{"id":61379,"date":"2024-06-14T11:30:00","date_gmt":"2024-06-14T06:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/features\/%primary_category_features%\/an-activists-journey-to-help-ensure-the-right-to-water\/"},"modified":"2026-01-15T07:59:49","modified_gmt":"2026-01-15T02:29:49","slug":"an-activists-journey-to-help-ensure-the-right-to-water","status":"publish","type":"feature","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/features\/water-sanitation\/an-activists-journey-to-help-ensure-the-right-to-water\/","title":{"rendered":"\u201c\u092e\u093e\u091d\u0947 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0928\u0947\u0939\u092e\u0940\u091a \u092a\u093e\u0923\u094d\u092f\u093e\u0938\u093e\u0920\u0940 \u0938\u0902\u0918\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0930\u0923\u094d\u092f\u093e\u0924 \u0935\u094d\u092f\u0924\u0940\u0924 \u091d\u093e\u0932\u0947 \u0906\u0939\u0947\u201d"},"content":{"rendered":"

माझे नाव प्रवीण आहे. मी मुंबईत राहतो पण माझे मूळ गाव महाराष्ट्रातील बुलढाणा जिल्ह्यात आहे. मी पाणी हक्क समितीचा<\/a> (पी. एच. एस.) सह-संयोजक आहे, ही संस्था जी लोकांना पाणी मिळावे यासाठी लढते. 2010 पासून, लोकांना स्वच्छ पाणी मिळावे, जो त्यांचा मूलभूत मानवी हक्क आहे, यासाठी आम्ही अथक परिश्रम घेत आहोत.<\/p>

सार्वत्रिक हक्क म्हणून पाण्यासाठीचा संघर्ष मुंबईमध्ये मार्च 1996 मध्ये आणलेल्या जाचक, भेदभावपूर्ण आदेशा नंतर सुरू झाला, जेव्हा महाराष्ट्राच्या नगरविकास विभागाने<\/a> (यू. डी. डी.) राज्यातील सर्व महानगरपालिकांमध्ये परिपत्रक जारी केले. परिपत्रकात असे म्हटले होते की “कोणत्याही बेकायदेशीर बांधकामांना पाणीपुरवठा मंजूर केला जाणार नाही” आणि सरकारने निश्र्चित केलेल्या तारखेनंतर, म्हणजेच 1 जानेवारी 1995 च्यानंतर<\/em> उभारलेल्या वस्त्यांना (वसाहतींना) नगरपालिकेकडून पाणीपुरवठा नाकारला गेला. परिणामी, बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने (एम. सी. जी. एम.) हा नियम लागू केला, ज्यामुळे या “अनधिकृत वसाहतींच्या” रहिवाशांना सरकारी पाण्याची जोडणी मिळण्यापासून रोखले गेले.<\/p>

2007 मध्ये, जागतिक बँकेसोबत काम करणाऱ्या सल्लागार गटाच्या शिफारशीना अनुसरून, एमसीजीएमने पाणीपुरवठ्याचे खासगीकरण<\/a> करण्याचा प्रयत्न केल्यावर परिस्थिती अधिक गंभीर झाली. पी. एच. एस. पाण्याकडे समाजातील सामान्य व्यवस्थेचा एक भाग म्हणून पाहते, खाजगी संस्थांच्या मालकीचे नसलेले, एक असे संसाधन ज्याचे व्यवस्थापन सरकारने केले पाहिजे, ह्या दृष्टिकोनाबाबत विविध ना-नफा संस्था, संघटना (समूह), वैयक्तिक संशोधक, बुद्धिजीवी आणि वस्त्यांमध्ये<\/em> राहणाऱ्या कामगारांनी सहमती दर्शवली होती. पाण्याच्या खाजगीकरणाला विरोध करण्यासाठी लोक एकत्र<\/em> आले, आमचा असा विश्वास होता की पाण्याचे एक वस्तू म्हणून आकलन केले जाऊ नये आणि ज्यांना पाण्याची सर्वात जास्त गरज आहे त्यांना ते नाकारले जाऊ नये.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

2012 पर्यंत, पी. एच. एस. ने एक. रिट याचिका<\/a> दाखल केली होती. पाणी हा मूलभूत अधिकार आहे आणि तो सर्वांना विलंब न करता पुरवला जावा, असा युक्तिवाद मुंबई उच्च न्यायालयात केला. 2014 मध्ये, न्यायालयाने आमच्या बाजूने निकाल दिला आणि पाणी हा खरोखरच सर्व लोकांचा अधिकार आहे याची पुष्टी केली. असे असूनही बी. एम. सी. ने न्यायालयाच्या निर्णयाची अंमलबजावणी करण्यासाठी कोणतीही पावले उचलली नाहीत. आमचे कार्यकर्ते आणि सदस्यांनी<\/em> तात्काळ कारवाईची मागणी करत बीएमसीच्या मुख्यालयात निदर्शने केली. यातूनच पानी पिलाओ अभियान<\/a> सुरू झाले, जिथे हजारो लोकांनी त्यांच्या परिसरातून बी. एम. सी. कडे पाणी आणले आणि त्यांची दुर्दशा अधोरेखित करण्यासाठी प्रतीकात्मकपणे ते अधिकाऱ्यांना दिले. <\/p>

आमच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांना 10 जानेवारी 2017 रोजी फळ मिळाले, जेव्हा बी. एम. सी. ने ‘सर्वांसाठी पाणी’ या धोरणाला मंजुरी दिली; मे 2022 मध्ये त्यात आणखी सुधारणा करण्यात आली. तथापि, या धोरणात रायडर्सचा समावेश होता ज्यामुळे यातील काही निकषांच्या आधारे काही समूह सतत बहिष्कृत<\/a> राहीले. अनेक लोक-विशेषतः केंद्र सरकारच्या अखत्यारीत येणाऱ्या जमिनीवर किंवा समुद्रकिनाऱ्याजवळ अनौपचारिक वसाहतींमध्ये राहणारे लोक-अजूनही पाणी मिळण्यापासून वंचित होते. परंतु या आंशिक विजयाने आम्हाला आमचे काम सुरू ठेवण्यासाठी प्रेरित केले, ज्यात लोकांना त्यांच्या अर्जांसाठी मदत करणे, बी. एम. सी. चा पाठपुरावा करणे आणि अधिक समुदायांना पाण्याची जोडणी मिळेल याची खात्री करणे समाविष्ट आहे.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
पाणी हे एक असे संसाधन आहे ज्याचे व्यवस्थापन सरकारने केले पाहिजे. ते खाजगी संस्थांच्या मालकीचे नसते. | फोटो सौजन्यः पाणी हक्क समिती<\/figcaption><\/figure>

सकाळी 6.00<\/strong> वाजता:<\/strong> सुरू झालेल्या दिवसासाठी स्वतःला तयार करण्यासाठी मी दररोज सकाळी लवकर उठतो. थोड्याच वेळात मी पी. एच. एस. कार्यालयाकडे निघतो. मी आणि माझी जोडीदार जोगेश्वरी येथील कार्यालयाच्या जवळच राहतो, त्यामुळे तिथे पोहोचायला मला जास्त वेळ लागत नाही. पी. एच. एस. ज्या सरकारी कार्यालयांशी नियमितपणे संवाद साधते, ती सकाळी 8:30 वाजता उघडतात आणि संध्याकाळी 4 वाजता बंद होतात, त्यामुळे या वेळेचा जास्तीत जास्त फायदा करून घेण्यासाठी आम्ही आमचा दिवस लवकर सुरू करतो.<\/p>

प्रलंबित पाणी जोडणी अर्जांची स्थिती तपासण्यासाठी, कागदपत्रांवर स्वाक्षऱ्या झाल्या आहेत याची खात्री करण्यासाठी आणि वर्षानुवर्षे पाणी नाकारल्या गेलेल्या लोकांच्या वारंवार दुर्लक्षित केलेल्या विनंत्यांवर प्रक्रिया करण्यासाठी अधिकाऱ्यांकडे पाठपुरावा करण्यासाठी आम्ही आमची सकाळ सहसा या कार्यालयांना भेट देण्यात घालवतो. दिवसाच्या या वेळात करावयाच्या कामांसाठी सातत्य आणि अथक पाठपुरावा आवश्यक आहे.<\/p>

आमच्या कामात आम्ही लक्षणीय टप्पे गाठले असले तरी आमच्या समोरील आव्हाने अजूनही कायम आहेत. विशेषतः मालाडमधील आंबेडकरनगरसारख्या भागात राहणाऱ्या लोकांसाठी आणि केंद्र सरकारच्या जमिनीवर किंवा वनक्षेत्रात राहणाऱ्या इतर उपेक्षित समुदायांसाठी पाण्याची उपलब्धता ही अजूनही एक समस्या आहे.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

खरे तर, पाणी पुरवठ्याच्या समस्येचा सामना करणाऱ्या क्षेत्रांची नावे बरेच काही सांगतात.या सर्व वसाहतींना दलित किंवा बहुजन नेत्यांची नावे देण्यात आली आहेत- भीम नगर, आंबेडकर नगर, सम्राट अशोक नगर, शिवाजी नगर, सिद्धार्थ नगर आणि गौतम नगर. या भागातील रहिवासी, जे-सामान्यतः दलित, ओ. बी. सी. किंवा मुस्लिम-आहेत, बहुतेक वेळा प्रमुख मुख्य रस्त्यांच्या शेजारी किंवा काही वंचित वस्त्यांमध्ये राहतात. जसे गावांतील<\/em> दलितांना इतर सर्वांपासून वेगळे ठेवले जाते तसेच या गटांना पायाभूत संसाधनांपासून दूर ठेवले जाते.<\/p>

त्यांच्या विरोधात पाणी हे शस्त्रासारखे वापरले जाते. राजकीय नेते आणि नोकरशहा म्हणतात की, “जर तुम्हाला पाणी हवे असेल तर तुम्ही आम्हाला निवडणुकीत मतदान केलेच पाहिजे; तरच आम्ही ते तुम्हाला देऊ”, किंवा, “आम्ही तुम्हाला पाणी देऊ, परंतु तुम्हाला दर महिन्याला इतकी रक्कम द्यावी लागेल.”<\/p>

सकाळी 11.00<\/strong> वाजता:<\/strong> स्थानिक अधिकाऱ्यांकडे वारंवार पाठपुरावा करणे आणि ज्यांच्या घरात पाण्याची जोडणी नाही त्यांना मदत करणे हा माझ्या दैनंदिन कामाचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांतील स्थानिक कायदे आणि पाणी उपलब्ध नसण्यामागील कारणे समजून घेऊन आम्ही तेथील परिस्थितीवरही लक्ष ठेवतो.<\/p>

माझे जीवन नेहमीच पाण्यासाठीच्या संघर्षासाठी वाहिलेले आहे. पी. एच. एस. मध्ये येण्यापूर्वी मी मानखुर्द येथील एका वस्तीत राहत होतो, जिथे<\/em> आम्हाला सुमारे एक किलोमीटर अंतरावर असलेल्या शिवाजीनगरमधून पाणी विकत घ्यावे लागत होते. लहानपणी मी अनेकदा माझ्या पालकांना पाणी आणण्यासाठी मदत करायचो. कालांतराने, आम्हाला पाण्याची जोडणी मिळवण्यात यश आले, परंतु या संघर्षाने माझ्यावर कायमस्वरूपी छाप सोडली. कुटुंब हा नेहमीच माझ्या आयुष्याचा महत्त्वाचा भाग राहिला आहे. काही वर्षांपूर्वी मी माझ्या आईला गमावले. माझ्या कामाबद्दल तिच्या संमिश्र प्रतिक्रिया होत्या. जरी तिने तत्त्वतः त्याचे कौतुक केले असले तरी ते मला अडचणीत आणेल याची तीला काळजी वाटायची. माझे वडील प्लंबर आहेत आणि माझा भाऊ बांधकाम उद्योगात काम करतो. माझी धाकटी बहीण पारंपरिक, विवाह-केंद्रित वातावरणातून सुटण्यासाठी घर सोडून गेली. तिने तिचे शिक्षण स्वतंत्रपणे चालू ठेवले आणि आता सूक्ष्मजीवशास्त्रातील तिच्या पीएचडीवर काम करत आहे.
<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
मुंबई आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील प्रत्येक व्यक्तीला स्वच्छ पाणी मिळावे, हे माझे स्वप्न आहे. | फोटो सौजन्यः पाणी हक्क समिती<\/figcaption><\/figure>

माझे शालेय शिक्षण विविध ठिकाणी झाले, मुंबईपासून सुरू होऊन नंतर काही वर्षे माझ्या गावात माझे शिक्षण झाले. नंतर मी मुंबईला परतलो आणि इयत्ता 10 वी चे शिक्षण पूर्ण केले. चंद्रपूर येथील लष्करी वसतिगृहात दोन वर्षे घालवल्यानंतर, मी नवी मुंबईतील सानपाडा येथील वेस्टर्न कॉलेज ऑफ कॉमर्स अँड बिझनेस मॅनेजमेंटमध्ये विज्ञान विषयात उच्च शिक्षण घेण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, वैयक्तिक आणि आर्थिक अडचणींमुळे मी माझे शिक्षण चालू ठेवू शकलो नाही आणि कॉल सेंटरमध्ये काम करू लागलो.<\/p>

युवा<\/a> आणि यासारख्या विविध संस्था आमच्या परिसरात शिक्षण आणि आरोग्य यासारख्या विविध विषयांवर काम करत होत्या. मी सुरुवातीला युवामध्ये रुजू झालो आणि नंतर झोपडपट्टी पुनर्वसन प्राधिकरणासाठी (एस. आर. ए.) सर्वेक्षक म्हणून काम केले. एका मित्राकडून मला पी. एच. एस. बद्दल कळले आणि मी तेथे अर्ज करण्याचा निर्णय घेतला.<\/p>

एस. आर. ए. सोबतचे माझे काम हा माझ्या आयुष्यातील एक निर्णायक टप्पा होता. यामुळे मला झोपडपट्टी पुनर्विकास आणि सरकारी धोरणांचे वास्तव काय आहे ते कळले. मी लोकांशी संवाद साधायला, त्यांचे प्रश्न समजून घ्यायला आणि सरकारी प्रक्रियांच्या गुंतागुंती दूर करायला शिकलो. या अनुभवामुळे मला समुदायांशी संवाद साधण्याचा आणि त्यांच्या हक्कांसाठी संघर्ष करण्याचा आत्मविश्वास मिळाला.<\/p>

अखेरीस, सिटी कारवां या कार्यशाळेत सहभागी होऊन मी युवाशी पुन्हा जोडला गेलो. या कार्यशाळेत मी मानवाधिकार, लैंगिक समानता आणि सामूहिक कृतीचे महत्त्व यासह विविध विषयांबद्दल शिकलो. हे नव्याने मिळालेले ज्ञान आणि माझ्या मित्राच्या प्रोत्साहनामुळे मी पाणी हक्क समितीत सामील झालो.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
समुदायांना संघटित करणे आणि जागरूकता निर्माण करणे हा आमच्या कामाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. | फोटो सौजन्यः पाणी हक्क समिती<\/figcaption><\/figure>

दुपारी 2.00<\/strong> वाजता:<\/strong> पी. एच. एस. मधील दुपारच्या जेवणाच्या सुट्टीच्या वेळा ठरलेल्या नसतात जेव्हा आम्ही फिल्डवर असतो, तेव्हा आम्हाला नेहमी व्यवस्थित जेवायला वेळ मिळत नाही. कधीकधी, आम्ही फक्त रस्त्यावर वडा पाव खातो! जर आम्ही कार्यालयात असलो, तर आम्ही एकत्र जेवतो.<\/p>

समुदायांना संघटित करणे आणि जागरूकता निर्माण करणे हा आमच्या कामाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. लोकांशी संवाद साधण्यासाठी आणि त्यांना त्यांच्या हक्कांबद्दल जागरुक करण्यासाठी आम्ही विविध पद्धती वापरतो -पथनाट्य, गाणी, डफली वाजवणे आणि पत्रकांचा वाटप करणे. खरे तर, आमचे एक पथनाट्य-पानी जिंदगानी-खूप लोकप्रिय झाले<\/em> आणि इतर संस्था देखील आम्हाला ते ज्या समुदायांसाठी काम करतात तेथे सादर करण्यासाठी आमंत्रित करतात.<\/p>

तथापि, लोकांना पाण्याचा अधिकार आहे आणि ते त्यासाठी लढू शकतात हे त्यांना पटवून देणे कठीण असते. अनेकांनी भूतकाळात निराशा आणि शोषण अनुभवले आहे, ज्यामुळे त्यांना अधिकार मिळवण्याशी संबंधित कोणत्याही प्रयत्नांबद्दल शंका येते. अधिकारी आणि मध्यस्थ अनेकदा त्यांची कागदपत्रे आणि पैसे घेतात. अशा कार्यकर्त्यांवर समाज विश्वास ठेवतो जे अनेकदा त्यांची फसवणूक करतात. परंतु आमची पद्धत वेगळी आहे कारण आम्ही संघर्षाचे सामूहिक स्वरूप आणि सामुदायिक सहभागाचे महत्त्व यावर जोर देतो. पी. एच. एस. हा काही रजनीकांत नाही-समाजाच्या सदस्यांनी स्वत: त्यांच्या समस्यांची जबाबदारी घेतली पाहिजे आणि त्या मार्गाचे नेतृत्व केले पाहिजे असे आम्हाला वाटते.<\/p>

आम्ही वस्त्यांमध्ये मध्यस्थीची भूमिका घेत नाही आहोत. आम्हाला त्यांच्या पैशाशी काहीही देणेघेणे नाही. पाणी नळ जोडणीसाठी अर्ज करण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेत-अर्ज भरण्यापासून ते त्यांच्या नळांमध्ये पाणी येण्यापर्यंत त्यांना मदत करणे हे आमचे ध्येय आहे. ज्यांचा प्रश्न आहे त्यांनी नेतृत्व केलेच पाहिजे या घोषवाक्यावर आमचा विश्वास आहे.<\/p>

सायंकाळी 5.00<\/strong> वाजता:<\/strong> पी. एच. एस. बरोबरचे माझे काम हे एक सामान्य नऊ ते पाच वाजेपर्यंत करण्याचे काम नाही. माझ्या दैनंदिन दिनचर्येची लवकर सुरुवात होते आणि खूप तास काम चालते. यामध्ये कार्यालय आणि फिल्ड या दोन्ही ठिकाणी काम करणे अंतर्भूत आहे. अलीकडेच, मी प्रचार समन्वयकाची भूमिका<\/em> स्वीकारली आहे, जिथे मी वेगवेगळ्या प्रभागांमध्ये काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांवर देखरेख ठेवतो. मी कागदपत्रांच्या तपासणीवर देखरेख ठेवतो, अर्जांचा पाठपुरावा करतो, त्यांच्या दैनंदिन योजना आणि अजेंडा समजून घेतो, त्या संबंधित त्यांना सूचना देतो आणि आवश्यकतेनुसार त्यांच्या बैठका घेतो.<\/p>

पाण्याचा अधिकार मिळवण्याचा मार्ग अनेकदा निराश करणारे अडथळे आणू शकतो, परंतु वाटेत आनंदाचे क्षणही येतात यावर मी प्रामाणिकपणे विश्वास ठेवतो .उदाहरणार्थ, माटुंगा आणि दादरला जोडणाऱ्या रेल्वे मार्गाच्या बाजूला हनुमान वस्ती नावाची एक वसाहत आहे.भारताच्या स्वातंत्र्यापासून या वस्तीस नियमितपणे पाणी मिळालेले नाही; रहिवाशांना एका मोडक्या नळातून<\/em> पाणी मिळवण्यासाठी रुळ ओलांडावे लागत होते. जेव्हा आम्ही त्यांना अर्ज दाखल करण्यास मदत केली आणि अधिकारी त्यांच्या पाणीपुरवठ्याची स्थिती तपासण्यासाठी आले, तेव्हा लोकांना खूप आनंद झाला. त्यांच्या प्रतिसादाने गोंधळून आम्ही विचारले, “पण तुम्हाला अद्याप पाणी देखील मिळालेले नाही. तुम्ही आनंदी का आहात?” ते म्हणाले की, अधिकारी त्यांची परिस्थिती तपासण्यासाठी आणि दखल घेण्यासाठी आले, जे यापूर्वी कधीही घडले नव्हते.<\/p>

सिद्धार्थनगरमध्ये साडेतीन वर्षांपासून पाण्याची जोडणी नव्हती. शेवटी जेव्हा जोडणी झाली, तेव्हा यामुळे समुदायाला आनंद झाला आणि पी. एच. एस. वरील त्यांचा विश्वास दृढ झाला.<\/p>

असे क्षण अमूल्य आहेत आणि आपल्या समुदायांसाठी काम करत राहण्याची आपली इच्छाशक्ती वाढवतात.<\/p>

\"\"<\/source><\/source><\/source><\/picture>
या कामासाठी खूप वेळ जात असल्मुयाळे काम आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमध्ये समतोल राखणे माझ्यासाठी आव्हानात्मक ठरते. | फोटो सौजन्यः पाणी हक्क समिती<\/figcaption><\/figure>

8.00 वाजता: <\/strong>फिल्डवर पूर्ण दिवस राहिल्यानंतर, आम्ही अनेकदा पी.एच.एस .कार्यालयात चालू असलेल्या मुद्द्यांवर चर्चा करण्यासाठी परत येतो-एखाद्या वस्तीस अद्याप पाणीपुरवठा झाला आहे की<\/em> नाही, अर्ज पुढे गेला आहे की नाकारला गेला आहे, कोणत्या कार्यकर्त्यांना त्यांच्या प्रभागाकडून तातडीची अद्ययावत माहिती<\/em> मिळाली आहे, इत्यादी.<\/p>

आम्ही आमच्या कामाच्या व्हॉट्सऍप गटांवर माहिती प्रसारित करत असल्याने, आम्हाला माहित आहे की काही समस्या आहेत ज्यांचे शक्य तितक्या लवकर निराकरण करणे आवश्यक आहे. आम्ही या व्हॉट्सऍप गटांचा वापर पी. एच. एस. कार्यकर्ते, विविध प्रभागांमधील क्षेत्रीय कर्मचारी आणि कार्यक्रमांशी समन्वय साधण्यासाठी आणि बैठकांचे नियोजन करण्यासाठी देखील करतो. कधीकधी<\/em> हे रात्री 9 वाजेपर्यंतही सुरू राहते. उशीरापर्यंत चालणारे काम आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांमध्ये समतोल राखणे माझ्यासाठी आव्हानात्मक ठरते. जरी माझ्या पत्नीचा माझ्या कामाला पाठिंबा असला, तरी माझी अनुपस्थितीही तिला निराश करते.<\/p>

मात्र, जेव्हा मला मोकळा वेळ मिळतो, तेव्हा मला गाणी लिहिणे आणि गाणे, चित्रपट पाहणे आणि माझ्या पत्नी बरोबर आणि मित्रांसोबत वेळ घालवणे आवडते.<\/p>

माझ्या कामात आव्हाने असली तरी, पाणी हक्क समितीप्रती माझी बांधिलकी दृढ आहे. मुंबई आणि संपूर्ण महाराष्ट्रातील प्रत्येक व्यक्तीला स्वच्छ पाणी मिळावे, हे माझे स्वप्न आहे. मला आशा आहे की मी पाण्याच्या हक्कासाठीचा लढा देत राहीन आणि अखेरीस आपले अनुभव आणि ज्ञानाचा इतरांना लाभ करून देइन जेणेकरून ते आपला लढा पुढे चालू ठेवतील.<\/p>

प्रवास सुरू आहे आणि अजूनही अनेक अडथळे दूर करायचे आहेत. पण दृढनिश्चय, सामूहिक प्रयत्न आणि न्यायाच्या सामायिक दृष्टीकोनातून, मला विश्वास आहे की आपण सर्वांसाठी पाण्याचे आपले उद्दिष्ट साध्य करू शकतो.<\/p>

आय. <\/em>डी. <\/em>आर. <\/em>ला <\/em>सांगितल्याप्रमाणे.<\/em><\/p>

मूळ इंग्रजीतील लेखाचा मराठी अनुवाद करताना ट्रांसलेशन टूल चा वापर केला आहे. प्रमोद सडोलीकर यांनी अनुवादीत लेख तपासण्याचे व संपादनाचे काम केले.<\/em><\/p>

—<\/p>

अधिक जाणून घ्या<\/h3>