​​​ફોટો નિબંધ: ઉત્તર ત્રિપુરામાં ગૌર સમુદાયના અનેક સ્થળાંતર

ઉત્તર ત્રિપુરા જિલ્લાનું એક ગામ, પાનીચેરા, ગૌર સમુદાયનું ઘર છે, આ સમુદાય 1970 ના દાયકામાં આ રાજ્યમાં સ્થળાંતરિત થયો હતો. પરંતુ આ સમુદાયના ઇતિહાસમાં આ એકમાત્ર મોટું સ્થળાંતર નહોતું. જોકે, આ સમુદાયના મૂળ છત્તીસગઢના બિલાસપુરમાં જોવા મળે છે પરંતુ 1960 ના દાયકામાં, તેઓ ચાના બગીચાના શ્રમિકો તરીકે એવા વિસ્તારોમાં સ્થળાંતરિત થયા હતા જે હાલમાં બાંગ્લાદેશનો ભાગ બની ચૂક્યા છે.

1971 ના રમખાણો દરમિયાન લગભગ 22 ગૌર પરિવારોએ ઉત્તર ત્રિપુરાના ગાઢ જંગલોમાં આશ્રય લીધો હતો. રબરની ખેતી કરતા 57 વર્ષના બિજય ગૌર કહે છે, “અમે કંઈપણ સાથે લીધા વિના આવ્યા હતા. આખરે મારા પિતાએ સ્થાનિક લોકો પાસેથી જે જમીન ખરીદી હતી તે પણ જંગલનો ભાગ હતી. આ વિસ્તાર વાઘ અને રીંછ જેવા ઘણા જંગલી પ્રાણીઓનું રહેઠાણ હતું.” વખત જતાં આ સમુદાયે આ જમીન સાફ કરી, પોતાના ઘરો વસાવ્યા અને ખેતી કરવા લાગ્યા.

એકરૂપતાની સંસ્કૃતિ 

આ સ્થળાંતરોને કારણે ગૌર સમુદાયમાં નોંધપાત્ર સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન આવ્યું હતું. તેમણે ચાના બગીચાઓ સાથે સંકળાયેલ બીજા જાતિઓ જેવી જ જીવનશૈલી અપનાવી હતી અને ઝુમુર જેવા નૃત્ય સ્વરૂપો અપનાવવા લાગ્યા હતા; સમય જતાં તેમની ભાષા પણ બદલાતી ગઈ છે. ભલે તેઓ હજી પણ ગૌર બોલે છે, પરંતુ હવે તેમાં હિન્દી અને બંગાળીમાંથી ઉધાર લીધેલા ઘણા શબ્દોનો સમાવેશ થઈ ચૂક્યો છે. જૂની પેઢી બંગાળી ભાષાથી ઓછી પરિચિત છે, પણ યુવા પેઢી અસ્ખલિત બંગાળી બોલી જાણે છે. ઘણા પક્ષીઓ અને છોડના મૂળ ગૌર ભાષામાં નામ સંપૂર્ણપણે ભૂલાઈ ગયા છે.

આ એકીકરણ છતાં તેમની પરંપરાઓના કેટલાક અવશેષો હજી અસ્તિત્વમાં છે. આમાં સ્થાનિક રીતે ઉમ્મર વૃક્ષ તરીકે ઓળખાતા વૃક્ષના લગ્નની વિધિઓમાં ઉપયોગનો સમાવેશ થાય છે. આ વૃક્ષના લાકડાને ગોફણના આકારમાં કાપીને તેમની વિધિઓમાં તે સામેલ કરવામાં આવે છે.

સમય જતા ગૌર સમુદાયનો છત્તીસગઢમાં તેમના મૂળ સમુદાય સાથેનો સંપર્ક તૂટી ગયો છે. હવે પોતાના અગાઉના ઘર સાથેનો તેમનો એકમાત્ર સંબંધ દર બે વર્ષે તેમની મુલાકાત લેતા એક આધ્યાત્મિક ગુરુના માધ્યમથી જ છે. આ સમય દરમિયાન તેઓ અનેક ધાર્મિક વિધિઓનું આયોજન કરે છે અને આ ગામના નાના છોકરાઓ ધાર્મિક વારસો ધરાવતા સ્થળ ઉનાકોટીની પગપાળા યાત્રાએ નીકળે છે.

મોટા પાયે વાવેતરનું ઠાલું વચન

તેઓ ત્રિપુરા સ્થળાંતરિત થયા ત્યારે શરુઆતમાં આ સમુદાય (પોતાનું ગુજરાન ચલાવવા માટે) સ્થાનિક આદિવાસીઓના ડાંગરના ખેતરોમાં દાડિયા મજૂરી પર ખૂબ આધાર રાખતો હતો. આખરે જેમ જેમ તેઓ જમીન ખરીદવામાં સફળ થતા ગયા તેમ તેમ તેમણે ઝૂમ ખેતી કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.
 
2013 માં રબર બોર્ડે આ ગામમાં રબરના વાવેતરની શરુઆત કરી હતી. ટૂંક સમયમાં જ ગૌર સમુદાય માટે આ આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત બની ગયો હતો. તેઓ જમીન તૈયાર કરતા, રબરના રોપા વાવતા, લેટેક્ષ લણતા અને પોતાના ઘરમાં તેને શીટ્સમાં ઢાળતા હતા, પછીથી ઠેકેદારો એ લઈ જતા હતા.

ગૌર સમુદાયને આશા હતી કે તે તેમનું નસીબ બદલી નાખશે. જોકે, ભારતમાં રબરનું બીજું સૌથી મોટું ઉત્પાદક રાજ્ય હોવા છતાં પ્રોસેસિંગ યુનિટના અભાવને કારણે ત્રિપુરાનો રબર ઉદ્યોગ એટલો નફાકારક નથી.

ગામની બજાર સુધીની મર્યાદિત પહોંચને કારણે ગૌર સમુદાય રબર બોર્ડના લાઇસન્સ (પરવાના) પ્રાપ્ત ઠેકેદારો પર આધાર રાખે છે, તેઓ આસામ, મેઘાલય અને ક્યારેક મિઝોરમ થઈને કાચા રબરની નિકાસ કરે છે.

આ પડકારો છતાં ગૌર સમુદાય હજી પણ રબરમાં વધુ સંસાધનો અને સમયનું રોકાણ કરી રહ્યો છે. 2023 માં, રબરનું વાવેતર વધારવાના પ્રયાસરૂપે ગામમાં રબરના રોપાઓ માટે એક નર્સરીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

એક મૃત રબર

વર્ષોથી આ સમુદાયે તેમનું ધ્યાન માત્ર રબર પર કેન્દ્રિત કરવાની ભારે કિંમત ચૂકવી છે, માત્ર રબરના વાવેતરને કારણે નોંધપાત્ર પર્યાવરણીય પડકારો ઊભા થયા છે, જમીનની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થયો છે અને એ જમીન પર બીજા પાક ઉગાડવાનું મુશ્કેલ બન્યું છે.

રબર એક એવો પાક છે જેમાં પાણીની ખૂબ જ જરૂર હોય છે, તેથી આ સમુદાય રબરના વાવેતર માટે ભૂગર્ભજળ પર ખૂબ આધાર રાખે છે. રબરનું વાવેતર શરુ થયું એ પહેલા આ પ્રદેશની માટીવાળી જમીન વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરીને તેને જમીનના સ્તરોમાંથી પસાર થવા દેતી હતી, જેનાથી ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ થતું હતું (ભૂગર્ભજળનું સ્તર જળવાઈ રહેતું હતું). પરંતુ જેમ જેમ વાવેતરની સંખ્યામાં વધારો થયો તેમ તેમ ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

હાલમાં ગામમાં ફક્ત ત્રણ ઊંડા બોરવેલ છે. આમાંથી બેમાં મોટરાઇઝ્ડ પંપ છે, અને ત્રીજો હાથેથી ચલાવવામાં આવે (હેન્ડપંપ) છે. આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ વણસી છે, અનિયમિત વરસાદની પેટર્ન સ્થાનિક જળ ચક્રને સતત વિક્ષેપિત કરે છે.

પાણીની અછત ફક્ત ખેતી પૂરતી મર્યાદિત નથી – તે હવે સંપૂર્ણ સંકટ બની ગયું છે. ગામમાં કોઈ ઓવરહેડ વોટર સ્ટોરેજ સિસ્ટમ નથી, અને મોટાભાગના પરિવારો વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરતા સ્ત્રોતો પર આધાર રાખે છે. કેટલાક રહેવાસીઓએ પાણીનો સંગ્રહ કરવા અને માછીમારી માટે માટીના બંધની મદદથી નાના જળાશયો બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ પાણીની ખારાશ, ભારે ધાતુના લીકેજ અને તેલના પ્રદૂષણના ઊંચા સ્તરને કારણે આ પ્રયાસોને મર્યાદિત સફળતા મળી છે. આ સમુદાય પાણીની પહોંચમાં સુધારો કરવાની, હર ઘર જળ યોજના જેવી યોજનાઓ સહિતની સરકાર દ્વારા સમર્થિત પાણી પુરવઠા યોજનાઓની હિમાયત કરી રહ્યો છે. પરંતુ અત્યાર સુધી તેમના પ્રયાસો ફળદાયી થયા નથી. આ પરિસ્થિતિએ પાણી ભરવા માટે જેમને દરરોજ કૂવા સુધીની લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવી પડતી હોય એવી મહિલાઓ પર વધારાનો બોજ પણ નાખ્યો છે.

પાનીચેરાની બહાર આરોગ્ય, વીજળી અને બહેતર જીવનની શોધમાં

પાનીચેરામાં જીવનધોરણ સતત નીચે જઈ રહ્યું છે. ત્રિપુરામાં રબરની ખેતીથી ખાસ કમાણી થતી નથી અને આજીવિકાના ઝાઝા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો પણ નથી. વધુને વધુ યુવાનો પોતાની પારિવારિક જમીન છોડીને સારી તકોની શોધમાં બીજા રાજ્યોમાં જઈ રહ્યા છે. બિજયના મોટા ભાઈ, સુખરામ ગૌર કહે છે, “મારા બાળકો કામ માટે કેરળ ગયા છે. અમારામાંથી ઘણા ગામની બહાર સારી તકો શોધે છે.”

યુવા પેઢીને પાનીચેરા કરતાં વધુ સુવિધા આપતી જગ્યાનું આકર્ષણ હોય સમજી શકાય તેવું છે. ગામમાં બીજી ઘણી પાયાની જરૂરિયાતોનો પણ અભાવ છે. આ ગામના રહેવાસીઓને પ્રાથમિક આરોગ્યસંભાળ માટે ઘણીવાર 3-4 કિલોમીટર મુસાફરી કરવી પડે છે, અને મોટાભાગના લોકો માટે વીજળી હજી પણ એક વૈભવી વસ્તુ છે. સ્થાનિક રહેવાસી રીના ગૌર કહે છે, “અમે નિયમિતપણે વીજળી કાપનો સામનો કરીએ છીએ. ખાસ કરીને ઉનાળાના મહિનાઓમાં તે મુશ્કેલ હોય છે.”

લેટેક્સ સાથે સતત કામ કરવાથી આ સમુદાયના સભ્યોની ચામડી પર ઉઝરડા પડી ગયા છે. વધુમાં રબરના ધુમાડાને કારણે તેઓ શ્વસન સંબંધિત સમસ્યાઓનો ભોગ બને છે.

ગૌર સમુદાય સરકારી લાભો મેળવવા માંગે છે. જોકે, સમસ્યા એ છે કે તેમાંના ઘણા પાસે યોગ્ય દસ્તાવેજો નથી, પરિણામે તેમને સામાજ કલ્યાણ (યોજનાઓના) લાભો ગુમાવવા પડે છે. રીના કહે છે, “દસ્તાવેજીકરણના આ અભાવને કારણે સરકારી કલ્યાણ યોજનાઓ માટેની તાજેતરની ચકાસણી દરમિયાન ઘણા ગ્રામજનો જરૂરી દસ્તાવેજો જમા કરાવી શક્યા નહોતા.”

આ સમુદાય પાસે દસ્તાવેજો કેમ નથી? તેનો જવાબ પેઢીઓથી સ્થળાંતર કરી રહેલા ગૌર સમુદાયના ઇતિહાસમાં રહેલો છે. તેમાંના કેટલાકે પોતાના કાગળો તેમના અગાઉના ગામમાં છોડી દીધા હતા, તો રીના જેવા કેટલાક લોકો તેમના પૈતૃક ઘેરથી તેમના કાગળો ટ્રાન્સફર કરાવી શક્યા નહોતા.

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ છે અને મીત કાકડિયા દ્વારા તેની પુન: સમીક્ષા કરવામાં આવી છે.

— 

વધુ જાણો

• ત્રિપુરામાં રબરના વાવેતર રાજ્યની જૈવવિવિધતાને કેવી રીતે અસર કરે છે તે જાણો.
• ત્રિપુરામાં વચેટિયાઓ અને પહોંચની બહારનું બજાર આજીવિકાને કેવી રીતે અસર કરે છે તે વિશે વધુ વાંચો.