{"id":66769,"date":"2025-09-03T19:00:53","date_gmt":"2025-09-03T13:30:53","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/active-citizenship-what-it-means-and-what-it-takes\/"},"modified":"2025-09-03T19:00:55","modified_gmt":"2025-09-03T13:30:55","slug":"active-citizenship-what-it-means-and-what-it-takes","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/perspectives\/active-citizenship-what-it-means-and-what-it-takes\/","title":{"rendered":"\u0938\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f \u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915\u0924\u094d\u0935: \u092f\u093e\u091a\u093e \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0915\u093e\u092f \u0906\u0923\u093f \u0924\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0915\u093e\u092f \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915 \u0906\u0939\u0947"},"content":{"rendered":"

1949 मध्ये, जेव्हा भारताचे संविधान अस्तित्वात आले, तेव्हा अशा समाजाचे स्वप्न मांडले गेले जो विविध नागरिकांमध्ये समानता, बंधुता, न्याय आणि स्वातंत्र्य या मूलभूत मानवी मूल्यांचे संरक्षण करेल. हक्क आणि कर्तव्यांच्या मांडणीद्वारे, संविधानाने राज्य आणि नागरिकांद्वारे या मूल्यांचे संरक्षण करून त्यांना प्रोत्साहित कसे केले जाईल हे स्पष्ट केले आणि आपण अमलात आणू शकू अशा मूलभूत प्रक्रियांची मांडणी केली. तेव्हापासून, वेळोवेळी, व्यक्ती आणि संस्था हे दोनही घटक त्यांच्या हक्कांसाठी एकत्र आले आहेत आणि त्यांनी संविधानात नमूद केलेल्या मूल्यांच्या आधारे बदल घडवून आणले आहेत. 1950 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयात आपल्या उपजीविकेच्या अधिकाराचे रक्षण करण्यासाठी याचिका दाखल करणारे<\/a> पहिले नागरिक मोहम्मद यासीन, आणि काश्मीरमधील त्यांच्या गावात राहणाऱ्या अनेक लोकांना ग्रामीण गृहनिर्माण योजनेचा लाभ<\/a> का मिळत नाही हे जाणून घेण्यासाठी माहिती अधिकार (RTI) अर्ज दाखल करणारे गुलाम मोहिउद्दीन शेख ही काही उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या दोनही व्यक्ती त्या असंख्य नागरिकांपैकी आहेत ज्यांनी वेगवेगळ्या प्रकारच्या अन्यायाचा निषेध केला आहे किंवा त्यांच्या आजुबाजूचा परिसर सुधारण्यासाठी स्वत:चा वेळ दिला आहे.<\/p>

या नागरिकांनी आपल्या समुदायांना वर आणण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. लोकशाहीच्या कार्यासाठी ते महत्त्वाचे आहेत, काय असले पाहिजे आणि प्रत्यक्षात काय आहे यामधील अंतर ते ओळखतात आणि संविधानाचा मार्गदर्शक म्हणून वापर करून ही दरी भरून काढण्यासाठी काम करतात. या लेखात, आपण सक्रिय नागरिकत्व प्रत्यक्षात कसे असते आणि संविधानिक मूल्यांवर आधारित कृती करण्याचा अर्थ काय आहे याचा शोध घेऊ.<\/p>

कोणते घटक एखाद्याला सक्रिय नागरिक बनवतात?<\/h3>

सक्रिय नागरिकत्वावर व्यापकपणे काम करणारे ब्रायोनी हॉस्किन्स, सक्रिय नागरिकांची ढोबळ व्याख्या “अशी करतात, लोकशाहीला प्रोत्साहन देणाऱ्या आणि टिकवून ठेवणाऱ्या विस्तृत श्रेणीतील क्रियाकलापांमध्ये<\/a> “गुंतलेले लोक. ही व्याख्या उलगडताना दोन पैलूंकडे लक्ष वेधले जाते:<\/p>

\"What<\/a><\/div>

1. सक्रिय नागरिक लोकशाहीला बळकटी देणारे उपक्रम हाती घेतात. यामध्ये सामुदायिक विकास, समाजसेवा, मते मांडणे, ग्रामसभा किंवा नगर परिषदांमध्ये भाग घेणे, मतदान करणे, याचिका करणे, निवडणुकीसाठी प्रचार करणे, पटत नसलेल्या गोष्टींचा निषेध करणे आणि असे इतर प्रयत्न समाविष्ट असू शकतात. सक्रिय नागरिकांनी या उपक्रमांचा वापर काही विशिष्ट मूल्यांसाठी आणि तत्त्वांसाठी केला पाहिजे—जसे की निवडीचे स्वातंत्र्य, मतप्रदर्शनाची समान संधी आणि सहभाग, तसेच इतरांचा आणि कायद्याचा आदर—ही लोकशाहीसाठी आवश्यक मूल्ये आहेत. भारताच्या बाबतीत, ही मूलभूत मूल्ये आपल्या संविधानात समाविष्ट आहेत.<\/p>

2. सक्रिय नागरिकत्व विकसित करणे ही आपसूक होणीरी प्रक्रिया नाही—ती शिकण्यासाठी आणि व्यवहारात आणण्यासाठी वेळ द्यावा लागतो. सक्रिय नागरिक बनण्याच्या प्रक्रियेत वादविवाद, संवाद आणि संघर्ष ओळखणे आणि त्यांचे निराकरण करणे महत्वाचे आहे.<\/p>

रोहिणी छारी यांचे उदाहरण घ्यायचे तर, जेव्हा त्यांच्या गावातील सार्वजनिक स्मशानभूमीमध्ये दलित व्यक्तीच्या अंत्यसंस्काराला परवानगी दिली नाही, तेव्हा तिथे राहणाऱ्या विविध समुदायांमध्ये तीव्र वाद निर्माण झाला. रोहिणी, जी स्वतः एका उपेक्षित समुदायातुन येते, तिने हस्तक्षेप केला आणि सरपंचांकडून यावर कारवाईची मागणी केली; त्यानंतर त्यांनी सार्वजनिक जागेतच अंत्यसंस्कार केले जातील अशी खात्री केली.<\/p>

मात्र, रोहिणी एवढ्यावरच थांबल्या नाहीत. सार्वजनिक स्मशानभूमीत जातीनुरुप असमान प्रवेश हा एक सततचा संघर्ष आहे ज्यासाठी अधिक शाश्वत उपाय योजणे आवश्यक आहे हे त्यांना जाणवले. म्हणून त्यांनी समुदायांची बैठक बोलावली आणि त्यांना एकमेकांशी संवाद साधण्यास मदत केली. सर्व बाजूंच्या चिंता आणि मते यावर चर्चा होत असताना, त्यांनी समाजात असलेल्या भेदभावाकडे लक्ष वेधले. रोहिणीने भारतीय संविधानात समाविष्ट असलेल्या समानता, प्रतिष्ठा आणि बंधुत्वाच्या मूल्यांचा उल्लेख केला आणि जाती-आधारित भेदभावाला प्रतिबंधित करणाऱ्या कलम 15 बद्दल<\/a> देखील सांगीतले. पुढे त्यांनी सर्वांना सांगितले की अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायदा<\/a>, 1989 अंतर्गत जाती-आधारित भेदभाव हा गुन्हा आहे. या चर्चेतून शेवटी असा निर्णय झाला की स्मशानभूमी सर्व समुदायांसाठी सामायिक करावी.<\/p>

रोहिणी यांनी समता आणि प्रतिष्ठा या घटनात्मक मूल्यांचे रक्षण करणाऱ्या सामुदायिक कृतीचा पुरस्कार केला. त्यांनी या मूल्यांचे समर्थन करणाऱ्या कायदेशीर तरतुदींचा उल्लेख केला, सरपंचांसह समुदायातील सदस्यांशी सक्रियपणे संवाद साधला आणि नागरिकांचे हक्क आणि जबाबदाऱ्यांचे समर्थन केले. या प्रयत्नांद्वारे, त्या त्यांच्या समुदायात लोकशाही आणि विकासासाठी कार्य करणारी एक महत्त्वाची शक्ती म्हणून उदयास आल्या.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>
\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
सक्रिय नागरिक बनण्याच्या प्रक्रियेत वादविवाद, संवाद आणि संघर्ष ओळखणे तसेच त्यांचे निराकरण करणे महत्वाचे आहे. | चित्र सौजन्य:<\/strong> वी, द पीपल अभियान<\/a><\/figcaption><\/figure>

समुदाय-आधारित ना-नफा संस्थांची भूमिका<\/h3>

तळागाळात काम करणाऱ्या, समुदाय-आधारित ना-नफा संस्था सक्रिय नागरिकत्व विकसित करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहेत आणि सामाजिक बदलाच्या सूत्रधार ठरतात. त्या बहुतेकदा दुर्लक्षित समुदायांमधील नागरिकांना सोबत घेऊन जवळून काम करतात, जेणेकरून त्यांना दररोज येणाऱ्या समस्यांचे- भेदभाव, प्रशासनातील अपयश आणि दुर्गमता, असमानता आणि अन्याय- यांचे निराकरण करता येते. त्यांच्या रचनेचा विचार केला तर, समुदाय-आधारित ना-नफा संस्था आपल्या संविधानात अंतर्भूत असलेल्या मूल्यांचे रक्षण करण्यासाठीच अस्तित्वात आल्या आहेत.<\/p>

“वी, द पीपल अभियान<\/a>” मध्ये, आम्ही अनेक ना-नफा संस्थांसोबत काम करत आहोत जेणेकरून त्यांना त्यांच्या कामात सक्रिय नागरिकत्वाचा दृष्टिकोन समाविष्ट करता येईल. यापैकी एक म्हणजे सिनर्जी <\/a><\/a>संस्थान, ही एक संस्था आहे जी सुरुवातीला मध्य प्रदेशातील हरदा येथील आदिवासी तरुणांच्या हक्कांसाठी कार्य करत होती. त्यांच्या नेतेमंडळींनी संविधान आणि सक्रिय नागरिकत्वाबद्दलची त्यांची समज वाढवण्यासाठी सखोल प्रशिक्षण घेतले. या प्रक्रियेमुळे त्यांना विविध समुदायांमधील तरुणांवर अनेक पातळ्यांवर अन्याय होऊ शकतो हे समजण्यास मदत झाली. म्हणूनच, केवळ आदिवासी तरुणांवर लक्ष केंद्रित केल्याने आदिवासी तरुण आणि अनुसूचित जातीतील तरुण यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायांमध्ये फारसा फरक पडणार नाही हे त्यांच्या लक्षात आले. मूळ कारणे समजून घेण्यासाठी संवैधानिक मूल्यांचा आधार घेउन, विविध समुदायातील तरुणांना एकत्र आणून आणि व्यापक दृष्टीकोनातून संरचनात्मक असमानता आणि भेदभावाचे परीक्षण करण्याचे काम त्यांनी केले. अशाप्रकारे, सिनर्जी संस्थेने त्यांच्या कार्यक्रमांमध्ये सक्रिय नागरिकत्वावर भर देऊन या प्रदेशातील सर्व तरुणांच्या चिंता दूर केल्या.<\/p>

प्रदान<\/a> या ना-नफा संस्थेने स्वयं-सहायता गटांसोबत (SHGs) काम करणाऱ्या महिला नेत्यांना सक्रिय नागरिकत्वासाठी संसाधनांसह सक्षम करण्याची आवश्यकता ओळखली. महिला नेत्यांना संवैधानिक मूल्ये, अधिकार आणि त्यांची कायद्यांबद्दलची समज सुधारण्यासाठी संस्थेने त्यांच्यासोबत अनेक क्षमता-निर्मिती कार्यक्रम आयोजित केले. प्रशिक्षण सत्रांपूर्वी, महिला आठवड्यातून एकदा सामुदायिक समस्या जाणून घेण्यासाठी आणि त्यावर चर्चा करण्यासाठी भेटत असत, या समस्या सोडवण्यासाठी त्या प्रदान संस्थेकडे एक माध्यम म्हणून पाहतात. प्रशिक्षणानंतरचा महत्त्वाचा फरक असा होता की महिला राज्य अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधून यापैकी काही समस्या सोडवण्यास स्वतःला सक्षम मानू लागल्या – उदाहरणार्थ, विधवा पेन्शन, रेशन आणि पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता, यांकडे त्यांनी अधिकार म्हणून पाहिले. स्थानिक स्वराज्य संस्थांसोबत सक्रियपणे सहभागी होऊन आणि ग्रामसभांमध्ये ठामपणे सहभाग घेऊन या नेत्यांना आत्मविश्वास मिळाला, ज्यामुळे त्या त्यांच्या समुदायातील विकासावर प्रभाव पाडू शकल्या. सदस्य स्वतः या संवैधानिक मूल्यांचे पालन कसे करतात आणि त्यांच्यातील सर्वात दुर्लक्षित लोकांना येणाऱ्या अडचणी दूर करण्यासाठी ते कसे अधिक प्रयत्न करू शकतात यावर स्वयं-सहायता गटांमध्ये सक्रिय चर्चा वाढत आहे.<\/p>

आपल्या कामात सक्रिय नागरिकत्वाचा समावेश करतांना ना-नफा संस्थांसमोर आलेली आव्हाने<\/h3>

वरील उदाहरणांवरून, हे स्पष्ट होते की त्यांच्या कामात सक्रिय नागरिकत्वाचा दृष्टिकोन समाविष्ट करून, ना-नफा संस्था लोकांना सक्षम करू शकतात. यामुळे लोक लोकशाहीमध्ये त्यांनी बजावलेल्या महत्त्वाच्या भूमिकेची जबाबदारी घेण्यास, शासन प्रक्रियेत सहभागी होण्यास आणि आपल्या संविधानाने परिभाषित केलेल्या शक्तिशाली मूल्यांचा आणि चौकटीचा वापर करून समस्या सोडवण्यासाठी पावले उचलण्यास सक्षम होतात. तथापि, सर्व ना-नफा संस्थांना हे साध्य करणे शक्य होणार नाही. याची कारणे पुढील प्रमाणे:<\/p>

1. आरोग्य, शिक्षण आणि उपजीविकेच्या बाबतीत समुदायांना भेडसावणाऱ्या तातडीच्या समस्या सोडवण्याची गरज आहे. अनेक प्रकरणांमध्ये, जेव्हा सरकार प्रतिसाद देत नाही किंवा त्यांचा प्रतिसाद अपुरा असतो, तेव्हा समुदायांच्या गरजा पूर्ण करण्याकरीता ना-नफा संस्था एकमेव आधार बनतात. कारण तात्काळ आव्हानांना तोंड देणे महत्वाचे असल्यामुळे, संघटना समानता आणि न्याय यासारख्या मूलभूत मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करण्यास नेहमीच प्राधान्य देऊ शकत नाहीत.<\/p>

2. मर्यादित संसाधने हे आणखी एक कारण आहे, ना-नफा संस्था तात्काळ समस्यांवर लक्ष केंद्रित करतात आणि व्यापक, दीर्घकालीन गरजांकडे लक्ष देऊ शकत नाहीत. विशिष्ट गरजा जलद आणि कार्यक्षमतेने पूर्ण करण्यावर लक्ष केंद्रित केल्याने समुदायांना राज्याकडून चांगल्या सेवा मिळविण्यास पात्र नागरिक म्हणून न पाहता सेवांचे ‘लाभार्थी’ म्हणून पाहिले जाऊ शकते. म्हणूनच, ना-नफा संस्था त्यांच्या कार्यक्रमांद्वारे सक्रिय नागरिकत्वाच्या विकासाला प्राधान्य न देता क्षमता निर्माण करण्यावर भर देतात. त्यासाठी ज्या प्रश्नांवर संस्था काम करत आहेत त्यांच्याशी थेट संबंधित बाबींवर प्रशिक्षण देतात.<\/p>

3. दीर्घकालीन धोरणात्मक मुद्द्यांमध्ये सहभागी होणे कधीकधी ना-नफा संस्थांसाठी एक आव्हान बनू शकते कारण त्यांना अशा प्रयत्नांसाठी निधी पुरवणारे भागीदार मिळवणे कठीण जाते.<\/p>

सक्रिय नागरिकत्वाला प्रोत्साहन देण्यासाठी ना-नफा संस्थांसाठीची धोरणे<\/h3>

समुदायांसोबतच्या त्यांच्या कामात सक्रिय नागरिकत्वाचा समावेश करण्यासाठी ना-नफा संस्था काय करू शकतात हे, अनेक ना-नफा संस्थांसोबत आम्ही केलेल्या कामाच्या आधारे, येथे काही सोप्या टप्प्यांमध्ये मांडले आहे:<\/p>

1. भारतीय संविधानाच्या प्रस्तावनेच्या<\/a> प्रती मुख्य कार्यालय, क्षेत्रीय कार्यालये आणि समुदाय केंद्रांमध्ये, शक्यतो संस्थेच्या दृष्टिकोन आणि मूल्यांच्या विधानांसोबत प्रदर्शित कराव्यात. वेगवेगळ्या संवैधानिक मूल्यांवर चर्चा सुलभ करण्यासाठी आणि राष्ट्राच्या दृष्टिकोन आणि मूल्यांमधील संबंधांचे परीक्षण करण्यासाठी एक साधन म्हणून ही प्रस्तावना काम करू शकते. हे संघटनेच्या सदस्यांना आणि ते ज्या समुदायां बरोबर काम करत आहेत अशा समुदायांना एक संदर्भ बिंदू देते. असमानता, अन्याय किंवा दडपशाहीच्या कोणत्याही समस्या हाताळताना ते याकडे पाहू शकतात. अशा दृष्टिकोनामुळे हे सुनिश्चित होते की, तात्कालिक समस्येवर काम करताना देखील, ते समस्येच्या मूळ कारणाबद्दल सतत जागरूक राहू शकतात.<\/p>

2. नागरिकांच्या भूमिका आणि जबाबदाऱ्यांवर चर्चा करण्यासाठी सामुदायिक बैठकांमध्ये प्रस्तावनेच्या प्रती वापराव्यात. असे प्रश्न विचारले जावेत की, आपण कोणत्या प्रकारचा समाज निर्माण करू इच्छितो? आपल्यापैकी प्रत्येकाकडून आणि राज्याच्या अधिकाऱ्यांकडून काय अपेक्षा आहे? नागरिक आणि राज्य दोघांनाही मार्गदर्शन करणारी मूल्ये कोणती आहेत? यामुळे त्यांना त्यांचे स्वतःचे हित लक्षात घेण्यास, एक समान दृष्टिकोन निश्र्चित करण्यास आणि त्या दिशेने काम करण्याची जबाबदारी घेण्यास मदत होऊ शकते.<\/p>

3. ग्रामसभा आणि वॉर्ड-स्तरीय बैठकांमध्ये तसेच स्थानिक स्वराज्य संस्थेच्या इतर व्यासपीठांवर सक्रियपणे सहभागी होण्यासाठी समुदायातील सदस्यांना प्रोत्साहित करावे. या सभा स्थानिक प्रशासनासाठी मंच म्हणून काम करतात जिथे नागरिक निर्णय प्रक्रियेत सक्रियपणे सहभागी होऊ शकतात आणि कार्यशाळांमध्ये शिकवल्या जाणाऱ्या सक्रिय नागरिकत्वाच्या संकल्पनांना व्यवहाराशी जोडू शकतात. या संभाषणांमध्ये सहभागी होऊन, लोक सक्षम होतात आणि त्यांच्या समुदायांवर थेट परिणाम करणारी धोरणे आणि उपक्रमांना आकार देण्यास हातभार लावतात.<\/p>

4. समुहाच्या अंतर्गत प्रशिक्षण प्रक्रियेत संवैधानिक मूल्ये आणि चौकटी (अधिकार, मार्गदर्शक तत्त्वे, राज्याची भूमिका आणि कायदा ) यावरील मूलभूत प्रशिक्षण समाविष्ट करावे. यामुळे समुह हाती घेत असलेल्या कोणत्याही कार्यक्रमात संवैधानिक मूल्यांचा दृष्टिकोन अंतर्भूत करण्यास मदत होईल.<\/p>

भारतीय संविधान 75 व्या वर्षात प्रवेश करत असताना, विकासाची महत्वाची शक्ती म्हणून नागरिकांनी त्याची भूमिका स्वीकारणे अत्यावश्यक आहे. समुदाय-आधारित ना-नफा संस्थांनी या परिवर्तनाच्या प्रवासात नागरिकांचे संगोपन करण्यात त्याची मौल्यवान भूमिका मान्य केली पाहिजे.<\/p>

मूळ <\/em>इंग्रजीतील<\/em> लेखाचा <\/em>मराठी<\/em> अनुवाद <\/em>करताना<\/em> ट्रांसलेशनटूलचा <\/em>वापर<\/em> केला <\/em>आहे.<\/em> <\/em>सुशीलकुमार<\/em> सडोलीकर <\/em>यांनी<\/em> अनुवादीत <\/em>लेख<\/em> तपासण्याचे <\/em>व<\/em> संपादनाचे <\/em>काम<\/em> केले <\/em>आणि<\/em> अंकिता <\/em>भातखंडे<\/em> यांनी <\/em>याचे <\/em>पुनरावलोकन <\/em>केले <\/em>आहे.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>