{"id":57945,"date":"2022-01-26T11:30:00","date_gmt":"2022-01-26T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/features\/%primary_category_features%\/interview-with-aruna-roy-social-activist-and-an-architect-of-indias-rti-act\/"},"modified":"2026-01-15T07:13:10","modified_gmt":"2026-01-15T01:43:10","slug":"interview-with-aruna-roy-social-activist-and-an-architect-of-indias-rti-act","status":"publish","type":"feature","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/features\/idr-interviews\/interview-with-aruna-roy-social-activist-and-an-architect-of-indias-rti-act\/","title":{"rendered":"IDR \u092e\u0941\u0932\u093e\u0916\u0924\u0940 \u0964 \u0905\u0930\u0941\u0923\u093e \u0930\u0949\u092f"},"content":{"rendered":"

अरुणा रॉय या सामाजिक कार्यकर्त्या आणि मजूर किसान शक्ती संघटनेच्या <\/em>(एम. के. एस. एस.)<\/em><\/a> संस्थापक आहेत. त्यांचे कार्य आणि नेतृत्व यामुळे माहिती अधिकार (आर. टी. आय.) कायदा २००५ या वर्षी लागू झाला माहिती अधिकार (आर. टी. आय.) कायदा 2005<\/a>—सरकारी संस्थां कडून नागरिकांना पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्वाची हमी देणारा हा एक महत्त्वाचा कायदा आहे. गेल्या चार दशकांमध्ये, लोकांच्या नेतृत्वाखालील इतर अनेक चळवळींमध्ये रॉय आघाडीवर राहिल्या आहेत, ज्यात कामाचा अधिकार मोहिमेचा समावेश आहे, ज्यामुळे <\/em>मनरेगा<\/em><\/a>, आणि <\/em>अन्नाचा अधिकार<\/em><\/a> या बाबतच्या चळवळींचा प्रारंभ झाला. २००० साली त्यांना सामुदायिक नेतृत्वासाठी पुरस्काराने गौरवण्यात आले.<\/em><\/p>

आय<\/em>. <\/em>डी<\/em>. <\/em>आर<\/em>. <\/em>ला दिलेल्या या मुलाखतीत रॉय <\/em>यांनी<\/em> <\/em>लोकसहभागातून<\/em> <\/em>चळवळकशी<\/em> <\/em>उभी<\/em> <\/em>राहते<\/em>, <\/em>ती<\/em> <\/em>कशी<\/em> <\/em>टिकवली<\/em> <\/em>जाते<\/em> , <\/em>कोणताही<\/em> <\/em>सामाजिक<\/em> <\/em>बदल<\/em> <\/em>घडवून<\/em> <\/em>आणण्यासाठी<\/em> <\/em>संघर्षाची<\/em> <\/em>भूमिका<\/em> <\/em>काय<\/em> <\/em>असते<\/em> <\/em>यावर<\/em> <\/em>मोलाचे<\/em> <\/em>मार्गदर्शन<\/em> <\/em>केले<\/em>.<\/em> <\/em>अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार भारतासाठी का महत्त्वाचा आहे<\/em>, <\/em>नागरी समाजाने तो टिकवून ठेवण्यासाठी का लढा दिला पाहिजे आणि घटनात्मक नैतिकतेच्या<\/em> <\/em>मर्यादेत तरुणांना भीतीविना काम करता येईल अशा मुक्त आणि खुल्या समाजाची का गरज आहे हे<\/em> देखील<\/em> त्या स्पष्ट करतात<\/em>.<\/em><\/em><\/p>

तुमची सुरुवातीची वर्षे आणि सुरुवातीच्या काळात तुमच्यावर प्रभाव पाडणारे घटक या बद्दल तुम्ही आम्हाला थोडे सांगू शकाल का<\/strong>?<\/strong><\/h5>

माझा जन्म स्वातंत्र्याच्या एक वर्ष आधी झाला होता. ज्याला आपण भारत किंवा इंडिया म्हणतो, त्या नव्या आणि नवोदित देशाच्या प्रवासाच्या बरोबरच माझाही प्रवास सुरू झाला. मी दिल्लीत लहानाची मोठी झाले- ते म्हणतात त्याप्रमाणे मी एक दिल्लीवाली आहे. माझे कुटुंब प्रगतीशील आणि शैक्षणिक दृष्ट्या पुढारलेले होते- माझ्या आईने गणित आणि भौतिकशास्त्राचा अभ्यास केला होता, माझे वडील १० वर्षांचे असताना शांतिनिकेतनला गेले होते आणि माझ्या आजीने त्यांचे सिनिअर केंब्रिज पूर्ण केले होते. समतेचे आचरण माझ्या दैनंदिन दिनचर्येचा भाग होते. वर्गाची, जातीची किंवा साक्षरतेची पातळी काहीही असो, घरी आलेला प्रत्येकजण एकत्र बसून एकाच कपात चहा घेत असे. हे ‘सामान्य’ नाही हे मला त्यावेळी कळले नाही. मी सर्व सण साजरे करत आणि महान व्यक्तींच्या गोष्टी ऐकत मोठी झाले आहे.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

मला चेन्नईतील कलाक्षेत्र या संस्थेत शास्त्रीय नृत्य<\/a> आणि संगीत शिकण्यासाठी पाठवण्यात आले आणि त्यानंतर अनेक शाळांमध्ये माझे शिक्षण झाले. मी इंग्रजी साहित्याचा अभ्यास केला आणि १९६७ मध्ये दिल्ली विद्यापीठाच्या इंद्रप्रस्थ महाविद्यालयातून माझे पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. मी त्याच महाविद्यालयात एक वर्ष शिकवले आणि १९६८ मध्ये केंद्र शासित प्रदेशांच्या केडरचा भाग म्हणून प्रशासकीय सेवेत रुजू झाले. माझे पाँडिचेरीमध्ये आणि नंतर दिल्लीत पोस्टिंग करण्यात आले. ग्रामीण भागातील गरिबांच्या समस्यांवर काम करण्यासाठी मी शासकीय नोकरीचा राजीनामा दिला आणि १९७५ मध्ये राजस्थानला आले.<\/p>

मी आयुष्यभर अनेक समस्यांवर काम केले. माझी आई अत्यंत हुशार आणि कुशल महिला होती. परंतु ती सामाजिक जीवनात फार मिसळत नसे. तिला याचे वाईट वाटायचे, कारण तिचा असा विश्वास होता की महिला पुरुषांपेक्षा कमी सक्षम नाहीत. पण पुरुषांच्या जगात, महिलांना नेहमीच घरगुती वस्तू म्हणून तुच्छ लेखले जात असे. माझ्या आईसाठी हे अत्यंत त्रासदायक होते आणि एका स्त्रीला घरगुती क्षेत्राच्या पलीकडे जीवन जगता आले पाहिजे ही भावना माझ्यातही खोलवर रुजली.<\/p>

स्त्रीला असे स्थान असले पाहिजे जिथे ती स्वतःला स्वतंत्रपणाने व्यक्त करू शकेल- या मूलभूत तत्त्वावर मी माझे जीवन बेतले आहे. तुम्ही असे म्हणू शकता की माझे पहिले राजकीय कार्यक्षेत्र स्त्रीवाद हे होते. दुसरे होते जातीचे राजकारण. माझे वडील, आजी-आजोबा आणि पणजोबा यांनी विशेषतः जातीशी संबंधित भेदभावाविरुद्ध लढा दिला होता. जात, अस्पृश्यता आणि जातिव्यवस्थेची कठोरता आणि भेदभाव समजून घेणे हा माझ्या वाढत्या वयात एक महत्वाचा भाग होता. आणि फाळणीनंतर लगेचच मी दिल्लीत मोठी होत असताना, धार्मिक भेदभाव आणि हिंसाचार आणि त्यांनी निर्माण केलेला विध्वंस देखील माझ्या भावनिक स्मृतींचा एक भाग होता.<\/p>

मी प्रशासकीय सेवेत रुजू झाले कारण मला वाटले की हे कदाचित एक असे ठिकाण आहे जिथे एखादी व्यक्ती समाजातील भेदभाव आणि असमानता कमी करण्यासाठी सक्रियपणे काम करू शकते. जेव्हा मी प्रशासकीय सेवा सोडली, तेव्हा मी तिलोनिया, राजस्थान येथील सोशल वर्क ऍंड रिसर्च सेंटर किंवा बेअरफूट महाविद्यालय<\/a>, नावाच्या ना-नफा तत्वावर काम करणाऱ्या संस्थेसोबत काम करण्यास सुरुवात केली.<\/p>

त्या नऊ वर्षांत मी स्वतःला शाळेतून जे शिकले ते विसरायला लावले आणि अनेक गोष्टी नव्याने शिकले. मी आंतर-सांस्कृतिक संवादाबद्दल आणि गरिबी, जात आणि लिंगभेद याबद्दल शिकले, जे भेदभावाला बळी पडतात त्यांच्या नजरेतून मी या समस्यांकडे पाहिले. गरिबांना प्रगतीच्या दिशेने जाण्यापासून काय रोखते हे मला समजले. मी कामगार वर्गातील अत्यंत बुद्धिमान पुरुष आणि स्त्रियांकडून शिकले.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

४० वर्षांहून अधिक काळ जी माझी मैत्रिण राहिली आहे अशा नौरती, या महिलेकडून विशेषतः मी खूप काही शिकले. ती दलित आहे आणि माझ्यापेक्षा थोडी लहान आहे. आम्ही पहिल्यांदा भेटलो तेव्हा ती एक मोल मजुरी करणारी कामगार होती. तिने स्वत: ला साक्षर केले, ती एक कामगार नेता झाली जीने अन्यायकारक अशा किमान वेतनाविरूद्ध लढा दिला, महिलांच्या हक्कांसाठी एक मान्यताप्राप्त नेता, एक संगणक ऑपरेटर आणि एक सरपंच अशा भूमिका तिने पार पाडल्या. किमान वेतनाबाबतच्या त्यांच्या मोहिमेचा मी एक भाग होते. मी एका जनजागृती कार्यक्रमाच्या माध्यमातून त्यांना कायदा समजावला आणि तिने लोकांना संघटित केले. अखेरीस, १९८३ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने संजीत रॉय विरुद्ध राजस्थान सरकार या खटल्यात किमान वेतनाबाबत घटनेच्या कलम १४ आणि २३ च्या आधारे एक ऐतिहासिक निकाल दिला. नौरती ही एक कॉम्रेड आहे आणि आम्ही सती आणि बलात्काराच्या विरोधात आणि आर. टी. आय., मनरेगा आणि इतर हक्क-आधारित कार्यक्रमांसाठी एकत्रितपणे लढा दिला आहे. ती एक अत्यंत धाडसी स्त्री आहे आणि आम्ही अजूनही बरोबरीच्या मैत्रिणी आहोत.<\/p>

टिलोनिया येथे सहभागी व्यवस्थापनासाठी संघटनात्मक संरचनेची कशी आवश्यकता असते ते मला समजले. समानतेने काम करण्याचे लोकशाही मार्ग तयार करणे महत्त्वाचे आहे. तुम्ही सहभाग कसा सुलभ करता आणि तडजोड न करता करावयाची कामे कोणती आहेत? पहिले तत्त्व म्हणजे तुम्हाला इतरांचे ऐकावे लागेल आणि तुम्हाला मतभेद स्वीकारावे लागतील.
तुम्ही हे देखील मान्य केले पाहिजे की एकमत होण्यासाठी तुम्हाला काहीतरी सोडून द्यावे लागेल. असे करण्यासाठी एखादी संस्थात्मक रचना असेल तरच हे घडते.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
चित्र: आदित्य कृष्णमूर्ती<\/figcaption><\/figure>

मी माझ्या राजकारणात जसजशी अनुभव घेत गेले, तसतसे मला जाणीव झाली की मला विकासवादीव्हायचे नाही.मला घटनात्मक अधिकार मिळवण्याच्या संघर्षात सहभागी व्हायचे आहे. कामगारांसोबत काम करण्यासाठी मी मध्य राजस्थानात गेले आणि शंकर सिंग आणि निखिल डे या समविचारी मित्रांसह मजदूर किसान शक्ती संघटनेची (एम. के. एस. एस.) स्थापना केली. एम. के. एस. एस. ही संघर्षाच्या माध्यमातून काम करणारी संस्था आहे. ह्या संस्थेचे कार्यालय देवडुंगरी येथील मातीच्याझोपडीतआहे आणि कोणताही संस्थात्मक निधी ही संस्था घेत नाही. येथेच इतर संघर्षांप्रमाणेच आर. टी. आय. च्या मागणीचा मसुदा तयार करण्यात आला आणि चळवळ सुरू झाली. हा एक प्रदीर्घ प्रवास आहे. या क्षणी, आम्ही सामाजिक उत्तरदायित्व कायद्यासाठी संघर्ष<\/a> करत आहोत आणि राजस्थानमधील सर्व 33 जिल्ह्यांमध्ये सरकारने त्यांचे निवडणूक जाहिरनामे पूर्ण करावेत या मागणी साठी यात्रेवर आहोत. मी अजूनही काम करते आणि संघर्ष करते.<\/p>

मोठ्या प्रमाणावर परिणाम करणारी चळवळ कशी उभारायची हे तुम्ही देशाला दाखवले आहे<\/strong>.<\/strong> <\/strong>तुमच्याकडे संस्थात्मक निधी नसताना तुम्ही चळवळ कशी उभारता आणि ती टिकवून<\/strong> कशी<\/strong> ठेवता<\/strong>?<\/strong><\/h5>

अनुदानीत चळवळीला मर्यादा असतात. महात्मा गांधी म्हणाले होते की जेव्हा तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या लोकांशी लढता, तेव्हा कधीही कुठलाही स्वार्थ किंवा अपेक्षा असणाऱ्या लोकांकडून आर्थिक मदत घेऊ नये. ज्यांच्यासाठी लढायचे अशा लोकांकडून किंवा चळवळी आणि मोहिमांच्या समर्थकांकडून निधी आला पाहिजे. समाजात समानता आणणे हे इथे लक्ष नाही.<\/p>

सहभागी चळवळी आणि मोहिमांवर अनेक घटकांचा परिणाम होतो- लोकांना तुरुंगात टाकू शकणारे सरकार, त्यांना मारहाण करू शकणारे माफिया, एखाद्याला पाळायला लागणारी सामाजिक आणि सरंजामशाही रचना. नेमके कधी काय घडेल हे सांगणे अशक्य आहे त्यामुळे तुम्ही मोहिमेच्या परिणामाचा अंदाज करू शकत नाही.<\/p>

जेव्हा तुम्ही लोकांसोबत काम करता तेव्हा कामाचे तीन प्रकार असतातःसेवा, निर्माण <\/em>आणि संघर्ष. सेवा म्हणजे कल्याणकारी कामे -जे उपाशी आहेत त्यांना अन्न पुरविणे किंवा जे आजारी आहेत त्यांची काळजी घेणे. निर्माण म्हणजे विकास-शाळा चालवणे किंवा महिलांसाठी कौशल्य कार्यक्रमचालवणे.एम. के. एस. एस. चे कार्य हे संघर्षाच्या तिसऱ्या प्रकारात येते. लोकशाही सहभागाच्या चौकटीत राहून घटनात्मक अधिकार मागणेहे व्यापक दृष्ट्या नेहमीच राजकीय कार्यच असते.<\/p>

निरोगी समाज घडवण्यासाठी काम करण्याच्या तिन्ही पद्धती आवश्यक आहेत. एम. के. एस. एस. सारख्या संस्थांनी केलेले हक्क-आधारित कार्य आणि नर्मदा बचाओ आंदोलन<\/a> यासाठी मोठे बजेट असणे आवश्यक नाही. ज्याला आपण आता क्राउडफंडिंग म्हणतो त्याद्वारे सुद्धा ते करता येते.<\/p>

एम. के. एस. एस. आणि माझा स्वत:चा विश्वास आहे की समानतेसाठीचे सर्व संघर्ष राजकीय आकलनात रुजलेले आहेत. राज्य सत्तेसाठी स्पर्धा करण्याच्या अर्थाने नव्हे, तर घटनात्मक अधिकारांच्या पूर्ततेसाठी हा संघर्ष आहे. घटनेने दिलेले मूलभूत हक्क आणि राज्य सरकारांना दिलेल्या मार्गदर्शक सूचना विचारात घेतल्या तर मी ही लढाई लढणे हे माझे करतव्य ठरते आणि घटनेने यासाठी मला अधिकार देवून सक्षम केले आहे. या लढाईत, आम्ही न्यायपालिका, विधिमंडळ किंवा कार्यकारी मंडळाच्या विरोधात नाही आहोत. परंतु त्यांनी, विशेषतः घटनात्मक निकषांच्या संदर्भात, लोकांसाठी काम करावे ही मागणी आम्ही करतो.<\/p>

एम. के. एस. एस. मध्ये आम्ही किमान कृषी वेतना इतके पैसे मानधन म्हणून घेतो. आमचा २० जणांचा एक छोटासा गट आहे- आणि आम्ही ३१ वर्षांहून अधिक काळ याच पद्धतीने काम करत आहोत. आम्ही ज्या लोकांचे प्रतिनिधित्व करतो त्यांच्याप्रमाणे आम्ही आमचे राहणीमान ठेवतो जेणेकरून आम्हाला त्यांच्या अडचणी समजतील. आमच्या चळवळीत रोख आणि वस्तूरूप अशा दोन्ही प्रकारे योगदान देण्यासाठी आम्ही लोकांना आमंत्रित करतो. ज्या लोकांचे आम्ही प्रतिनिधित्व करतो त्यांच्याकडूनच पैसे उभे केले पाहिजेत असे आम्ही मानतो. प्रथमत: योगदान मागण्यासाठी आम्ही नम्रतापूर्वक लोकांना आवाहन करतो- लोकांशिवाय आमचे काहीच अस्तित्व नाही आणि योगदान दिल्यामुळे त्यांना प्रतिष्ठा मिळते तसेच समस्या आपली आहे अशी भावना त्यांच्यामध्ये निर्माण होण्यास मदत होते. दुसरे म्हणजे, तेही आमचे मूल्यमापन करतात आणि आम्हाला जबाबदार धरतात. जर आम्ही त्यांच्या कामाच्या अपेक्षा पूर्ण केल्या नाहीत , तर ते आम्हाला मदत करणार नाहीत.<\/p>

लोकांच्या सहभागापेक्षा पैसा कमी महत्त्वाचा आहे. १९९६ मध्ये ब्यावर येथे ४० दिवस<\/em> चाललेले धरणे आंदोलन (शांततापूर्ण निदर्शन) हे आर. टी. आय. साठीच्या संघर्षातील एक महत्त्वाचे पाऊल होते आणि हे लोकांच्या सहभागाचे एक उदाहरण होते.1<\/a><\/sup> लोकांचा पाठींबा मिळवण्या साठी आम्ही ४०० गावांमधून फिरलो. प्रत्येक कुटुंब धरणे आंदोलनात ४ ते ६ दिवस सहभागी झाले तसेच त्यांनी आम्हाला पाच किलो धान्य दिले. तो शहरातील लोकांच्या जीवनात एक महत्वाचा अनुभव<\/em>होता. धरण्याच्या ठिकाणी सर्वजण जमले कारण ते उत्साहाने भारलेले होते. आम्ही तिथेच जेवायचो , तिथेच राहायचो <\/em>आणि तिथे -कविता वाचन, बाबासाहेब आंबेडकरांचा वाढदिवस साजरा करणे, कामगार दिन आणि असे बरेच कार्यक्रम करायचो.<\/p>

भ्रष्टाचार आणि सत्तेच्या मनमानी वापराविरूद्ध लढा देण्यासाठी कामगार वर्गाची मागणी म्हणून आर. टी. आय. ची ही चळवळ सुरू झाली आणि लोकशाही राबवण्यासाठी ती किती आवश्यक आहे आणि ती एक घटनात्मक मूल्य आहे हे लक्षात येण्यापर्यंत हळूहळू तिचा विस्तार झाला. माझा एक मित्र , एस. आर. शंकरन, एक आय. ए. एस. अधिकारी, म्हणाला, “हा एक परिवर्तनशील कायदा आहे, कारण आर. टी. आय. च्या माध्यमातून तुम्ही इतर अधिकार-मानवाधिकार, आर्थिक अधिकार, सामाजिक अधिकार असे बरेच काही मिळवू शकता.”<\/p>

भ्रष्टाचार आणि मनमानी सत्तेविरुद्ध लढा देण्यासाठी पारदर्शकता हा एक महत्त्वाचा मार्ग आहे हे लोकांच्या लक्षात आले आहे. पण <\/em>ब्यावरमधील हे धरणे जर यशस्वी झाले नसते आणि स्थानिक रहिवाशांनी आणि कामगार संघटनांनी या धरणे आंदोलनाला आर्थिक आणि राजकीय पाठबळ दिले नसते, तर हे घडू शकले नसते. हेच सामूहिक आवाज उठवण्याचे सामर्थ्य आहे- हे लोकांचे एकत्र येणे आहे, जिथे आम्ही समस्या आपली मानतो, ती आमची स्वतःची लढाई बनते आणि जेव्हा हे होते, तेव्हा शेवटपर्यंत संघर्ष करण्यासाठी लोक तुमच्याबरोबर असतात.<\/p>

तुमचे ध्येय साध्य करण्यासाठी तुम्ही वेगवेगळ्या भागधारकांना कसे एकत्र आणता<\/strong>, <\/strong>कारण प्रत्येकाची उद्दिष्टे वेगवेगळी असू शकतात<\/strong>.<\/strong><\/strong><\/h5>

काही बाबतीत तडजोडी करता येत नाहीत. प्रथम, स्वतःच्या वागण्यातील पारदर्शकता आणि समुहाप्रती उत्तरदायित्व हा आपल्या सार्वजनिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा घटक असला पाहिजे. माझा जन्म आणि शिक्षणामुळे मी उच्च वर्गातून आले आहे. मी अत्यंत वंचित लोकांसोबत काम करते. जेव्हा आपण उच्च स्थानावर असतो, तेव्हा संवादाची सुरुवात आपला प्रामाणिकपणा आणि सचोटी पटवून देउन पारदर्शकतेने करावी लागते. उदाहरणार्थ, ब्यावर येथील धरणे आंदोलनाच्या फलकावर देणग्यांचा दैनंदिन हिशोब लिहीला जात होता.<\/p>

दुसरे म्हणजे, तुम्ही समानता आचरणात<\/em> आणली पाहिजे, केवळ समानतेबद्दल बोलू नये. खोलवर जाऊन आपण हे समजून घेतले पाहिजे की प्रत्येकजण समान आहे, प्रत्येकाला विचार करण्याचा, बोलण्याचा, आपले अस्तित्व राखण्याचा अधिकार आहे. या मूलभूत तत्त्वांना न मानणाऱ्या लोकांशी तुम्ही बोलता तेव्हा दुविधा निर्माण होते. जर मी जात व्यवस्था मानणाऱ्या व्यक्तीशी चर्चा करत असेन, तर जात किती पूर्णपणे अतार्किक आहे याबद्दल त्यांच्याशी संवाद सुरू करण्याची क्षमता माझ्यामध्ये असायला हवी. पण जोपर्यंत आपण संवाद साधत नाही तोपर्यंत खरोखरच आपल्याला खरी बांधिलकी, मैत्री, सहभाग मिळत नाही आणि वाढ होत नाही.<\/p>

दलित आणि गरीबांनी मला हे शिकवले की त्यांच्यासाठी समानतेची कोणतीही अभिव्यक्ती म्हणजे संघर्ष आणि परिस्थितीचा सामना करण्याचे धैर्य होय.<\/p>

सध्याच्या सरकारबरोबर अधिक सक्रियपणे सहभागी होण्यासाठी<\/strong>, <\/strong>(<\/strong>जेणेकरून <\/strong>समाजाच्या<\/strong> मागण्या सरकार पर्यंत पोचवता येतील<\/strong>)<\/strong>, <\/strong>नागरी समाज संघटना कोणती भूमिका बजावू शकतात<\/strong>?<\/strong><\/h5>

आपण निषेध करण्याचा आपला अधिकार, असहमतीचा अधिकार, सार्वजनिक ठिकाणी प्रवेश करण्याचा अधिकार गमावत आहोत. आणि जर तुमचे म्हणणे जनता ऐकणार नसेल आणि एकत्र येण्यासाठी सार्वजनिक जागा नसेल तर अशा व्यवस्थेला लोकशाही म्हणता येईल का? आपण सर्वांनी लोकशाहीत असहमतीचा अधिकार, आपले म्हणणे ऐकले जाईल याचा अधिकार मागितला पाहिजे. भारतीय लोकशाहीची समस्या अशी आहे की कोट्यवधी मतदार असूनही, निर्णय घेणाऱ्यांचा गट लहान असतो आणि जसजसे वरच्या पातळीवर जाऊ तसतसा तो अजून संकुचित होत जातो. तळाशी असणाऱ्यांचा आवाज ऐकला जात नाही. कोट्यवधी लोकांवर परिणाम करणारे निर्णय काही मोजके जण घेतात, बरेचदा ते संसदेत किंवा मंत्रिमंडळातही चर्चेला येत नाहीत. <\/p>

एम. के. एस. एस. चा असा विश्वास आहे की हा रस्ताच आपली संसद आणि आपली धोरणे ठरवण्याची जागा आहे. तिथे आम्ही निषेध करण्यासाठी आणि संवाद साधण्यासाठी जमतो. जेव्हा तुम्ही रस्त्यावर असता, तेव्हा तुम्ही अशा लोकांशी संवाद साधता जे तुमच्या मोहिमेचा किंवा चळवळीचा भाग नसतात. लोक चळवळीसाठी तुम्हाला अशा प्रकारच्या प्रेरणेची आवश्यकता आहे. जंतर मंतरवर पुन्हा प्रवेश मिळावा यासाठी आम्ही सर्वोच्च न्यायालयात जनहित याचिका दाखल केली आणि जुलै २०१८ मध्ये आमच्या बाजूने निकाल लागला. निषेध करण्यासाठी सार्वजनिक जागेचा पुन्हा वापर करण्यात आम्ही यशस्वी ठरलो.<\/p>

माझी पिढी खूप भाग्यवान होती-आम्हाला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या अधिकारापासून वंचित ठेवले गेले नाही. आम्हाला जे वाटते ते आम्ही बोलू शकतो. लोकशाहीसाठी मूलभूत असलेल्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याला टिकू देणारी प्रशासकीय व्यवस्था परत मिळविण्यासाठी आज आपण मुळापासून सुरुवात करत आहोत.<\/p>

इतर भागधारकांना सहभागी करून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. आर. टी. आय. चळवळीत प्रसारमाध्यमे, शैक्षणिक संस्था, वकील आणि इतर सर्वांचा समावेश होता. जीन द्रेझ, जयती घोष, प्रभात पटनायक आणि इतर अर्थतज्ज्ञांशिवाय मनरेगा झाली नसती, त्यांनी आर्थिक युक्तिवाद करून सरकारच्या ‘पैसे नाहीत’ या सततच्या सबबीला प्रत्युत्तर दिले. सर्वोच्च न्यायालयाचे माजी न्यायाधीश आणि प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष पी. बी. सावंत यांनी आर. टी. आय. कायद्याचा मसुदा तयार केला.<\/p>

जर तुम्हाला या कार्यात यशस्वी व्हायचे असेल तर तुम्हालाअनेक लोकांना सामील करावे लागेल. आणि तुम्हाला तुमच्या कल्पना त्यांना पटवून द्याव्या लागतील-हे सार्वजनिक संवादाद्वारे व्हायला हवे. नागरी समाजाला आज लक्ष्य केले जाते आहे कारण तो न्याय आणि समानतेचा आवाज बुलंद करतो. आपल्याला हे देखील समजून घ्यावे लागेल की नागरी समाज म्हणजे केवळ काही कार्यकर्ते नव्हेत तर त्यहून व्यापक असे ते एक संगठन आहे. त्यात वस्तुत: भारताच्या संपूर्ण लोकसंख्येचाच समावेश होतो, कारण राज्य आणि बाजारपेठ वगळता इतर प्रत्येकाचा नागरी समाज या संकल्पनेत अंतर्भाव होतो. आपल्याकडे जे आहे ते टिकवून ठेवण्यासाठी आपल्याला संघर्ष करावा लागेल.<\/p>

भारतातील तरुणांना तुम्ही काय संदेश द्याल<\/strong>?<\/strong> <\/strong>तुम्ही आणि तुमच्या कार्यकर्त्यांनी आम्हाला दिलेला वारसा <\/strong>जपण्या<\/strong> <\/strong>साठी<\/strong> <\/strong>आम्ही कोणती काळजी घेत<\/strong>ली<\/strong> पाहीजे<\/strong>?<\/strong><\/h5>

अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार हा प्रत्येकाच्या कल्याणासाठी एक मूलभूत अधिकार आहे. हा अधिकार दडपण्याचा प्रयत्न करणारी कोणतीही व्यवस्था केवळ लोकशाही किंवा घटनात्मक अधिकारच नव्हे तर मानवी अधिकारही नाकारत असते. ती जगण्याचा आणि स्वातंत्र्याचा अधिकार नाकारते. म्हणूनच, आज आपल्यापैकी अनेकांसाठी, भारताची लोकशाही, जागतिक लोकशाही आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या अधिकारावरील हल्ला हे मुख्य चिंतेचे विषय आहेत, यामुळे अनेक तरुणांना त्रास सहन करावा लागला आहे.<\/p>

गेल्या सात वर्षांत संपुष्टात आलेला सर्वात महत्त्वाचा अधिकार म्हणजे बोलण्याचे आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य. तो जीवनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे आणि खऱ्या लोकशाहीची एक महत्त्वाची हमी देण्याचे तो काम करतो. आणि आज आपण जे काही गमावले आहे ते परत मिळवले पाहिजे आणि चांगल्या भविष्यासाठी जे काही आहे ते टिकवून ठेवले पाहिजे. तुम्ही संघर्षात, सेवेत, किंवा निर्माण कार्यात गुंतलेले आहात की नाही<\/em>,<\/em> तुमची संस्था छोटी आहे की मोठी, तुम्ही स्त्री आहात की पुरुष, याने काही फरक पडत नाही. तुम्ही कुठे आहात याने काही फरक पडत नाही. भाषण आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा अधिकार हा स्वातंत्र्यासाठी एक मूलभूत अधिकार आहे.<\/p>

सध्याच्या या नवीन भारतात, तरुणांना हा अधिकार परत मिळवण्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागेल. आर. टी. आय. महत्त्वपूर्ण आहे कारण यामुळे देशाला आणि त्या अधिकाराच्या ८० लाख वापरकर्त्यांना आपण सार्वभौम आहोत याबाबत आश्वस्त केले जाते. सार्वजनिक नैतिकतेचे मापदंड निर्माण करण्र्यात आर. टी. आय. मोहीम सर्वात यशस्वी झाली आहे. सामाजिक लेखापरीक्षण आणून मनरेगाने पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व याचा सर्वत्र प्रसार केला आहे. या दोन मोठ्या मोहिमांचा मी एक भाग आहे, त्यांनी केवळ सहभाग वाढवला नाही, तर एका नैतिक तत्त्वाचे धोरणात रूपांतर केले. आणि हे लक्षणीय आहे. कारण जर तुम्ही त्या तत्त्वांचे अंमलबजावणी करण्यायोग्य, व्यावहारिक, मूर्त स्वरूपात रूपांतर करू शकला नाहीत तर ते केवळ कागदावरच अस्तित्वात राहतील.<\/p>

तरुणांनी हे देखील समजून घेतले पाहिजे की ‘माझे काम’ आणि ‘तुमचे काम’ अशी कोणतीही गोष्ट नाही. फक्त काम करत राहावे लागेल. हे कार्य आपल्या स्वतःपेक्षा अधिक महत्त्वाचे असले पाहिजे. एखाद्या समस्येला जिवंत करणारे आपण सर्व साधन मात्र आहोत. आपल्या सर्वांना ओळख मिळावी आणि मान्यता मिळावी अशी इच्छा असते-ही एक स्वभाविक मानवी भावना आहे.पण त्यासाठी किती किंमत मोजायची? सर्वांच्या हितामध्येच एखाद्याचे वैयक्तिक हित आहे हे समजून घेणे महत्वाचे आहे.<\/p>

आम्हा सर्वांसाठी शेवटी काय सांगाल<\/strong>?<\/strong><\/h5>

धार्मिक अल्पसंख्याक, दलित आणि इतर उपेक्षित समुदायांवर हल्ले वाढत असल्याचे आपण पाहत आहोत. दडपशाहीच्या विरोधात आवाज उठवणाऱ्या आणि वंचितांचा आवाज बुलंद करणाऱ्या नागरी समाजावरही हल्ले होत आहेत. चर्चा आणि वादविवादांऐवजी, मतभेद मिटवण्यासाठी हिंसा ही एक सामान्य प्रतिक्रिया बनली आहे. पण हिंसेच्या गुन्हेगारांना राज्याचा छुपा आणि उघड पाठिंबा हे या सगळ्याला आणखी वाईट रूप देते.<\/p>

आपण अहिंसेची संस्कृती जोपासली पाहिजे. अहिंसा ही सहिष्णुता, धैर्य आणि जीवनाबद्दल असलेल्या आदरातून जन्माला येते. हा एक महान भारतीय वारसा आहे, ज्याची अवहेलना केली जात आहे. आपल्याला विचारांची देवाणघेवाण आणि संवादासाठी व्यासपीठ तयार करण्याची गरज आहे, जी घटनात्मक लोकशाहीचे लक्षण आहे.<\/p>

मी अशा मुक्त आणि खुल्या समाजाची कल्पना करते की ज्यामध्ये तरुणांना काम करता येईल आणि घटनात्मक नैतिकतेच्या चौकटीमध्ये त्यांना जे काही करायचे आहे ते निर्भयपणे करता येईल.<\/p>

शेवटी, माझ्या विकासात योगदान देणाऱ्या हजारो लोकांची मी ऋणी आहे, मानवतेत चांगुलपणा आहे आणि आपल्या सर्वांना अधिक समान, न्याय्य समाज घडवायचा आहे. आपण समाजातील उच्चभ्रू आणि वंचितांमधील दरी भरून काढू शकतो. मला आशा आहे की माझ्या उर्वरित आयुष्यात मी सत्तेसमोर सत्य बोलणे कधीही थांबवणार नाही.<\/p>

मूळ<\/em> <\/em>इंग्रजीतील<\/em> <\/em>लेखाचा<\/em> <\/em>मराठी<\/em> <\/em>अनुवाद<\/em> <\/em>करताना<\/em> <\/em>ट्रांसलेशन<\/em> <\/em>टूल<\/em> <\/em>चा<\/em> <\/em>वापर<\/em> <\/em>केला<\/em> <\/em>आहे<\/em>. <\/em>प्रमोद<\/em> <\/em>सडोलीकर<\/em> <\/em>यांनी<\/em> <\/em>अनुवादीत<\/em> <\/em>लेख<\/em> <\/em>तपासण्याचे<\/em> <\/em>व<\/em> <\/em>संपादनाचे<\/em> <\/em>काम<\/em> <\/em>केले<\/em>.<\/em><\/p>

—<\/p>

फुटनोटः<\/strong><\/h4>

1. एम. के. एस. एस. कलेक्टिव्ह सोबत अरुणा रॉय. ‘हमारा पैसा हमारा हिसाबः ब्यावर आणि जयपूर येथील धरणे आंदोलन, १९९६’, द आर<\/em>. <\/em>टी<\/em>. <\/em>आय<\/em>. <\/em>स्टोरीः <\/em>Power to the<\/em> People नवी दिल्ली। रोली बुक्स, २०१८.<\/p>

—<\/p>

अधिक<\/strong> <\/strong>जाणून<\/strong> <\/strong>घ्या<\/strong><\/strong><\/h3>