માનસિક ન્યાય: બિનસૂચિત જાતિઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે ધ્યાન આપવું

હું બે દાયકાથી વધુ સમયથી સામાજિક ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહી છું. વિવિધ બિન-નફાકારક સંસ્થાઓમાં કામ કરવાથી મને ખ્યાલ આવ્યો કે ભારતમાં સામાજિક ક્ષેત્ર હજી સુધી મારા સમુદાય – એક ડી-નોટિફાઇડ ટ્રાઇબ (ડીએનટી – બિનસૂચિત જાતિ) ઘિસાડી ગડિયા લોહાર સમુદાય – જેવા સમુદાયોની સમસ્યાઓ સાથે ખરેખર સંકળાયેલું નથી. 1871 માં બ્રિટિશ શાસકોએ ક્રિમિનલ ટ્રાઇબ્સ એક્ટ પસાર કર્યો ત્યારે વસાહતી બ્રિટિશ શાસકો દ્વારા નોમેડિક અને ડી-નોટિફાઇડ ટ્રાઇબ્સ (એનટી-ડીએનટી – વિચરતી અને બિનસૂચિત જાતિઓ) ને ખોટી રીતે ‘ગુનેગાર’ જાતિઓ તરીકે લેબલ કરવામાં આવી હતી. ત્યારથી આ સમુદાયો કલંક અને ભેદભાવનો ભોગ બનતા આવ્યા છે, 1952 માં ક્રિમિનલ ટ્રાઈબ્સ એક્ટ રદ થયા પછી પણ પરિસ્થિતિમાં બહુ ફેરફાર થયો નથી.

સામાજિક ક્ષેત્રની વાત કરીએ તો, તેમની પાસે ન તો એનટી-ડીએનટી જેવા વંચિત સમુદાયો સાથે વાતચીત કરવા માટે ભાષા છે અને ન તો તેમની મુશ્કેલીઓ સમજવા માટે જરૂરી સમજણ છે. એક તરફ એનટી-ડીએનટી સમુદાયોને ઘણીવાર કલ્યાણ યોજનાઓ અને વિકાસ સંબંધિત પહેલોમાંથી બાકાત રાખવામાં આવે છે ત્યારે બીજી તરફ સતત ભેદભાવ અને ઉપેક્ષાની તેમના માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર વિશે બહુ ઓછું લખાયું કે બોલાયું છે. બાળપણથી જ મારા પોતાના અનુભવો પરથી હું જાણતી હતી કે વંચિત લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને સામાજિક ગતિશીલતા, ગૌરવ, શિક્ષણ વિગેરે માટેના તેમના સંઘર્ષથી અલગ રીતે જોઈ શકાય નહીં. તો પછી આ દેશમાં પ્રવર્તિત માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત વર્તમાન વલણ – જેમાં મોટે ભાગે માનસિક સ્વાસ્થ્યને ફક્ત તબીબી બાબત તરીકે જ જોવામાં આવે છે તે – આ સમુદાયોને ક્યારેય કેવી રીતે સમાવી શકશે?

તબીબી ચર્ચાથી આગળ

કોઈ વ્યક્તિ અતિશય આક્રમક હોય અથવા ઉદાસીન વર્તન કરે ત્યારે તે વ્યક્તિ કોઈક પ્રકારની માનસિક તકલીફથી પીડાઈ રહી છે એમ કહી શકાય અને તે માટે તેમની સારવાર થઈ શકે. અથવા તેઓ ચિંતા અથવા હતાશાથી પીડાઈ રહ્યા હોવાનું નિદાન થઈ શકે. આ અભિગમ વ્યક્તિના સ્વાસ્થ્ય પર શેને કારણે અસર પહોંચી છે તે ધ્યાનમાં લીધા વિના તેનું પોસ્ટમોર્ટમ કરવા જેવું છે. વર્તમાન માનસિક સ્વાસ્થ્ય ચર્ચા મુજબ તે એક ચિંતિત, હતાશ વ્યક્તિ છે, અને તે જ નિષ્કર્ષ છે. પરંતુ આ ચિંતા અને હતાશાનું મૂળ કારણ કોણ ઓળખી કાઢશે? હું માનસિક સ્વાસ્થ્યની નિષ્ણાત નથી પરંતુ હું જાણું છું કે ઐતિહાસિક રીતે માનસિક સ્વાસ્થ્યને સંબોધવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલા વૈકલ્પિક અભિગમો કારગત નીવડ્યા છે, પછી ભલે તે દસ્તાવેજીકૃત કરવામાં આવ્યા ન હોય.

સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ મહિલાઓ માટે કરેલા કામ વિશે વિચારો. તેઓ હંમેશા શિક્ષણ સાથે સંકળાયેલા રહ્યા છે, પરંતુ મોટાભાગના લોકો ભૂલી જાય છે કે તેમણે એકલ મહિલાઓ, વિધવાઓ અને જાતીય હિંસા અને ઘરેલુ હિંસાનો ભોગ બનેલી મહિલાઓ માટે પણ કામ કર્યું હતું. આ મહિલાઓને તેમની પાસે પસંદગીના કોઈ વિકલ્પો જ ન હોય એવી સ્થિતિમાં મુકવામાં આવતી ત્યારે તેમાંની કેટલીક મહિલાઓ પોતાનું જીવન સમાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરતી હતી. સાવિત્રીબાઈ તેમને ઘેર લઈ આવતા અને તેમની વાત સાંભળતા. શું તેઓ આત્મહત્યા નિવારણ અને સલાહમાં સામેલ નહોતા? શું તેમણે મહિલાઓ માટે સંસાધનો ઉપલબ્ધ કરાવ્યા નહોતા? તેઓ કદાચ એક વ્યાવસાયિક સલાહકારની વ્યાખ્યામાં બંધબેસતા નહોતા, પરંતુ ઐતિહાસિક રીતે વંચિત લોકોને સહન કરવા પડતા અન્યાયની તેમની પાસે સ્પષ્ટ સમજ હતી અને તે અન્યાયને દૂર કરવા માટે તેઓ કામ કરતા હતા.

અન્યાયનો કોઈ જાદુઈ ઈલાજ નથી

12 મા ધોરણમાં હું મારી શાળામાં બીજા ક્રમે આવી હતી, પણ એના વર્ષો પછી પણ હું ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી શકી નહોતી. મને સતત લાગતું હતું કે હું પૂરતી સક્ષમ નથી; મારામાં આત્મવિશ્વાસનો અભાવ એ પ્રણાલીગત દમનનું પરિણામ છે એ સમજતા મને ઘણો સમય લાગ્યો હતો.

હજારો વર્ષોથી અમારા લોકોને કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ વિશેષાધિકાર ધરાવતા થોડા લોકો કરતા નીચા દરજ્જાના છે.

વંચિત સમુદાયોના લોકો તરીકે અમે ઘણીવાર અમારી જાતને સવાલ કરીએ છીએ: બીજાઓ જે કરી શકે છે એવું કંઈક અમે કેમ નથી કરી શકતા? જ્યારે અમને જવાબો નથી મળતા અને અમારા પ્રશ્નો બાબતે અમને મદદ કરવા માટે કોઈ નથી હોતું ત્યારે અમે અમારી જાતને અને અમારા સમુદાયને દોષ દેવાનું શરૂ કરીએ છીએ. જાત વિશેની આ ધારણાઓ આવે છે ક્યાંથી? શું આ કોઈ અંદર ને અંદર વિકસી રહેલી માનસિક બીમારીનું પરિણામ છે? ના, એ ભેદભાવ અને સામાજિક સ્તરીકરણની ઉપજ છે. અમારે એવા સંવાદની જરૂર છે જે અમારા માનસિક તણાવના મૂળ કારણોને સંબોધિત કરે.

હજારો વર્ષોથી અમારા લોકોને કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ વિશેષાધિકાર ધરાવતા થોડા લોકો કરતા નીચા દરજ્જાના છે. રોજિંદી વાતચીતમાં તેમની જાતિની મજાક ઉડાવાતી તેમણે સાંભળી છે. તેઓએ મહાકાવ્ય વાંચ્યા છે અને વાર્તાઓ સાંભળી છે જ્યાં અસુરોને રાક્ષસો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. તમે ઝારખંડની મુલાકાત લો તો તમને ખ્યાલ આવશે કે અસુર એ એક અલગ સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ ધરાવતી જનજાતિ છે. આજે પણ જ્યારે ડીએનટી સમુદાયોના લોકો સામે ખોટા કેસ દાખલ કરવામાં આવે છે ત્યારે એ ચોરી, ઘરફોડ ચોરી અને લૂંટના હોય છે અને એ તેમના ગુનાહિત ભૂતકાળની યાદ અપાવવાનું કામ કરે છે. અમે અમારી સીમાઓ ઓળંગીને અવાજ ઉઠાવીશું તો અમારે તેના પરિણામો ભોગવવા પડશે એવું જાણે અમને સતત કહેવામાં આવી રહ્યું હોય એવું લાગે છે.

આપણને કહેવામાં આવે છે કે અંગ્રેજોએ એનટી-ડીએનટી સમુદાયોની જમીનો અને સંસાધનો છીનવી લીધા હતા અને આ સાચું છે પરંતુ એ માટેની વાસ્તવિક પ્રક્રિયા જમીનદારો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવી હતી. અહીં જાતિ, વર્ગ અને લિંગ સંબંધિત પૂર્વગ્રહોનું હિંસક મિશ્રણ સાથે મળીને કામ કરતુ હતું, અને તે આજે પણ ચાલુ છે. ઘણા એનટી-ડીએનટી સમુદાયો ફક્ત ટકી રહેવા માટે જ વિચરતા સમુદાયો બન્યા છે; આજે તેઓ સ્થાયી થવા માંગતા હોય તો શું તેમના માટે જમીન ઉપલબ્ધ છે? શું સમાજનો બાકીનો વર્ગ તેમને સ્થાયી થવા માટે જરૂરી જમીન અને બીજા સંસાધનો પૂરા પાડવા તૈયાર છે?

માનસિક સ્વાસ્થ્યને સામાજિક ન્યાયના દ્રષ્ટિકોણથી પણ જોવું અને સમજવું જોઈએ.

આજે આપણે બિનનફાકારક સંસ્થાઓ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે કામ કરતા લોકોને સમાજ દ્વારા હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા લોકો માટે માનસિક સ્વાસ્થ્યની પહોંચ સુલભ બનાવવાની જરૂરિયાત વિશે વાત કરતા સાંભળીએ છીએ. આ એક સારી શરૂઆત છે, પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્યને સામાજિક ન્યાયના દ્રષ્ટિકોણથી પણ જોવું અને સમજવું જોઈએ. અને આપણે માનસિક ન્યાય માટે કામ કરવાની જરૂર છે. મારા મતે માનસિક ન્યાયની વિભાવનામાં ભારતના બંધારણ દ્વારા સુરક્ષિત કરાયેલા, વિકાસ, તકો, ભાગીદારી અને નેતૃત્વના લોકોના અધિકારોની હિમાયત કરવાનો અને તેની સુવિધા આપવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.

માનસિક ન્યાય માટેના માર્ગનો નકશો

વંચિત લોકો પર અત્યાચાર કરતી પ્રણાલીઓ ઘડાતા લાંબો સમય લાગ્યો છે. કોઈપણ બિનનફાકારક સંસ્થા માટે તેને એક દિવસમાં, એક અઠવાડિયામાં કે થોડા વર્ષોમાં તોડી પાડવાનું સરળ નહીં હોય. પરંતુ આ કામ ક્યાંકથી શરૂ તો થવું જ જોઈએ.

2016 માં મેં અનુભૂતિ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી હતી જેથી પાયાના સમુદાયોમાં નેતૃત્વનું નિર્માણ કરીને તેમને માટે જરૂરી પરિવર્તનનું નેતૃત્વ કરવા, તેમના અનુભવો પાછળનું સત્ય શોધવા, તેમના શક્તિશાળી અને પ્રગતિશીલ બહુજન ઇતિહાસનો ફરીથી દાવો કરવા અને પોતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે તેમને સક્ષમ બનાવી શકાય. તેમને જે સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડે છે તેના તેઓ નિષ્ણાત છે અને વ્યાપક બૌદ્ધિક, સામાજિક અને રાજકીય પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લઈ શકે છે અને તેમાં યોગદાન આપી શકે છે.

અમારા અનુભવ પરથી અમે શીખ્યા છીએ કે માનસિક ન્યાયને સંબોધવા માટે ફક્ત માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર જ કામ કરવાની જરૂર નથી. વંચિત સમુદાયોને માનસિક ન્યાય પહોંચાડવામાં નોંધપાત્ર મદદ કરી શકે એવા કેટલાક પ્રયાસોનો સંસ્થાના હાલના કામમાં જ સમાવેશ કરી શકાય. અહીં કેટલાક ઉદાહરણો પ્રસ્તુત છે:

1. ક્રિયા સંશોધન કરો

અનુભૂતિ ખાતે સમુદાયો સાથે વાતચીત કરીને અને તેમના અનુભવો વિશે વાત કરીને જ અમને ઘણુંબધું જાણવા મળે છે. તાજેતરમાં મહારાષ્ટ્રના થાણેમાં એનટી-ડીએનટી સમુદાયોનું સર્વેક્ષણ કરતી વખતે અમને જાણવા મળ્યું કે કેટલાક લોકો શૌચાલય અથવા સ્વચ્છતા સુવિધાઓની પહોંચની અપેક્ષા પણ રાખતા નથી, કારણ કે તેઓ જે જમીન પર રહે છે તે તેમની નથી અને તેમની પાસે દસ્તાવેજો નથી. તેથી અમે સમજી ગયા કે તેમણે તેમના મૂળભૂત અધિકારો વિશે અને તે કેવી રીતે મેળવી શકાય તે વિશે જાણવાની જરૂર છે, અને તેમને તેમના જ સમુદાયમાંથી આવતા હોય એવા સ્થાનિક પ્રતિનિધિઓની જરૂર છે. બિન-નફાકારક સંસ્થાઓ સમુદાયોને લાભ પહોંચાડવાનું કામ શરૂ કરતા પહેલા તેમની સાથે ફક્ત વાતચીત કરીને ઘણું જાણી શકે છે.

2. સંવાદ માટેની ભાષા શોધો

બિન-નફાકારક સંસ્થાઓએ તેઓ જે સમુદાય સાથે વાતચીત કરી રહ્યા હોય તે સમુદાયના લોકો સરળતાથી સમજી શકે એવી ભાષાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અલબત્ત, વ્યક્તિ સમુદાયની સ્થાનિક ભાષામાં વાત કરી શકતી હોવી જોઈએ એટલું જ નહીં પણ તેમના જીવંત વાસ્તવિક અનુભવોની સમજ મેળવવી પણ જરૂરી છે. સંસ્થાકીય ભાષા અહીં કામ નહીં લાગે. વાતચીતમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ઉદાહરણો અને વાર્તાઓના મૂળ સમુદાયના અનુભવોમાં હોવા જોઈએ.

અનુભૂતિ આ સફરમાં ઘણું શીખી છે અને હજી પણ પોતાની ભૂલોમાંથી શીખી રહી છે. એક વાર અમારા એક કાઉન્સેલરે એક મહિલાને, તે વહેલી સવારના 3 વાગ્યા સુધી કામ કરે છે એ જાણ્યા વિના, કામ કર્યા પછી પુસ્તકો વાંચવાનું સૂચવ્યું; આ પ્રકારનો અભિગમ જીવંત વાસ્તવિકતાઓને અવગણે છે.

સંબંધિત નોંધ પર, આપણે માનસિક સ્વાસ્થ્યની ચર્ચા સાથે સંકળાયેલી જટિલતાને પણ ઘટાડી શકીએ છીએ. અનુભૂતિ ખાતે અમે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવાનું શરૂ કર્યું છે જ્યાં લોકો ચિત્રો દોરે છે, ગીતો ગાય છે, કવિતા લખે છે અને સર્જનાત્મક અભિવ્યક્તિના બીજા સ્વરૂપો શોધે છે. તેમને માટે તેમની ઉદાસી અથવા એકલતાના અનુભવને વ્યક્ત કરવાનું આ એક માધ્યમ બની શકે છે – અને બાહ્ય વર્ણન લાદ્યા વિના, માનસિક સ્વાસ્થ્ય વિશે ચર્ચા કરવાની આ એક તક છે.

3. વિનિમયની સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરો

વિકાસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે કામ કરતા લોકોએ શીખવા માટે ખુલ્લા મનથી વંચિત સમુદાયોનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. તેનાથી આ સંવાદોમાં રહેલ શક્તિ અસંતુલનને દૂર કરવામાં મદદ મળે છે. આ સમુદાયોને આરોગ્ય સુવિધાઓ, સામાજિક લાભો વિગેરેની પહોંચ સુલભ બનાવવામાં મદદ કરતી વખતે સાંભળવા અને શીખવા માટે મન ખુલ્લું હોવું જોઈએ. આખરે સમસ્યાના મૂળ કારણને સંબોધ્યા વિના કોઈ ઉકેલ શોધી શકાતો નથી, અને તમે તેના વિશે જાણવા અને સમજવા માટે તૈયાર હશો તો જ તમને ખબર પડશે કે તે શું છે.

4. હાનિકારક કથાઓને દૂર કરો

વિકાસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રોમાં વંચિત સમુદાયો સાથેની વાતચીતમાં પણ તેમના સંઘર્ષના વર્ણનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની વૃત્તિ છે. આ અભિગમ લોકો લાચાર છે એ વિચારને મજબૂત બનાવે છે, જે લોકો તેમની ઓળખ અને સંસ્કૃતિ વિશે હાનિકારક કથાઓ સાંભળીને ઉછર્યા છે તેમને માટે એ ફાયદાકારક નથી. તેના બદલે તેમને તેમની સંસ્કૃતિ અને વારસાની સમૃદ્ધિને ઓળખવામાં મદદ કરવા અને તેમની પરિસ્થિતિના મૂળ કારણોની અધિકાર-આધારિત સમજણ કેળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

સમાજ માની લે છે કે વિચરતા સમુદાયો કોઈ ધ્યેય વિના ભટકતા રહે છે, જ્યારે વાસ્તવિકતા એ છે કે તેમની પાસે તેમના પોતાના નકશા અને નદીઓ અને ઋતુઓનું પરંપરાગત જ્ઞાન છે જે તેમને માર્ગદર્શન આપે છે. આ સમુદાયો સાથેની વાતચીત આ પ્રકારની સશક્ત વાર્તાઓની આસપાસ વણાયેલી હોવી જોઈએ જે તેમને આત્મવિશ્વાસ કેળવવામાં મદદ કરે.

અનુભૂતિ બહુજન લોકો સાથે કામ કરે છે, તેથી અમે બહુજન ચળવળ અને આંબેડકરવાદી રાજકારણ વિશેની ચર્ચામાં ભાગ લઈએ છીએ. અમે બાળકોને પુણેમાં સાવિત્રીબાઈ ફૂલેની ભીડે વાડા શાળામાં લઈ જઈએ છીએ જેથી તેઓ તે સ્થાનની મુલાકાત લઈ શકે જ્યાંથી પહેલી પેઢીની ઘણી બહુજન મહિલાઓએ તેમનું શિક્ષણ શરૂ કર્યું હતું. અમને લાગે છે કે એક રૂમમાં પ્રવચનોમાં હાજરી આપવાને બદલે આ ફિલ્ડ વિઝિટ્સ અને ત્યારબાદ થતી વાતચીતો બાળકો, યુવાનો, મહિલાઓ અને સમુદાયના નેતાઓને તેમના સમુદાયોના નેતૃત્વ, વારસો અને માનસિક ક્ષમતા વિશે શીખવામાં મદદ કરે છે.

5. કાયદાઓ, અધિકારો અને નીતિઓ વિશે જાગૃતિ લાવો

ભારત પાસે જરૂરિયાતમંદોને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળ પૂરી પાડવા માટે ઘડવામાં આવેલા માનસિક સ્વાસ્થ્ય અધિનિયમ, 2017 જેવા પ્રગતિશીલ કાયદાઓ છે. ભારતીય બંધારણ એ બીજું એક મહત્વપૂર્ણ સાધન છે જેનો ઉપયોગ વંચિત લોકો તેમના અધિકારો માટે લડવા માટે કરી શકે છે. આપણા મૂળભૂત અધિકારો વ્યક્તિઓ વચ્ચે ભેદભાવ કરતા નથી. આપણે લોકોને તેમના બંધારણીય અધિકારો વિશે જાગૃત કરવાની અને આ અધિકારો હાંસલ કરવાના માર્ગો શોધવામાં મદદ કરવાની જરૂર છે.

સંસ્થાઓએ પોતે જ તેમની ટીમો અને કાર્યક્રમના સહભાગીઓને જાતિ આધારિત, લિંગ આધારિત, અથવા બીજા કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવથી સુરક્ષિત રાખે.

આ ઉપરાંત, સંસ્થાઓએ પોતે જ તેમની ટીમો અને કાર્યક્રમના સહભાગીઓને જાતિ આધારિત, લિંગ આધારિત, અથવા બીજા કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવથી સુરક્ષિત રાખે અને તેમની માનસિક સુખાકારી સુનિશ્ચિત કરે એવી નીતિઓ સ્થાપિત કરવી અને અમલમાં મૂકવી જોઈએ. જ્યારે કોઈ સંસ્થા નીતિઓ સ્થાપિત કરે છે ત્યારે તે તેના તમામ હિસ્સેદારો – ભંડોળ પૂરું પાડનારાઓ, કર્મચારીઓ, બોર્ડના સભ્યો અને બીજાઓ – માટે તે નીતિઓ વાંચવા, તેની સમીક્ષા કરવા અને તે અંગે પ્રશ્નો પૂછવાની તક ઊભી કરે છે. આ એક ખુલ્લી, સ્વસ્થ અને પારદર્શક રીત છે જેમાં કામના સ્થળે માનસિક ન્યાયને પ્રોત્સાહન આપતું વાતાવરણ ઊભું કરવામાં આવે છે.

સામાજિક ક્ષેત્રે પ્રાથમિકતાઓને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવાની જરૂર છે

વંચિત સમુદાયો સાથે ખરેખર સમાવેશક ભાગીદારીનું મોડેલ વિકસાવું એ સામાજિક ક્ષેત્ર માટે એક લાંબી સફર હશે. આપણે એ હકીકતને અવગણી શકીએ નહીં કે આ ક્ષેત્ર પોતે પિતૃસત્તા, જાતિવાદ, વર્ગવાદ અને બીજી તમામ સમસ્યાઓમાં ફસાયેલું છે જેની સામે લડવાનો તે ઇરાદો ધરાવે છે. આજે સામાજિક ક્ષેત્ર જે દિશા લઈ રહ્યું છે તે ભંડોળ પૂરું પાડનાર વ્યક્તિઓ સંસ્થાઓ દ્વારા ભારે પ્રભાવિત છે, પરંતુ જેઓ સૌથી વધુ વંચિત છે તેમની ખરેખર સેવા કરવી હોય તો આપણે યાદ રાખવું જોઈએ કે ભંડોળ એ આગળ વધવાના માર્ગને ટેકો આપતું એક સાધન માત્ર છે. અનુભૂતિ ખાતે અમે અમારી જાતને સતત યાદ અપાવીએ છીએ કે અમારે કઠોર માળખાં, પ્રોજેક્ટની સમયમર્યાદાના ભારણ અને ભંડોળ પૂરું પાડનારાઓની માગણીઓને નારીવાદી અને જાતિ વિરોધી વિચારધારાનું પાલન કરીને સમુદાયો સાથે કામ કરવાના અમારા ધ્યેય પર હાવી થવા દેવા ન જોઈએ.

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ છે અને મીત કાકડિયા દ્વારા તેની પુન: સમીક્ષા કરવામાં આવી છે.

—

વધુ જાણો

• ભારતના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અધિનિયમ, 2017 ની સુસંગતતા વિશે જાણો.
• ભારતમાં જાતિ માનસિક સ્વાસ્થ્યને કેવી રીતે અસર પહોંચાડે છે તે સમજો.
• ભારતમાં વંચિત સમુદાયના લોકો માટે માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળની પહોંચ કેવી રીતે સુલભ નથી તે જાણો.