{"id":73943,"date":"2026-07-27T12:26:38","date_gmt":"2026-07-27T06:56:38","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/article\/%primary_category_article%\/skilling-alone-isnt-enough-for-rural-entrepreneurs\/"},"modified":"2026-07-27T12:26:41","modified_gmt":"2026-07-27T06:56:41","slug":"skilling-alone-isnt-enough-for-rural-entrepreneurs","status":"publish","type":"article","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/article\/livelihoods\/skilling-alone-isnt-enough-for-rural-entrepreneurs\/","title":{"rendered":"\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u091c\u0915\u093e\u0902\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0915\u0947\u0935\u0933 \u0915\u094c\u0936\u0932\u094d\u092f \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u0941\u0930\u0947\u0938\u093e \u0928\u093e\u0939\u0940"},"content":{"rendered":"

23 वर्षांच्या राजूने* दक्षिण राजस्थानमधील गोगुंडा गावाच्या धूळलेल्या मुख्य रस्त्यावर, दुचाकी दुरुस्तीचे गॅरेज चालू केले, तेव्हा आपले कुटुंब ज्या चक्रात पिढ्यानुपिढ्या अडकले आहे, त्यातून आपण सुटलो आहोत असा त्याला विश्वास वाटला. आता त्याला गुजरातमधील औद्योगिक भागांमध्ये अनिश्चित रोजगारासाठी स्थलांतर करण्याची गरज नव्हती. एक लहानसे तांत्रिक प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर, त्याने साधनसामुग्री खरेदी करण्यासाठी 15,000 रुपये जमा केले, एक लहान पत्र्याचे शेड भाड्याने घेतले आणि स्थानिक ग्राहकांना सेवा देण्यास सुरुवात केली.<\/p>

दोन वर्षांनंतर, राजूचे गॅरेज अजूनही गावाच्या मुख्य रस्त्यावर उभे आहे—त्याचे हे छोटेसे कार्यस्थळ आता परिसरातील लोकांसाठी विश्वासार्ह केंद्र बनले आहे. आपल्या दुचाकी सुरळीत चालू ठेवण्यासाठी जवळपासचे लोक त्याच्यावर नियमितपणे अवलंबून असतात. तो अनेक तास काम करतो आणि सुमारे 12,000–15,000 रुपये दरमहा कमावतो, जे मूलभूत घरगुती खर्च भागवण्यासाठी आणि लहान कर्ज फेडण्यासाठी पुरेसे आहे. त्याचे दुकान हे राजस्थानातील गावांमध्ये दरवर्षी सुरू होणाऱ्या शेकडो सूक्ष्म उद्योगांपैकी एक आहे. स्थानिक पातळीवरच रोजगाराच्या संधी निर्माण करून उपजीविका उभारण्याचा निर्धार केलेल्या कुशल आणि प्रेरित तरुणांनी हे उद्योग उभे केले आहेत.<\/p>

राजूसारखे अनेक तरुण उद्योजक घराजवळच उपजीविकेचे साधन मिळवण्यात यशस्वी होतात. योग्य मदत मिळाल्यास, हे छोटे व्यवसाय मोठ्या व्यवसायांमध्ये रूपांतरित होऊ शकतात ज्यातून रोजगारनिर्मिती आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था मजबूत होते.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

राजूची गोष्ट ही भारताच्या ग्रामीण बिगर-शेती अर्थव्यवस्थेला चालना देणाऱ्या सूक्ष्म आणि लघुउद्योगांच्या मोठ्या, परंतु नाजूक परिसंस्थेचा एक भाग आहे. मात्र, कौशल्य विकास कार्यक्रम अनेकदा प्रशिक्षणार्थ्याला प्रमाणपत्र मिळाल्यानंतर संपतात; परंतु खरा संघर्ष त्यानंतर सुरू होतो—जेव्हा तरुण आपल्या कौशल्याचे स्थिर उत्पन्नाच्या संधीत रूपांतर करण्याचा प्रयत्न करतात.<\/p>

ग्रामीण सूक्ष्म-उद्योगांचे आश्वासन (आणि मर्यादा)<\/h3>

सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग (MSMEs) यांना भारताच्या बिगर-शेती अर्थव्यवस्थेचा आधारस्तंभ<\/a> म्हणून मोठ्या प्रमाणावर ओळखले जाते. सरकारी अंदाजानुसार, MSMEs भारताच्या GDP मध्ये सुमारे 30 टक्के<\/a> योगदान देतात आणि सुमारे 12 कोटी लोकांना रोजगार पुरवतात. या विस्तृत क्षेत्रात, अधिकतर सूक्ष्म उद्योग आहेत—लहान, बहुतेकदा व्यक्ती किंवा कुटुंबांद्वारे चालवले जाणारे अनौपचारिक व्यवसाय.<\/p>

\n

जेव्हा एखादी तरुण व्यक्ती आपल्या गावी परत येते, दुकान सुरू करते आणि एका लहान बाजारपेठेत टिकून राहण्याचा प्रयत्न करते तेव्हा काय होते?<\/p>\n<\/blockquote>

गेल्या काही वर्षांमध्ये, सरकारी धोरणे, कौशल्य विकास उपक्रम आणि वित्तीय समावेश योजनांनी या क्षमतेला योग्य दिशा देण्याचा प्रयत्न केला आहे. स्टार्ट-अप इंडिया<\/a>, मुद्रा योजना<\/a> आणि स्किल इंडिया<\/a> यांसारख्या कार्यक्रमांचा उद्देश, ग्रामीण तरुणांनी नोकरी शोधण्याऐवजी नोकरी निर्माण करण्यास प्रोत्साहन देणे हा आहे. ग्रामीण आणि आदिवासी प्रदेशात काम करणाऱ्या कौशल्य विकास संस्था या परिसंस्थेत महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात, ज्या अशा तरुणांपर्यंत पोहोचतात ज्यांना औपचारिक व्यावसायिक शिक्षण फारसे उपलब्ध नाही.<\/p>

पण, भारताच्या कौशल्य विकास परिसंस्थेचा गेल्या दशकात वेगाने विस्तार झालेला असला तरी, प्रशिक्षण संपल्यानंतर काय होते हे तपासण्यासाठी फार कमी योजनांनी गुंतवणूक केली आहे. जेव्हा एखादी तरुण व्यक्ती आपल्या गावी परत येते, दुकान सुरू करते आणि एका लहान बाजारपेठेत टिकून राहण्याचा प्रयत्न करते तेव्हा काय होते? काही उद्योग वाढत जातात, तर काहींची वाढ एका टप्प्यावर का थांबते?<\/p>

डेटा काय दर्शवितो<\/h3>

आजीविका ब्यूरो<\/a>, ही राजस्थान आणि गुजरातमध्ये स्थलांतरित आणि अनौपचारिक कामगारांसोबत स्थानिक पातळीवर काम करणारी संस्था आहे, जी ग्रामीण तरुणांसाठी कौशल्य विकास कार्यक्रम चालवते. स्थानिक रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करण्याच्या उद्देशाने हे कार्य केले जाते. या कामाचा भाग म्हणून, आम्ही प्रशिक्षणानंतरच्या परिणामांचा मागोवा घेतो जेणेकरून तरुणांना कौशल्ये कशा प्रकारे आत्मसात करायची हे समजून घेता येईल.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

आजीविका ब्युरो काम करत असलेल्या राजस्थानच्या दक्षिणेकडील एका भागात नुकत्याच केलेल्या अभ्यासात, आम्ही मोटर वाइंडिंग, टेलरिंग, मोबाइल दुरुस्ती, इलेक्ट्रिकल वायरिंग आणि दुचाकी दुरुस्ती यांसारख्या व्यवसायांमध्ये प्रशिक्षित 150 हून अधिक ग्रामीण उद्योजकांचा अभ्यास केला. निष्कर्ष विशिष्ट संदर्भावर आधारित असले तरी, ते भारतातील ग्रामीण उपक्रम परिसंस्थेत सर्वसाधारणपणे दिसणाऱ्या आव्हानांना प्रतिबिंबित करतात.<\/p>

पहिल्या नजरेत चित्र आशादायक दिसते:<\/p>