{"id":70925,"date":"2026-03-31T10:47:09","date_gmt":"2026-03-31T05:17:09","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/confessions-of-a-professional-panellist\/"},"modified":"2026-03-31T10:47:11","modified_gmt":"2026-03-31T05:17:11","slug":"confessions-of-a-professional-panellist","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/perspectives\/confessions-of-a-professional-panellist\/","title":{"rendered":"\u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0938\u093e\u092f\u093f\u0915 \u092a\u0945\u0928\u0932\u093f\u0938\u094d\u091f\u091a\u0940 \u0915\u092c\u0941\u0932\u0940"},"content":{"rendered":"

विकास क्षेत्रामधे पॅनेल चर्चा विशेष आवडतात. एखादी समस्या उद्भवली की त्यासाठी आपण पॅनेल बसवतो. समस्या कायम राहिली, तर पुन्हा एक पॅनेल—यावेळी वेगळ्या सूत्रसंचालकासह. तरीही काही बदल झाला नाही, तर आणखी एक पॅनेलिस्ट वाढवून त्याचे ‘बहु-हितधारक’ असे नामकरण केले जाते. <\/p>

कुठल्याही गुंतागुंतीसाठी पॅनल हे आपले ठरलेले उत्तर झाले आहे. ते सगळीकडे असतात: कॉन्फरन्स, दान करणाऱ्यांशी सल्ला मसलत, कार्यक्रम जाहीर करणे, ‘ऐकण्याची सत्रे’. या सर्व प्रकारांचा आपण अतिरिक्त वापर करतो, पण एक मूलभूत प्रश्न विचारायला विसरतो: या पॅनल चर्चांचा नक्की उद्देश काय आहे?<\/p>

मंचावरील एक कबुली<\/h3>

ही टीका बाहेरच्या व्यक्तीने केलेली नाही. मी स्वतः अनेक पॅनल्सचा भाग होतो. मी त्यांचे नियोजन करण्यात मदत केलेली आहे. तेच तेच मुद्दे वेगवेगळ्या भाषेत मांडले जात असताना, त्यासाठी मान डोलावलेली आहे. पण माझे लक्ष कायम घड्याळाकडे असायचे आणि कोणीतरी काही नवीन नवीन विषय मांडेल अशी आशा असायची. <\/p>

\"What<\/a><\/div>

हळू हळू मला जाणीव झाली. एका कॉन्फरन्समधे (नावाने काही फरक पडत नाही), पॅनेलचा उद्देश अंमलबजावणीतील अपयशासंबंधी अवघड प्रश्न हाताळणे असा होता. पॅनेलिस्ट्स हुशार, अनुभवी आणि चांगल्या हेतूने सहभागी झालेले होते. तरीही सत्र पुढे सरकत असताना, कोणीही एकमेकांच्या मुद्द्यांना उत्तर दिले नाही. कोणत्याही गृहीतकांना आव्हान दिले गेले नाही. ज्या मुद्द्यांवर तडजोड करावी लागते असे मुद्दे समोरच आले नाहीत. चर्चा रंगात येईपर्यंत वेळ संपला होता. <\/p>

लोक मात्र ‘छान पॅनेल होते’ असे म्हणत बाहेर पडले. पण मी मात्र, नेमके काय घडले, याचाच विचार करत राहिलो.<\/p>

पॅनेल्स म्हणजे एक सुरक्षित जागा झालेले आहेत, जे अपेक्षित नाही<\/h3>

विकास क्षेत्रातील बरेचसे पॅनेल्स कुठलाही दृष्टिकोन किंवा असहमती किंवा निर्णय द्यावा म्हणून बनवलेले नाहीत. सर्वांना सुरक्षित वाटेल, एकच विचार आणि समान  प्रश्न असणारे वक्ते असतील बनवले जातात, त्यामुळे कुठलेच उत्तर मिळत नाही. <\/p>

त्यातच एकसारखे सूत्र वापरले जाते: <\/p>

    \n
  1. सूत्रसंचालक प्रभावी परिचय वाचून दाखवतो.<\/li>\n\n\n\n
  2.  प्रत्येक पॅनेलिस्ट सर्वांना आधीपासून मान्य असलेले मुद्दे पुन्हा मांडतो.<\/li>\n\n\n\n
  3.  चर्चा रंगात येताच वेळ संपतो.<\/li>\n\n\n\n
  4.  प्रेक्षकांपैकी कोणीतरी प्रश्न विचारताना म्हणतो —“हा खरं तर एक टिप्पणी आहे…”<\/li>\n<\/ol>

    कोणीही कधीही खरी उत्तरे देत नाही.<\/p>

    \"donate<\/a><\/div>

    तुम्हाला तुम्ही किती छान बोलता यासाठी प्रोत्साहन मिळते, विचारांसाठी नाही. जे थोडक्यात बोलून पण प्रभाव पाडतात त्यांना प्राधान्य दिले जाते, अनिश्चिततांशी झगडा करणाऱ्यांना नाही. या पॅनेल चर्चा सार्वजनिक असतात, त्यांचे रेकॉर्डिंग केले जाते आणि कधी कधी याबद्दल ट्विटही केले जाते, त्यामुळे प्रामाणिकपणापेक्षा सादरीकरणाला जास्त महत्व दिले जाते.<\/p>

    \"minimalist<\/source><\/source><\/source><\/picture><\/a>
    कुठल्याही गुंतागुंतीसाठी पॅनेल हे कायमस्वरूपी उत्तर झाले आहे. । चित्र साभार : रॉपिक्सेल<\/a><\/figcaption><\/figure>

    तरीही हे पुन्हा पुन्हा करत राहण्याचे कारण काय<\/h3>

    पॅनेल्सचा मुळात फायदा हा आहे कि त्याच्यामुळे संस्थेचे अनेक प्रश्न एकदम सुटतात. या सर्वसमावेशक, आयोजित करायला सोप्या, सुटसुटीत, आणि ‘परिणाम’ दाखवणारी चित्रे देणाऱ्या असतात. सगळ्यात महत्वाचे म्हणजे, कुठलाही निर्णय घेण्याची गरज पडू न देता काहीतरी कृती केल्याचा आभास निर्माण करतात.<\/p>

    याची सगळ्यात मोठी उणीव म्हणजे त्याचे स्वरूप नसून, त्याने काय टाळणे शक्य होते ही आहे. पॅनेल्समधे कठीण प्रश्नांना थेट हात घालण्याऐवजी त्यांच्या भोवती चर्चा करत राहण्याची मुभा देतात.<\/p>

    विशेषकरून विकास क्षेत्रात पॅनेल अधिक आकर्षक वाटतात, कारण त्यांद्वारे मतभेद उघड न करता गांभीर्याचे प्रदर्शन करता येते—जे अन्यथा भागीदारीत गुंतागुंत निर्माण करू शकते, निधीदारांना अस्वस्थ करू शकते किंवा नेमक्या परिणाम करणाऱ्या गोष्टीचा आपण अजूनही शोध घेत आहोत हे उघड करू शकते.<\/p>

    खरा बदल नक्की कशामुळे घडेल<\/h3>

    आपण ही परिस्थिती बदलण्याबद्दल खरंच विचार करत असू तर, ‘आणखी चांगले पॅनल’ हा पर्याय नाही.<\/p>

    पॅनेल कमी आणि धैर्य जास्त आवश्यक आहे. <\/p>

    इथे काही गोष्टी दिलेल्या आहेत ज्यांच्यामुळे खरोखर फरक घडू शकेल:<\/p>