{"id":59524,"date":"2020-07-16T11:35:05","date_gmt":"2020-07-16T11:35:05","guid":{"rendered":"https:\/\/idronline.org\/idr-interviews-rajendra-singh\/"},"modified":"2025-02-17T16:33:35","modified_gmt":"2025-02-17T11:03:35","slug":"idr-interviews-rajendra-singh","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/idronline.org\/mr-in\/idr-interviews-rajendra-singh\/","title":{"rendered":"IDR \u092e\u0941\u0932\u093e\u0916\u0924\u0940 | \u0936\u094d\u0930\u0940 \u0930\u093e\u091c\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0938\u093f\u0902\u0917"},"content":{"rendered":"

राजेंद्र सिंह<\/em>जी<\/em> हे अलवर<\/em>, <\/em>राजस्थान येथील जलसंरक्षक आणि पर्यावरणवादी आहेत<\/em>. <\/em>त्यांना <\/em>२००१<\/em> मध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार आणि <\/em>२०१५ <\/em>मध्ये स्टॉकहोम वॉटर प्राई<\/em>ज <\/em>पारितोषिक<\/em>, <\/em>ज्याला पाण्याचे नोबेल पारितोषिक<\/em> म्हणून<\/em> ही ओळखले जाते<\/em>,<\/em> ते<\/em> प्राप्त झाले. <\/em>ते <\/em>तरुण<\/em><\/a> भारत संघाचे (TBS)चे संस्थापक आहेत <\/em>, <\/em>गेली<\/em> 45<\/em> <\/em>वर्षे ही संस्था <\/em>ना-नफा संस्था <\/em>म्हणून काम करत <\/em>आहे<\/em>. <\/em>पावसाचे पाणी गोळा करण्यासाठी जोहाड<\/em>१<\/em> आणि इतर <\/em>जलसंधारणाच्या<\/em> संरचना बांधून गावांना स्वावलंबी बनवणे<\/em> हे काम ही संस्था करत आहे.<\/em>. <\/em>राजेंद्र<\/em>जी<\/em> राष्ट्रीय जल बिरादरी नावाच्या <\/em>पाण्यासाठी काम करणाऱ्या<\/em> संस्थांच्या राष्ट्रीय समूहाचे <\/em>मार्गदर्शक म्हणूनही काम <\/em>करतात. <\/em>या समुहाने<\/em> भारतातील <\/em>१००<\/em> हून अधिक नद्यांचे पुनरुज्जीवन करण्याचे काम केले आहे<\/em>.<\/em><\/p>

IDR <\/em>सोबतच्या या मुलाखतीत<\/em>, <\/em>त्यांनी जलसंधारणावर काम करण्यास<\/em> ते <\/em>कशामुळे प्रवृत्त <\/em>झाले<\/em>, <\/em>गावासाठी खरे स्वावलंबन कसे <\/em>असावे<\/em> आणि साथीच्या रोगामुळे विकासाचे काही विध्वंसक परिणाम कसे उलटत चालले आहेत यावर चिंतन केले<\/em>.<\/em><\/p>

तुम्ही<\/strong> साहित्य<\/strong> आणि<\/strong> आयुर्वेदाचा<\/strong> अभ्यास<\/strong> केला<\/strong> आहे<\/strong>, <\/strong>तुम्हाला<\/strong> पाणी<\/strong> आणि<\/strong> त्या <\/strong>संबंधित<\/strong> इतर समस्यांवर<\/strong> काम<\/strong> करावे <\/strong>असे का वाटले<\/strong>?<\/strong><\/h5>

१९८५ साली मी अलवर मधील गोपालपुरा गावात आलो तेव्हा कुपोषणामुळे येथे रातोंडी (<\/em>रातांधळेपणा) नावाचा आजार पसरला होता. त्यामुळे मी त्यावर उपचार सुरू केले. लवकरच, माझ्या लक्षात आले की समाज अशिक्षित आहे, म्हणून मी एक शाळा सुरू केली. माझे वैद्यकीय आणि शिक्षणाचे काम सात महिने चालले.<\/p>

\"What<\/a><\/div>

एके दिवशी मंगू मीना नावाचा वृद्ध शेतकरी मला म्हणाला, “आम्हाला औषधाची गरज नाही, शिक्षणाची गरज नाही. आम्हाला आधी पाणी हवे आहे.” अलवरमधील इतर गावांपेक्षा गोपालपुरा येथील लोकांना तीव्र पाणीटंचाईचा सामना करावा लागत होता. जमीन पूर्णपणे नापीक आणि उजाड होती. मी त्याला सांगितले की मला जलसंधारणाबद्दल काहीच माहिती नाही. तो म्हणाला, “मी तुला शिकवीन.” आता, आपण तरुणपणी कसे असतो हे तुम्हाला माहिती आहे – आपणबरेच प्रश्न विचारतो. म्हणून, मी त्याला विचारले, “जर तू मला शिकवू शकतोस, तर तू ते स्वतः का करत नाहीस?” रडवेल्या डोळ्यांनी ते म्हणाले, “आम्ही स्वतः करायचो, पण जेव्हापासून गावात निवडणुका सुरू झाल्या, तेव्हापासून गावकऱ्यांची पक्षा पक्षा मध्ये विभागणी झाली. ते आता एकत्र काम करू शकत नाहीत आणि सगळ्यांच्या भविष्याचा विचारही करत नाहीत. पण तुम्ही कोणत्याही एका बाजूचे नाही आहात. तुम्ही सर्वांबरोबर असता.” तो काय म्हणत होता ते मला समजले. तो शिकलेला नसला तरी शहाणा होता.<\/p>

मी जलसंधारणाचे काम सुरू केले.पाण्याबाबतचे माझे संपूर्ण प्रशिक्षण फक्त दोन दिवसात झाले. मंगू काकांनी<\/em> मला गावातील २५ कोरड्या विहिरींवर नेले, आणि विहिरीचा तळ पाहण्यासाठी मला ८० ते १५० फूट खाली उतरवले. मी विहिरीतील भूस्तरात असणाऱ्या विविध भेगा व फटी पाहिल्या, आणि सूर्याद्वारे बाष्पीभवना पासून पाणी कसे वाचवता येईल हे मला समजले. राजस्थानमध्ये सूर्यच आपल्याला पाऊस किंवा पाणी देतो, पण बाष्पीभवनाद्वारे तो पाण्याचा सर्वात मोठा मारक देखील आहे. माझे काम म्हणजे पाणी गोळा करण्याचे मार्ग ओळखणे आणि ते पृथ्वीच्या पोटापर्यंत पोहोचवणे, जेणेकरून ते बाष्पीभवनाद्वारे नष्ट होणार नाही.<\/p>

गोपाळपुरा येथे जोहाड<\/em>  बांधून मी हेच केले. <\/em>अवघ्या एका पावसानंतर विहिरी आणि भूगर्भातील जलधरांचे पुनर्भरण होऊ लागले. सुकलेले छोटे झरे त्या पाण्याने पुन्हा जिवंत केले. आम्हाला फक्त भूमिगत जलधरांचे पुनर्भरण करायचे होते. हा प्रकार इतर गावांमध्ये आणि राज्यांमध्ये पसरल्याने, १२ नद्यांचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले, ज्या आता बारमाही झाल्या आहेत.<\/p>

गोपाळपुरा<\/strong> येथून<\/strong> तुम्ही<\/strong> इतर<\/strong> गावांमध्ये<\/strong> कामाला<\/strong> कशी <\/strong>सुरुवात<\/strong> केली<\/strong>? <\/strong>आणि<\/strong> या<\/strong> प्रदेशात<\/strong> जल<\/strong> संधारणाच्या<\/strong> कामाचे<\/strong> काय<\/strong> परिणाम<\/strong> दिसले<\/strong>?<\/strong><\/h5>

आता, जेव्हा गावात पाणी परत आले, तेव्हा गावकऱ्यांनी कामासाठी स्थलांतरित झालेल्या प्रत्येकाला घरी बोलावले – उलट स्थलांतराची प्रक्रिया सुरू झाली.त्यांनी पुन्हा शेती करण्यास सुरुवात केली आणि जेव्हा त्यांचे पहिले पीक आले तेव्हा गावकऱ्यांनी त्यांच्या सर्व नातेवाईकांना सांगितले की त्यांना पाणी कसे मिळाले आणि शेती कशी सुरू झाली. ते नातेवाईक मला त्यांच्या गावी बोलावू लागले. गोपाळपुरा येथून जलसंधारणाचे काम करौली, ढोलपूर, सवाई माधोपूर, भरतपूर इत्यादी ठिकाणी विस्तारू लागले. मी तीन प्रकारच्या यात्रा<\/em> सुरू<\/em> केल्या<\/em>: पहिली ‘जलबचाओ<\/em> ‘<\/em>जोहाड<\/em> बनाओ<\/em>‘ (पाणी वाचवा, पाणी साठवण्यासाठी जोहड बनवा); दुसरी होती’ ग्राम<\/em> स्वावलंबन<\/em>‘ (स्वावलंबी गाव); आणि तिसरी होती’ पेड<\/em> लगाओ<\/em> पेड<\/em> बचाओ<\/em>‘ (झाडे लावा, झाडे वाचवा). या यात्रांद्वारे<\/em>, आणि विद्यमान सोशल नेटवर्क्स वापरून, आम्ही काम वाढवले.<\/p>

लवकरच या भागातील लोकांना या कामांचा परिणाम दिसू लागला. करौलीमध्ये , लोक असहाय्य आणि बेरोजगार होते आणि त्यांना बेकायदेशीर कामांमध्ये नाईलाजाने भाग घेण्यास भाग पाडले जात होते. गावात पाणी परत आल्याचे पाहून त्यांनी जलसंधारणाचे काम सुरू केले आणि त्यांच्या शेतीच्या कामाला पुन्हा सुरवात केली.<\/p>

\"donate<\/a><\/div>

प्रदेशातील वनक्षेत्र दोन टक्क्यांवरून ४८ टक्क्यांपर्यंत वाढले आहे. जे लोक पूर्वी ही गावे सोडून जयपूरमध्ये कंत्राटदारांसाठी ट्रक-लोडर्स म्हणून काम करत होते ते आता ईतरांना त्यांच्या शेतमालाची वाहतूक करण्याचे काम देतात. ते आता त्याच लोकांना कामावर ठेवत आहेत ज्यांच्यासाठी ते पूर्वी मजूरी करत होते.<\/p>

जलसंधारणाचा सर्वात मोठा परिणाम सूक्ष्म हवामानावर झाला आहे. पूर्वी, अरबी समुद्रातून ढग आमच्या गावांवरून जाताना दिसत होते, परंतु त्या भागात हिरवेगार आच्छादन कमी असल्याने पाऊस पडत नव्हता, आणि खाणी आणि कोरड्या भागातून येणारी उष्णता या ढगांना घनदाट होवू देत नव्हती आणि त्यांचे पावसामध्ये रुपांतर होऊ देत नव्हती. आता हिरवळ वाढली आहे आणि त्यावर सूक्ष्म ढग तयार झाले आहेत. अरबी समुद्रातील पावसाचे ढग या सूक्ष्म ढगांमध्ये विलीन होतात आणि ओलांडून जाण्याऐवजी येथे पाऊस पाडतात. हिरवळीमुळे माती आणि हवेत ओलावा असल्याने तापमानही कमी झाले आहे. आपल्या प्रदेशातील जलसंधारणाच्या कार्यामुळे हवामान बदलाचे परिणाम कमी झाले आहेत.<\/p>

\n

\"Rajendra

चित्रण: आदित्य कृष्णमूर्ती<\/p><\/div>\n<\/p>

तुमच्यासमो<\/strong>र कोणती <\/strong>आव्हाने<\/strong> होती<\/strong>?<\/strong><\/h5>

आमच्यासमोर सर्वात मोठे आव्हान सरकारचे होते. गोपाळपुरा येथे पाटबंधारे विभागाने पाटबंधारे व निचरा कायदा १९५४ <\/a>अन्वये निर्बंध लादण्याचा प्रयत्न केला , आम्ही त्यांचे पाणी अडवत आहोत असे त्यांचे म्हणणे होते. आता पाऊस कुणाच्या शेतावर पडला तर ते पाणी कुणाचे ? शेतकऱ्याचे की धरणाचे? मी त्यांना म्हणालो, “शेतात पडणारा पाऊस जर शेतकऱ्याच्या मालकीचा नसेल, तर तुम्ही पाऊस थांबवा, गावात पाऊस पडू देऊ नका.” आम्ही दुसऱ्याचे पाणी अडवले नाही. आम्ही फक्त शेतजमिनीवर पडणारे पावसाचे पाणी गोळा करत होतो. आमचा नारा होता, “खेत का पाणी खेत में<\/em>, <\/em>गांव का पानी<\/em> गांव<\/em>मे<\/em>” (शेतीचे पाणी शेतातच, गावाचे पाणी गावातच) गावाला स्वत:चे पाणी असेल तेव्हाच ते स्वावलंबी होऊ शकते आणि ते पाणी गावाला आनंद, आत्मविश्वास, अभिमान देते.<\/p>

सरकारची खरी अडचण ही होती की आपण कमी खर्चात धरणे बांधत होतो. तेच काम करण्यासाठी कोट्यवधी रुपयांचे बजेट द्यायचे आणि कंत्राटदार नेमायचे. त्यांना भीती वाटत होती ती म्हणजे त्यांचा भ्रष्टाचार उघड होईल याची.<\/p>

कोविड<\/strong>–<\/strong>१९ <\/strong>साथीच्या<\/strong> आजाराच्या<\/strong> सध्याच्या<\/strong> संदर्भात<\/strong> तुम्ही<\/strong> पूर्वी<\/strong> सांगितलेले<\/strong> उलट<\/strong> स्थलांतर<\/strong> आणखी<\/strong> महत्त्वाचे<\/strong> आहे<\/strong>. <\/strong>त्यावर<\/strong> तुमचे<\/strong> काय<\/strong> विचार<\/strong> आहेत<\/strong>?<\/strong><\/h5>

मला वाटते की कोविड-१९चे नकारात्मक प्रभाव असूनही, त्याचे काही सकारात्मक परिणाम देखील झाले आहेत. या संकटाने लोकांना तथाकथित विकासामुळे होणाऱ्या विनाशाची <\/em>जाणीव करून दिली आहे — सरकारच्या विकास धोरणांमुळे होणारा विनाश. आतापर्यंत विकासामुळे केवळ विनाश, विस्थापन आणि आपत्ती आली आहे. कोविड-१९ मुळे, जे लोक विस्थापित झाले होते आणि आपली गावे सोडून शहरांमध्ये काम करण्यासाठी गेले होते ते परत येत आहेत – ही एक क्रांती आहे. पण फक्त ही क्रांती पुरेशी नाही; तिला अपेक्षित बदलासाठी कृतीची जोड देणे आवश्यक आहे.<\/p>

याचा अर्थ असा आहे की आपल्याकडे असलेल्या निसर्गातून गावांमध्ये समृद्धी आणण्याचे मार्ग शोधले पाहिजेत. मृदा व जलसंधारण आणि व्यवस्थापन, प्रत्येक घरात बियाणे संवर्धन, स्वतःची खते तयार करणे इत्यादी गोष्टी आपण सुरू केल्या पाहिजेत. आम्हाला आता विकास नको आहे, आम्हाला निसर्गाचे, मानवजातीचे पुनरुज्जीवन हवेआहे.<\/p>

या काया पालटा मुळे प्रत्येकासाठी रोजगार निर्माण होईल आणि स्वावलंबनाचा मार्ग मोकळा होईल. सरकार ज्या गोष्टींबद्दल बोलते त्यातून स्वावलंबन, किंवा आत्मनिर्भरता, येणार नाही. (आत्मनिर्भरता<\/em> हवासे<\/em> नही <\/em>आती<\/em> हैं<\/em>; <\/em>आत्मनिर्भरता<\/em> मातीसे<\/em> शुरू<\/em> हो<\/em>ती <\/em>हैं)<\/em> आत्मनिर्भरता हवेतून घडत नाही; त्याची सुरुवात मातीपासून होते. हे गावकऱ्यांना काम शोधण्यात आणि गावातच जीवनावश्यक गोष्टींसाठी मदत करणे यातून येते. यामध्ये शेतीचाही आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःचे पाणी असणे या बाबीचाही समावेश आहे. गावाला स्वत:चे पाणी असेल तरच ते स्वावलंबी होऊ शकते. आणि जेव्हा गावे स्वावलंबी आणि स्वयंशासित बनतील तेव्हाच भारत खरा प्रजासत्ताक बनेल.<\/p>

उर्वरित<\/strong> भारता<\/strong> पर्यंत<\/strong> पाणी<\/strong> आणि<\/strong> जलसंधारणाच्या<\/strong> महत्त्वाचा<\/strong> संदेश<\/strong> शहरी<\/strong> आणि<\/strong> ग्रामीण<\/strong> दोन्ही<\/strong> भागाततुम्ही<\/strong> कसा<\/strong> घेऊन<\/strong> जात<\/strong> आहात<\/strong>? <\/strong><\/h5>

राष्ट्रीय जल बिरादरी नावाचे राष्ट्रीय स्तरावर आमचे एक संघटन आहे. आंध्र प्रदेश, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, राजस्थान, तेलंगणा आणि उत्तर प्रदेश यासह अनेक राज्यांमध्ये त्याच्या शाखा आहेत.लॉकडाऊन च्या काळात, आम्ही फोनवरून संपर्क साधतो आणि लोकांना आमची प्रक्रिया समजावून सांगण्यासाठी वेबिनार आयोजित करतो, त्यांना त्यांच्या स्वतःच्या प्रदेशात ही मोहीम सुरू करण्यास सांगत आहोत. लहान प्रमाणात अशी कामे सुरू होत आहेत; त्यासाठी अधिक ऊर्जा आणि मानवी संसाधने आवश्यक आहेत. अधिक लोकांना सहभागी करून घेण्याची गरज आहे. शहरातून परतलेले लोक या कामात सहभागी होऊ शकतात.<\/p>

शहरांतील लोकांनी हे समजून घेतले पाहिजे की त्यांच्या नळांना पाणी खेड्यातून येते. हे पाणी आपण काढून घेतले तर खेड्यापाड्यातील लोकांकडून त्यांच्या उपजीविकेचे साधन हिरावून घेतल्या सारखे होईल आणि त्यांना शहरांकडे यावे लागेल. शहरी रहिवाशांनी त्यांच्या पाण्याच्या वापरात शिस्त आणली पाहिजे, तसेच पाणी साठवण आणि संवर्धनाचा वापर केला पाहिजे. आपल्या शहरांना जलसाक्षरता चळवळीची तातडीने गरज आहे आणि हे सरकार करू शकते. भारतीय शहरांचे भविष्य धोकादायक दिशेने वाटचाल करत आहे. कोविड-१९ मुळे होणाऱ्या उलट स्थलांतरामुळे शहरी पायाभूत सुविधांवरील दबाव काही प्रमाणात कमी झाला आहे, परंतु आपण आपल्या शहरी लोकसंख्येला शिक्षित करणे आवश्यक आहे.<\/p>

दुसरीकडे, जीवनातील इतर घटकांशी पाण्याचे असणारे नाते ग्रामीण समुदायाला आपल्यापेक्षा अधिक चांगले समजते. पाण्याशिवाय काहीही शक्य नाही हे त्यांना माहीत आहे आणि ते जतन करण्याची इच्छा त्यांच्यात आहे. त्यांना हेही माहीत आहे की जेव्हा पाण्याची तीव्र टंचाई असते तेव्हा तेच विस्थापित होतात. पण ते काय करू शकतात यालामर्यादा आहेत आणि त्यांना आपल्या पाठिंब्याची गरज आहे.<\/p>

सरकार<\/strong> कोणत्या<\/strong> प्रकारची<\/strong> मदत<\/strong> देऊ<\/strong> शकते<\/strong>?<\/strong><\/h5>

सरकार बरेच काही करू शकते. ते खेडेगावात परतलेल्यांना काम देण्यासाठी आणि जलसंधारणासाठी पायाभूत सुविधा निर्माण करण्यासाठी महात्मा गांधी ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA)<\/a> मधील ७० हजार कोटी रुपये वापरू शकते. सरकार लोकांना स्थानिक संसाधनांचे मॅपिंग करण्यासाठी, गावात कोणती संसाधने आहेत आणि त्यांचा रोजगार निर्मितीसाठी कसा वापर करता येईल याचे मूल्यांकन करण्यासाठी प्रशिक्षण देऊ शकते.<\/p>

भारत सरकारने आपल्या नद्यांचे पुनरुज्जीवन करणे ही एक महत्त्वाची गोष्ट प्राधान्याने करणे आवश्यक आहे. राष्ट्रीय जल बिरादरी ने १०० हून अधिक नद्यांचे पुनरुज्जीवन करण्याचे काम केले आहे, परिणामी १२ नद्या बारमाही झाल्या आहेत. आम्ही देशभरात काम करणाऱ्या लोकांना प्रशिक्षित केले आहे, पण सरकार आमच्याशी संवाद साधत नाही. सरकारआत्मनिर्भर<\/em>ते<\/em>च्या <\/em>घोषणेवर काम करण्याबाबत गंभीर असते तर त्यांनी <\/em>आमच्याशी सर्वात आधी संपर्क साधला असता. TBS म्हणून, आम्ही ११,८०० तलाव आणि १०,६०० चौरस किमी पेक्षा जास्त जमिनीवर जलसंधारणासाठी इतर संरचना बांधल्या आहेत, सरकारच्या कोणत्याही मदतीशिवाय, किंवा त्यांच्याकडून एक पैसाही.न घेता, समाजाच्या शक्तीचा उपयोग करून आम्ही हे केले. आपल्यापेक्षा स्वावलंबी कोण असेल? पण सरकार आमच्याशी कधीच चर्चा करत नाही आणि करणारही नाही.<\/p>

जलसंधारणाच्या<\/strong> कामात<\/strong> तुम्हाला<\/strong> स्थानिक<\/strong> राजकारणाचाही<\/strong> त्रास होत <\/strong>असेल<\/strong>. <\/strong>तुम्ही<\/strong> ते<\/strong> कसे<\/strong> हाताळता<\/strong>?<\/strong><\/h5>

त्या राजकारणाचा मी बळी नाही; मी त्या राजकारणाचा थेट सामना करतो.जेव्हा मी जलसंधारणाचे काम सुरू केले तेव्हा मला माहित होते की शक्तिशाली लोक त्यावर आपला हक्क सांगतील. जेव्हा एखादी व्यक्ती शांतपणे काम करण्याचा प्रयत्न करते तेव्हा समस्या उद्भवते. मी माझ्या कामाबाबत नेहमी पारदर्शी होतो, ग्रामसभेत सर्व समाजाला सोबत घेऊन निर्णय घेत असे आणि ते निर्णय त्यांच्याकडून लिखित स्वरूपात घेत असे. पूर्ण पारदर्शकता होती. नंतर कोणी त्रास दिला तर संपूर्ण गाव त्यांच्या विरोधात एकवटून उभे राहायचे. गटांमुळे राजकारण होते आणि मी कधीही गट तयार होऊ देणार नाही याची काळजी घेतली.<\/p>

सत्ता आणि राजकारणासाठीचा हा संघर्ष आजच्या जगात धर्माच्याही संदर्भात आढळतो.प्रत्येकाचा धर्म निसर्गाचा आदर करण्यास, पर्यावरण रक्षणाचे काम करण्यास शिकवतो.प्रत्येक देव म्हणजे जीवन निर्माण करणाऱ्या पाच घटकांचे एकत्रीकरण आहे: पृथ्वी, आकाश, वायू, अग्नि आणि पाणी. परंतु सर्व धर्म अशा प्रकारे सुरू जरी झाले तरी , ते निसर्गाच्या आदरापासून संस्थेच्या अभिनिवेशाकडे वळतात; ते पॉवर डायनॅमिक्समध्ये गुंतू लागतात आणि राजकारणाचे एक कुरण बनतात.<\/p>

मी आत्मविश्वासाने सांगू शकतो की मी, राजेंद्र सिंह याने सत्ताकारण करणारी कोणतीही संघटना स्थापन केलेली नाही. मी फक्त निसर्गाच्या पुनरुत्थानासाठी काम केले आहे आणि मी ते माझ्या शेवटच्या श्वासापर्यंत करत राहीन, जेणेकरून आपले गाव, आपला देश, आपले जग चांगले होईल.<\/p>

मी गेल्यावर, इतर लोक आवश्यक असल्यास ते काम करतील, किंवा ते आवश्यक नसल्यास करणार नाहीत. राष्ट्रीय जल बिरादरी ही संघटना नाही; हा एक मंच आहे, जो समुदायाने तयार केला आहे. जोपर्यंत समाजाची इच्छा असेल तोपर्यंत तो कार्यरत राहील. इच्छा नसेल तेव्हा त्याचे अस्तित्व नाहीसे होईल.<\/p>

पुनरूज्जीवनाचे कार्य मात्र सनातन, शाश्वत आहे. ते कधीच मरणार नाही; ते प्रत्येक वेळी नवीन निर्मितीकडे नेईल.<\/p>

मूळ<\/em> <\/em>इंग्रजीतील<\/em> <\/em>लेखाचा<\/em> <\/em>मराठी<\/em> <\/em>अनुवाद<\/em> <\/em>करताना<\/em> <\/em>ट्रांसलेशन<\/em> <\/em>टूल<\/em> <\/em>चा<\/em> <\/em>वापर<\/em> <\/em>केला<\/em> <\/em>आहे<\/em>. <\/em>प्रमोद<\/em> <\/em>सडोलीकर<\/em> <\/em>यांनी<\/em> <\/em>अनुवादीत<\/em> <\/em>लेख<\/em> <\/em>तपासण्याचे<\/em> <\/em>व<\/em> <\/em>संपादनाचे<\/em> <\/em>काम<\/em> <\/em>केले<\/em>.<\/em><\/p>

—<\/p>

तळटीप<\/strong>:<\/strong><\/p>

    \n
  1. जोहाड , किंवा पाझर तलाव, ही पारंपारिक पाणी साठवण रचना आहे जी पावसाचे पाणी साठवते, ज्याचा वापर पिण्यासाठी, धुण्यासाठी, आंघोळीसाठी तसेच भूजल आणि जवळपासच्या विहिरींचे पुनर्भरण करण्यासाठी केला जाऊ शकतो .<\/em><\/li>\n<\/ol>

    —<\/p>

    अधिक<\/strong> जाणून<\/strong> घ्या<\/strong><\/h3>