{"id":66764,"date":"2025-09-03T16:40:31","date_gmt":"2025-09-03T11:10:31","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/can-india-undo-its-unjust-transition-from-coal\/"},"modified":"2025-09-03T16:40:33","modified_gmt":"2025-09-03T11:10:33","slug":"can-india-undo-its-unjust-transition-from-coal","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/climate-emergency\/can-india-undo-its-unjust-transition-from-coal\/","title":{"rendered":"\u0915\u094b\u0933\u0938\u093e \u0916\u093e\u0923\u0940 \u092c\u0902\u0926 \u091d\u093e\u0932\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930,\u092e\u0942\u0933 \u092e\u093e\u0932\u0915\u093e\u0902\u0928\u093e \u091c\u092e\u0940\u0928 \u092a\u0930\u0924\u00a0\u0926\u094d\u092f\u093e\u0935\u0940"},"content":{"rendered":"

अक्षय ऊर्जेकडे<\/a> जाण्याबाबत चर्चा करताना, सरकारी कागदपत्रे आणि अहवालांमध्ये<\/a> ‘न्याय्य संक्रमण’ या विषयाची बरीच चर्चा केली जाते – न्याय्य संक्रमण म्हणजे अक्षय उर्जेकडे जाण्याचा खर्च आणि फायदा समानतेने समुदायामध्ये वाटून घेणे. तथापि, अशी संक्रमणे सतत घडतात असतात आणि एक देश म्हणून, आपला या बाबतचा इतिहास फार चांगला नाही. खरं तर, कोळसा, धरणे आणि वीज प्रकल्पांच्या बाबतीत पाहिलं तर, अन्याय्य संक्रमण झाल्याची अनेक उदाहरणे आपल्याकडे आहेत.<\/p>

विकास प्रकल्पांमुळे हजारो, लाखो लोक विस्थापित झाले<\/a> आहेत आणि शेकडो गावे नष्ट झाली आहेत<\/a>. 1950 च्या दशकात<\/a>, सार्वजनिक क्षेत्रातील युनिट्समुळे स्थानिक लोकांची एक संपूर्ण पिढी विस्थापित झाली. त्यानंतर खाजगी कंपन्यांच्या बंदिस्त खाणींचा<\/a> परिणाम दुसऱ्या पिढीवरही झाला आहे. विशेषतः छत्तीसगड, ओडिशा आणि झारखंडमध्ये बाधित झालेल्यांचे पुनर्वसन आणि स्थलांतराचे अपुरे रेकॉर्ड आहेत.<\/p>

अक्षय ऊर्जेकडे न्याय्य संक्रमणासाठी, आपण या ऐतिहासिक चुका सुधारल्या पाहिजेत. प्रथम, आपल्याला त्या समुदायांना भरपाई द्यावी लागेल. भूतकाळात आपण केलेल्या चुका दुरुस्त करून आणि नंतर या चुका पुन्हा होणार नाहीत याची खात्री करूनच आपण हवामान संकट अनुकूलन आणि शमन करण्याचा प्रयत्न करू शकतो.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

जमीन कोणाची?<\/h3>

भूसंपादन कायदा<\/a>, 2013 मध्ये असे म्हटले आहे की खाजगी संस्थांनी विकास प्रकल्पांसाठी घेतलेल्या जमिनीसाठी, अधिग्रहणाचा उद्देश स्पष्टपणे परिभाषित केला पाहिजे आणि त्यात कोणताही बदल नको. तसेच पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळ वापरात नसल्यास जमिनीचा तुकडा त्याच्या मूळ मालकाला परत करावा असे देखील त्यात म्हटले आहे. पण, कालबाह्य कोळसा क्षेत्र (अधिग्रहण आणि विकास) कायदा<\/a>, 1957 वापरल्यामुळे या नियमांचे वारंवार उल्लंघन केले जाते<\/a>. यामुळे परिसरातील स्थानिक समुदायांमध्ये विश्वासाची पोकळी निर्माण झाली आहे. कोळसा क्षेत्र कायदा भूसंपादन कायद्याशी पुन्हा जोडला पाहिजे.<\/p>

खाणकामातून न्याय्य संक्रमण म्हणजे जमीन मूळतः ज्या समुदायांकडून घेतली होती त्यांना परत देण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. अशा जमिनीचे पुनर्भरण हा कायदेशीर भाडेपट्टा कराराचा भाग आहे. जमीन ही पिढ्यानपिढ्याची संपत्ती आहे. सरकार खाणकाम केलेल्या भागात सार्वजनिक-खाजगी पायाभूत सुविधा प्रकल्प सुरू करण्याची योजना आखत आहे<\/a>. सरकार आणि खाजगी उद्योग किंवा एक उद्योग आणि दुसरा उद्योग यांच्यातयांच्या द्वारे जमिनीचा परस्पर पुनर्वापर होऊ शकत नाही. खरेतर, ही जमीन स्थानिक नगरपालिका संस्था किंवा ग्रामसभांना<\/a> परत दिली पाहिजे जे त्यावर पर्यायी उपजीविका निर्माण करू शकतात.<\/p>

प्रभावित समुदायासोबत नफा वाटून घ्या<\/h3>

जेव्हा जेव्हा विकास प्रकल्प हाती घेतला जातो तेव्हा स्थानिकांना असे आश्वासन दिले जाते<\/a> की हा प्रकल्प त्यांचे जीवन बदलेल आणि त्यांना चांगली उपजीविका मिळेल. खाण क्षेत्रातील आघाडीचे जिल्हे<\/a> – कोरबा, कोरिया, छतरा, धनबाद – सर्वात गरीब किंवा सर्वात असुरक्षित आहेत. हे प्रदेश अश्या अपूर्ण आश्वासनां मुळे अश्या परिस्थितीत आहेत.<\/p>

खाण आणि खनिजे (विकास आणि नियमन) (एमएमडीआर) कायदा<\/a>, 2015 अंतर्गत स्थापन करण्यात आलेला जिल्हा खनिज फाउंडेशन (डीएमएफ) खाणकामातून मिळणारा<\/a> नफा समुदायांना वाटून देण्यास मदत करणार होता. खाणकाम प्रभावित भागात पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा, आरोग्यसेवा आणि शिक्षण यासारख्या सेवा पुरवण्यासाठी ते काम करत होते. परंतु त्यात मोठ्या प्रमाणात भ्रष्टाचार झाला आहे<\/a>. अनेक प्रकरणांमध्ये, हा पैसा वापरात नसताना पडून आहे<\/a>; तर काही प्रकरणांमध्ये, रस्ते <\/a>आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या बांधकामावर खर्च केला जात आहे ज्याचा बाधित समुदायांना काहीच फायदा होत नाही.<\/p>

पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन उपाय <\/a>आणि या समुदायांचे संरक्षण करण्यासाठी डिझाइन केलेले कायदे<\/a> अस्तित्वात असले तरी भारतातील बहुतेक खाण जिल्हे विकास मापदंड, पर्यावरणीय आणि आरोग्य निर्देशकांवरखूपच<\/a> कमी गुण मिळवतात<\/a>.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
न्याय्य संक्रमण म्हणजे खाणकामासाठी जमीन ज्या समुदायांकडून मूळतः घेतली गेली होती त्यांना खाणी बंद झाल्यावर ती परत देणे. | चित्र सौजन्य: अॅडम कोहन<\/a> \/ CC BY<\/a><\/figcaption><\/figure>

सन्माननीय रोजगार मिळवून द्या<\/h3>

न्याय्य संक्रमण हे केवळ करड्या ते हिरव्या अश्या बदलांपुरते मर्यादित नसावे. या प्रक्रियेत लोकांची उपजीविका आणि जीवन देखील बदलले पाहिजे. वास्तविकता अशी आहे की स्थानिकांना विस्थापित करणाऱ्या आणि त्यांच्या पिढीतील संपत्ती हिरावून घेणाऱ्या प्रकल्पांच्या बदल्यात त्यांना योग्य मोबदला मिळत नाही. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, त्यांना आश्र्वासित केलेले रोजगार मिळत नाहीत<\/a>. त्यांचे उत्पन्न कमी होते आणि अखेर त्यांना त्यांच्याच घरांतून लांब फेकले जाते<\/a>. एकदा विस्थापित झाल्यानंतर, ते विकासाच्या रडारवरून देखील गळून पडतात. मी अलीकडेच छत्तीसगडच्या रायगड जिल्ह्यातील खाण क्षेत्रांचे सर्वेक्षण केले आणि मला आढळले की रोजगार असलेल्या लोकांपैकी फक्त 10-15 टक्के लोक त्या ठिकाणचे मूळ रहिवासी होते.<\/p>

लोकांना नोकरी मिळाली तरी ती त्यांच्या प्रतिष्ठेच्या बदल्यात असते. मी अशा लोकांना भेटलो आहे ज्यांच्या गावात त्यांची 20 एकर जमीन होती आणि आता त्यांना त्यांच्याकडून हिसकावलेल्या जमिनीवर पहारेकरी म्हणून नियुक्त केले गेले आहे. त्यांना उपजीविका मिळवून देणे म्हणजे केवळ सरकारी कार्यक्रम राबवणे नाही.<\/p>

पर्यावरणीय परिणाम मोजण्यासाठी समुदायांना सहभागी करून घेणे<\/h3>

पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन (EIA) चा<\/a> वापर एखाद्या क्षेत्रात विकास प्रकल्प उभारण्याचे आर्थिक आणि पर्यावरणीय खर्च आणि फायदे मोजण्यासाठी केला जातो. पण, मूल्यांकनाच्या बेंचमार्कचे पालन न केल्याने प्रकल्प रद्द होण्याची शक्यता क्वचितच असते<\/a>. उलटपक्षी, धरणे बांधण्यासारख्या वीज प्रकल्पांना सहज मान्यता मिळावी यासाठी EIA नियमांमध्ये अलीकडे अनेक सुधारणा करण्यात आल्या आहेत<\/a>.<\/p>

शिवाय, मूल्यांकन करणारे तज्ञ बहुतेकदा प्रभावित समुदायाचे प्रतिनिधित्व करण्याऐवजी प्रकल्प हाती घेणाऱ्यांचेच प्रतिनिधित्व करतात. आदर्श परिस्थितीत, सरकारने हे सुनिश्चित केले पाहिजे की समुदायांना त्यांच्या बदलत्या परिस्थिती बाबतचे निर्णय घेण्यात सहभागी करून घेतले पाहिजे आणि अशा प्रकारे त्यांच्यावर प्रभाव पाडतील अश्या घटकांचे मूल्यमापनाचा त्यांना एक भाग बनवले पाहिजे. <\/p>

ग्रामसभांना त्यांचे अधिकार वापरू द्या<\/h3>

पंचायत विस्तारित अनुसूचित क्षेत्र (पेसा) कायदा<\/a>, नुसार गावांमध्ये कोळसा खाणी उभारण्यापूर्वी ग्रामसभेची परवानगी घेणे बंधनकारक आहे. मात्र, या सभांमध्ये ग्रामस्थांनी व्यक्त केलेल्या विरोधानंतरही खाणी बांधल्या गेल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. काही प्रकरणांमध्ये, विविध <\/a>राज्यांत पेसा कायदा<\/a> लागू न<\/a> झाल्याच्या पळवाटीचा फायदा घेत जमिनीचा आणि तिच्या लोकांचा भविष्य निर्णय करण्यापूर्वी, सभांमध्ये झालेल्या च्रचांचा सरकारने विचारही केला नाही.<\/p>

ऊर्जा वहनाच्या प्रक्रियेदरम्यान समुदायाच्या मतांचा विचार केला जाईल याची खात्री करण्यासाठी, स्थानिक प्रशासनाच्या संस्थांना महत्त्व दिले पाहिजे.<\/p>

पर्यावरणीय मानके निश्चित करा आणि त्यांचे पालन करा<\/h3>

भरपाई देण्यासाठी वनीकरण निधी व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरण (CAMPA) ची<\/a> स्थापना करण्यात आली होती जेणेकरून जेव्हा जेव्हा वनक्षेत्र खाणकामासाठी घेतले जाते तेव्हा गैर-वन जमिनीवर भरपाई देणारा वनीकरणासाठी निधी गोळा करून तो वळवता येईल. पण, या निधीचा वापर आणि व्यवस्थापन<\/a> योग्य प्रकारे होत नाही. भरपाई देणारा वनीकरण निधी कायदा, 2016<\/a>, याचा आधार घेउन आता CAMPA निधीचा वापर<\/a> सामुदायिक जमिनी हस्तगत करण्यासाठी आणि वनात राहणाऱ्या समुदायांवर अत्याचार करण्यासाठी होतो.<\/p>

पर्यावरणदृष्ट्या नाजूक क्षेत्रांना नो-गो श्रेणीत समाविष्ट केले पाहिजे<\/a>, जेणेकरून या भागातील सर्व प्रकल्प आपोआप थांबतील. मात्र, हे निकष सतत शिथिल केले जात आहेत<\/a> आणि नवीन खाणींमुळे आपण मोठ्या प्रमाणावर हरित आच्छादन गमावत आहोत.<\/p>

जमीन हक्क कार्यकर्ता म्हणून, मला आता काळजी वाटते की कोणाची जमीन अक्षय ऊर्जेकडे संक्रमणासाठी वापरली जाईल. फक्त संक्रमणांबद्दल चर्चा सुरू झाल्यानंतरही, लोक सौर प्रकल्पांमुळे प्रभावित झाले<\/a> आहेत त्यांच्या एकर अन् एकर<\/a> जमिनी ताब्यात घेतल्या आहेत, आणि त्यांना तुटपुंजा परतावा मिळत आहे.<\/p>

आपण कधीतरी असा विचार करायला हवा की ऊर्जा संक्रमणाच्या न्याय्यतेचे मोजमाप करण्यासाठी कोणते निकष आहेत. देशात 120 जिल्हे असे आहेत<\/a> जिथे मोठ्या प्रमाणात जीवाश्म इंधनावर अवलंबून असलेले उद्योग आहेत आणि ह्यावर देशाच्या लोकसंख्येच्या एक चतुर्थांश लोकसंख्या अवलंबून आहे. जर भारताला खरोखरच न्याय्य संक्रमण करायचे असेल, तर त्याला भूतकाळात त्याने केलेल्या चुका दूरूस्त करून सुरुवात करावी लागेल. जेव्हा आश्वासने पूर्ण न करण्याचा आणि लोकहिताच्या कायद्यांना कमकुवत करण्याचा इतिहास असतो तेव्हा समुदायाचे सदस्य त्यांना न्याय मिळेल असा विश्वास बाळगू शकतात का?<\/p>

मूळ<\/em> <\/em>इंग्रजीतील<\/em> लेखाचा<\/em> <\/em>मराठी<\/em> अनुवाद<\/em> <\/em>करताना<\/em> ट्रांसलेशनटूलचा<\/em> <\/em>वापर<\/em> केला<\/em> <\/em>आहे<\/em>. <\/em>सुशीलकुमार<\/em> सडोलीकर<\/em> <\/em>यांनी<\/em> अनुवादीत<\/em> <\/em>लेख<\/em> तपासण्याचे<\/em> <\/em>व<\/em> संपादनाचे<\/em> <\/em>काम<\/em> केले<\/em> <\/em>आणि<\/em> अंकिता<\/em> <\/em>भातखंडे<\/em> यांनी<\/em> <\/em>याचे<\/em> <\/em>पुनरावलोकन<\/em> <\/em>केले<\/em> <\/em>आहे<\/em>.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>