वाचली<\/a> आहेत आणि तोंडी कथा ऐकल्या आहेत जिथे असुरांना राक्षस म्हणून चित्रित केले आहे. जर तुम्ही झारखंडला भेट दिली तर तुम्हाला जाणवेल की असुर हा एक वेगळा सांस्कृतिक इतिहास असलेली जमात आहे<\/a>. आजही, जेव्हा डीएनटी समुदायातील लोकांवर खोटे खटले<\/a> दाखल केले जातात तेव्हा ते चोरी, घरफोडी आणि दरोडेखोरीबद्दल असतात आणि गुन्हेगारी भूतकाळाची<\/a> आठवण करून देतात. जणू काही आम्हाला सतत सांगितले जात आहे की जर आम्ही आमच्या मर्यादा ओलांडल्या आणि आवाज उठवला तर आम्हाला त्याचे परिणाम भोगावे लागतील.<\/p>

आम्हाला सांगितले जाते की ब्रिटिशांनी एन. टी.-डी. एन. टी. च्या जमिनी आणि संसाधने हिरावून घेतली आणि हे खरे असले तरी, प्रत्यक्षात ही प्रक्रिया जमीनदारांनी पार पाडली. हे जात, वर्ग आणि लिंगभेदांचे हिंसक मिश्रण होते आणि आजही ते चालू आहे. अनेक एन. टी.-डी. एन. टी. समुदाय त्यांच्या अस्तित्वाच्या मुलभूत गरजेमुळे भटक्या अवस्थेत आहेत; जर त्यांना स्थायिक व्हायचे असेल तर त्यांच्यासाठी जमीन<\/a> उपलब्ध आहे का? समाजातील उर्वरित लोक त्यांना स्थायिक होण्यासाठी आवश्यक असलेली जमीन आणि इतर संसाधने प्रदान करण्यास तयार आहेत का?<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\n

मानसिक आरोग्याकडे सामाजिक न्यायाच्या दृष्टिकोनातून देखील पाहिले पाहिजे. <\/p>\n<\/blockquote>

आज, आपण ना-नफा संस्था आणि मानसिक आरोग्य व्यावसायिकांना, समाजाने दुर्लक्षित केलेल्या लोकांसाठी मानसिक आरोग्य सुलभ करण्याच्या गरजेबद्दल बोलताना ऐकतो. हे एक चांगले पहिले पाऊल आहे, परंतु मानसिक आरोग्याकडे सामाजिक न्यायाच्या दृष्टिकोनातून देखील पाहिले पाहिजे. आपल्याला मानसिक न्यायासाठी<\/a> काम करण्याची आवश्यकता आहे. माझ्या मते, मानसिक न्यायाच्या संकल्पनेत, भारतीय संविधानाने दिलेले विकासाचे हक्क, संधी, सहभाग आणि नेतृत्व करणे या लोकांच्या अधिकारांचे समर्थन करणे आणि ते हक्क लोकांना मिळतील असे पाहणे हे देखील समाविष्ट आहे.<\/p>

मानसिक न्यायासाठी एक रोड मॅप<\/h3>

उपेक्षितांवर अत्याचार करणाऱ्या व्यवस्था बऱ्याच काळापासून निर्माण झाल्या आहेत. कोणत्याही ना-नफा संस्थेसाठी त्यांना एका दिवसात, एका आठवड्यात किंवा काही वर्षांत नष्ट करणे सोपे नाही. पण काम कुठेतरी सुरू झाले पाहिजे.<\/p>

2016 मध्ये मी ‘अनुभूती ट्रस्ट<\/a>’ सुरू केले, जेणेकरून तळागाळातील लोकांमध्ये नेतृत्व विकसित होईल, त्यांचा इतिहास पुन्हा उजळेल, ते स्वतःचे प्रतिनिधित्व करतील आणि व्यापक सामाजिक-राजकीय प्रक्रियांमध्ये सक्रिय होतील. आमच्या अनुभवातून आम्ही शिकलो की मानसिक न्याय मिळवण्यासाठी केवळ मानसिक आरोग्यविषयक प्रकल्प नकोत, तर संस्थेच्या इतर उपक्रमांमध्येही असे घटक असावेत जे उपेक्षितांना मानसिकदृष्ट्या सक्षम बनवतील. येथे काही उदाहरणे दिली आहेत:<\/p>

1. कृती संशोधन करा<\/h3>

ज्या समुदायांमध्ये अनुभूती काम करते त्यांच्याशी संवाद साधून आणि त्यांच्या अनुभवांबद्दल बोलून, आम्हाला नेहमीच नवे धडे मिळतात. अलिकडेच, महाराष्ट्रातील ठाणे येथील एनटी-डीएनटी समुदायांचे सर्वेक्षण करताना, आम्हाला कळले की काही लोक शौचालये किंवा स्वच्छता सुविधा मिळण्याची अपेक्षाही करत नाहीत, कारण ते ज्या जमिनीवर राहतात ती त्यांची नाही आणि त्यांच्याकडे कागदपत्रे नाहीत. त्याच बरोबर आम्हाला असेही समजले की त्यांना त्यांच्या मूलभूत हक्कांबद्दल आणि ते कसे मिळवता येतील याबद्दल ही माहिती असणे आवश्यक आहे, तसेच त्यांना त्यांच्या समुदायातून स्थानिक प्रतिनिधीत्वाचीही आवश्यकता आहे. म्हणूनच, ना-नफा संस्थांनी कोणतेही फायदे देण्यापूर्वी समुदायांशी संवाद साधून, त्यांच्या गरजा समजून घेऊन, त्यांच्या दृष्टीने काय सर्वाधिक उपयुक्त ठरेल हे निश्चित करणे आवश्यक आहे.<\/p>

2. संवादाची भाषा शोधा<\/h3>

ना-नफा संस्थांनी अशी भाषा वापरली पाहिजे की ज्यांच्याशी संवाद साधायचा आहे त्या समुदायाला ती सहज समजेल. अर्थात, संस्था प्रतिनिधींना समुदायाच्या स्थानिक भाषेत बोलता आले पाहिजे तसेच त्यांच्या वास्तवाचे प्रत्यक्ष आकलन देखील होणे आवश्यक आहे. संस्थात्मक भाषा इथे काम करणार नाही. संवादात वापरलेली उदाहरणे आणि किस्से समुदायाच्या अनुभवांमध्ये रुजलेले असले पाहिजेत.<\/p>

अनुभूतीने या प्रवासात अनेक गोष्टी शिकल्या आहेत आणि अजूनही आपल्या चुकांमधून शिकत आहे. एकदा आमच्या एका समुपदेशकाने एका महिलेला कामानंतर पुस्तके वाचण्याचा सल्ला दिला, ती पहाटे ३ वाजेपर्यंत काम करते हे त्याला माहीत नव्हते ; या प्रकारच्या दृष्टिकोनामुळे त्यांच्या वास्तविक जीवनाकडे दुर्लक्ष होते.<\/p>

मानसिक आरोग्यावरील चर्चा सोपी करण्यासाठी आम्ही सांस्कृतिक कार्यक्रम सुरू केले आहेत—जिथे लोक चित्रकला, गायन, कविता लेखन किंवा इतर सर्जनशील अभिव्यक्तीच्या माध्यमातून आपले अनुभव व्यक्त करतात. ही त्यांच्या दुःख, एकाकीपणा किंवा इतर भावना व्यक्त करण्याची संधी असते—आणि त्यांच्यावर कोणतेही ठराविक स्वरूपाचे मानसिक आरोग्य सत्र लादल्याशिवाय, संवाद सुरू करण्याचा मार्ग मिळतो.<\/p>

3. परस्पर देवाणघेवाणीची संस्कृती निर्माण करा<\/h3>

विकास आणि मानसिक आरोग्यक्षेत्रातील व्यावसायिकांनी शिकण्याची तयारी ठेवून दुर्लक्षित समुदायांशी संपर्क साधावा. यामुळे या संवादांमध्ये अंतर्निहित असलेल्या शक्तींमुळे असंतुलनाचे निराकरण होण्यास मदत होते. समुदायांना आरोग्य सुविधा, सामाजिक फायदे आणि बरेच काही मिळविण्यास मदत करताना ऐकण्याचा आणि शिकण्याचा मोकळेपणा असला पाहिजे. शेवटी, समस्येचे मूळ कारण शोधण्या खेरीज अन्य कोणताही उपाय असू शकत नाही आणि जेव्हा तुम्ही त्याबद्दल शिकण्यासाठी उत्सुक असाल तेव्हाच तुम्हाला हे काय आहे हे कळेल.<\/p>

4. हानिकारक कथनांना आव्हान द्या<\/h3>

विकास आणि मानसिक आरोग्य क्षेत्रात, उपेक्षित समुदायांच्या संघर्षाच्या कथांवर लक्ष केंद्रित करण्याची प्रवृत्ती आहे, अगदी त्यांच्याशी संभाषण करतानाही. हा दृष्टिकोन लोक असहाय्य आहेत या कल्पनेला बळकटी देतो, जी त्यांची ओळख आणि त्यांच्या संस्कृतीबद्दलच्या हानिकारक कथा ऐकत ऐकत जे वाढले आहेत त्यांच्यासाठी फायदेशीर नाही. त्याऐवजी त्यांनी त्यांच्या संस्कृती आणि वारशाची समृद्धता ओळखावी यासाठी मदत करण्यावर आणि त्यांच्या परिस्थितीच्या मूळ कारणांची समज व त्यासंदर्भातील त्यांचे हक्क या बाबतची समज निर्माण करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे.<\/p>

समाज असे गृहीतच धरतो की भटके समुदाय ध्येयहीनपणे भटकतात, मात्र वास्तव हे आहे की त्यांच्याकडे त्यांचे स्वतःचे नकाशे आणि नद्या आणि ऋतूंचे पारंपारिक ज्ञान असते जे त्यांना मार्गदर्शन करते. या समुदायांशी संभाषण अशा सशक्त कथांभोवती बांधले पाहिजे जे त्यांचा स्वतःवरचा<\/a> विश्वास वाढवण्यास मदत करतील.<\/p>

अनुभूती बहुजन लोकांसोबत काम करत असल्याने, आम्ही बहुजन चळवळ आणि आंबेडकरी राजकारणाबद्दल चर्चा करतो. आम्ही मुलांना पुण्यातील सावित्रीबाई फुले यांच्या भिडे वाडा शाळेत<\/a> घेऊन जातो जेणेकरून ते पहिल्या पिढीतील अनेक बहुजन महिलांनी जिथे शिक्षण सुरू केले होते ते ठिकाण पाहू शकतील. आम्हाला वाटते की एका खोलीतील व्याख्यानांना उपस्थित राहण्याऐवजी, या क्षेत्र भेटी आणि त्यानंतर होणाऱ्या संभाषणांमुळे मुले, तरुण, महिला आणि समुदाय नेत्यांना त्यांच्या समुदायांचे नेतृत्व, वारसा आणि मानसिक क्षमता याबद्दल धडे मिळण्यास मदत होते.<\/p>

5. कायदे, हक्क आणि धोरणांबद्दल जागरूकता निर्माण करा<\/h3>

मानसिक आरोग्य कायदा, 2017<\/a> सारखे प्रगतीशील कायदे आहेत, जे गरजू असलेल्या सर्वांना मानसिक आरोग्यसेवा प्रदान करण्यासाठी लागू करण्यात आले होते. भारतीय संविधान हे आणखी एक महत्त्वाचे साधन आहे<\/a> ज्याचा वापर उपेक्षित लोक त्यांच्या हक्कांसाठी करू शकतात. आपले मूलभूत अधिकार व्यक्तींमध्ये भेदभाव करत नाहीत. आपण लोकांना त्यांच्या संवैधानिक हक्कांबद्दल जागरूक करणे आणि त्यांना हे अधिकार मिळवण्याचे मार्ग शोधण्यात मदत करणे आवश्यक आहे.<\/p>

याशिवाय, संस्थांनीही आपल्या पातळीवर भेदभाव रोखणारी धोरणे आखली आणि अमलात आणली पाहिजेत—ते जात, लिंग किंवा इतर कोणत्याही आधारावर असो—आणि संघटनेतील सर्वांचे मानसिक स्वास्थ्य जपले पाहिजे. धोरणे आखताना निधीदार, कर्मचारी, बोर्ड सदस्य आणि इतर भागधारकांना ती वाचण्याची, पुनरावलोकन करण्याची आणि प्रश्न विचारण्याची संधी द्यावी. हे मानसिक न्यायाला प्रोत्साहन देणारे, पारदर्शक आणि निरोगी वातावरण तयार करते.<\/p>

सामाजिक क्षेत्राचे प्राधान्यक्रम पुन्हा परिभाषित करण्याची आवश्यकता आहे<\/h3>

उपेक्षित समुदायांसोबत खरोखरचं समावेशक भागीदारीचे मॉडेल विकसित करणे हा सामाजिक क्षेत्रासाठी एक दीर्घ प्रवास असेल. आपण हे तथ्य दुर्लक्षित करू शकत नाही की हे क्षेत्र स्वतःच पितृसत्ताकता, जातीयवाद, वर्गवाद आणि इतर भेदभावात्मक रचनेच्या प्रभावाखाली आहे. आज सामाजिक क्षेत्र ज्या दिशेने जात आहे त्यावर निधी देणाऱ्या संस्थांचा मोठा प्रभाव आहे, परंतु सर्वात उपेक्षित लोकांची खरोखर सेवा करण्यासाठी, आपण हे लक्षात ठेवले पाहिजे की निधी हे फक्त एक साधन आहे जे पुढे जाण्याच्या मार्गाला मदत करते. अनुभूती येथे आम्ही सतत स्वतःला आठवण करून देतो की स्त्रीवादी आणि जातविरोधी विचारसरणीचे पालन करताना व समुदायांसोबत काम करण्याच्या आपल्या ध्येयावर आपण कठोर संरचना, प्रकल्पाच्या अंतिम मुदतींचे ओझे आणि निधी देणाऱ्यांच्या मागण्यां अशा घटकांचा परीणाम होऊ देऊ नये.<\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशनटूलचा वापर केला आहे. सुशीलकुमार सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले आणि अंकिता भातखंडे यांनी याचे पुनरावलोकन केले आहे.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>