અંધ વિદ્યાર્થીઓને માટે સારા લહિયા શોધવાનો પડકાર

મારું નામ છાયા કુશવાહા છે, અને હું છત્તીસગઢના રાયપુરમાં રહું છું. હું દૂધધારી બજરંગ ગર્લ્સ કોલેજમાં બીએના અંતિમ વર્ષની વિદ્યાર્થીની છું. હું રાયપુરના નેશનલ એસોસિએશન ફોર ધ બ્લાઇન્ડ – પ્રેરણા ભવન (એનએબીપી) સાથે સંકળાયેલી 125 અંધ છોકરીઓમાંની એક છું, આ સંસ્થા અમને અભ્યાસમાં સહાય કરે છે. આ સંસ્થામાંથી ઘણી વિદ્યાર્થીનીઓ રેલ્વે, બેંકિંગ, શિક્ષણ અને સંગીત જેવા ક્ષેત્રોમાં કામ કરીને આત્મનિર્ભર બની છે પરંતુ આ સફર અમારે માટે ખૂબ જ મુશ્કેલ રહી છે. સ્વતંત્ર બનેલી ઓછી દ્રષ્ટિ ધરાવતી અથવા અંધ છોકરીઓની સંખ્યા ઘણી વધારે હોઈ શકત પરંતુ અમારે ઘણા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે, જેમાં સૌથી મોટો પડકાર પરીક્ષા દરમિયાન સારા લહિયાનો અભાવ છે.

અંધ વિદ્યાર્થીઓ તરીકે અમારી પરીક્ષાઓ અમે જાતે લખી શકતા નથી તેથી અમને લહિયા આપવામાં આવે છે, અમે જે જવાબો લખાવીએ છીએ તે તેઓ લખે છે. પરંતુ આ પ્રક્રિયા લાગે છે તેટલી સરળ નથી. લહિયાની પસંદગી માટે કડક નિયમો છે – ઉદાહરણ તરીકે, લહિયો પરીક્ષાર્થી કરતા નાનો હોવો જોઈએ અને નીચલા ધોરણમાં અભ્યાસ કરતો હોવો જોઈએ. તેથી હું 10 મા ધોરણની પરીક્ષા આપી રહી હોઉં તો મારો લહિયો 8 મું કે 9 મું ધોરણ પાસ હોવો જોઈએ. 11 મા કે 12 મા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓ મારા લહિયા ન બની શકે. આ નિયમો પરીક્ષા પ્રામાણિકપણે લેવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે છે.

અંધ છોકરીઓ માટે ફક્ત છોકરીઓને જ લહિયો બનવાની મંજૂરી છે આ હકીકતને કારણે અમારી મુશ્કેલીમાં વધારો થાય છે. આ પ્રતિબંધ અમારા માટે લહિયા તરીકે કોઈને શોધવાનું વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે. ઘણીવાર અમને મદદ કરવા તૈયાર હોય એવો કોઈ લહિયો મેળવવા માટે અમારે અમારા પોતાના ખિસ્સામાંથી 200-500 રુપિયા ચૂકવવા પડે છે.

લહિયો શોધવો એ એક વાત છે, પણ સારો લહિયો શોધવો એ આખી અલગ વાત છે. લહિયાની લખવાની શૈલી, તેમની સમજણનું સ્તર – બધું જ અમારા ગુણને અસર કરે છે. અમે બ્રેઇલમાં વાંચીએ છીએ, જ્યારે અમારા લહિયા સામાન્ય રીતે બોલાતી હિન્દી કે અંગ્રેજીમાં લખે છે. ક્યારેક અમને ખબર પણ નથી હોતી કે અમારા લહિયાઓએ અમે લખાવેલા જવાબો બરોબર લખ્યા છે કે નહીં. મારી છેલ્લી પરીક્ષામાં મેં મારા લહિયાને દરેક જવાબ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવ્યો હતો પરંતુ જ્યારે પરિણામ આવ્યું ત્યારે મને ખબર પડી કે મારું સંગીતની પરીક્ષાનું પેપર કોરું છોડી દેવામાં આવ્યું હતું. આનાથી મારા પરિણામને અસર પહોંચી હતી.

સમયની પણ સમસ્યા છે. નિયમો અનુસાર અંધ વિદ્યાર્થીઓ તેમની પરીક્ષા માટે વધારાનો એક કલાક મેળવવા હકદાર છે, પરંતુ ઘણા શિક્ષકો આ વાત જાણતા નથી અને અમને ફાળવવામાં આવેલ પૂરેપૂરો સમય આપતા નથી. પ્રશ્નો સમજવામાં અને અઘરા પ્રશ્નોના જવાબો લખાવવામાં સમય લાગે છે, તેથી ક્યારેક મારે કેટલાક સવાલો છૂટી જાય છે.

મારી મિત્ર કમલેશ્વરી વર્મા લહિયો શોધવા એક કોલેજમાં ગઈ ત્યારે ત્યાંના પ્રિન્સિપાલને આ નિયમોની ખબર પણ નહોતી અને તેમણે મદદ કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. બીજી એક પરિચિત, 11 મા ધોરણમાં ભણતી દુર્ગેશ્વરી વર્માને 7 મા ધોરણની વિદ્યાર્થીનીને લહિયા તરીકે રાખી 10 મા ધોરણની પરીક્ષા આપવી પડી હતી. તે ખૂબ ધીમેથી લખતી હતી, અને તેના અક્ષર સ્પષ્ટ નહોતા, પરિણામે દુર્ગેશ્વરીને પરીક્ષા માટે તેણે કરેલી તૈયારીના આધારે ધાર્યા કરતા ઓછા ગુણ મળ્યા હતા. છેલ્લી ઘડીએ લહિયો હાજર ન રહે ત્યારે સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. પછીથી અમારે બીજા કોઈને શોધવા માટે દોડાદોડ કરવી પડે છે અને ઘણીવાર વધારે પૈસા ચૂકવવા પડે છે.

અમારી કોલેજના પ્રિન્સિપાલ કિરણ ગજપાલે એક સકારાત્મક પગલું ભર્યું છે. તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે કોઈપણ વર્ગના વિદ્યાર્થીઓ અંધ છોકરીઓ માટે લહિયો બની શકે છે. પરંતુ બધા શિક્ષકોએ હજી સુધી આ પહેલ સ્વીકારી નથી.

મારી ફક્ત એક જ માંગ છે – અમને બ્રેઇલ લિપિમાં પરીક્ષા આપવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ. આ રીતે અમે અમારા જવાબો સમજીને અમારી જાતે બરોબર લખી શકીશું.

એનએબીપીના વંદના પવાર કહે છે કે સારા અને વિશ્વસનીય લહિયા શોધવાના પડકારોને કારણે ઘણી છોકરીઓ એટલી તણાવમાં આવી જાય છે કે તેઓ ખાવાનું પણ છોડી દે છે. અને તમારી બધી મહેનત નકામી જાય ત્યારે તમારો ઉત્સાહ ભાંગી જાય અને તમે હતાશ થઈ જાઓ એ સાચી વાત છે. તેથી જ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ આ સમસ્યાને ગંભીરતાથી લેવી જોઈએ. અમે ફક્ત અભ્યાસ કરવાનો અધિકાર જ નથી ઇચ્છતા. અમે અવરોધો વિના, ચિંતા વિના અમારી પરીક્ષાઓ આપવાની સ્વતંત્રતા પણ ઇચ્છીએ છીએ.

છાયા કુશવાહા એક વિદ્યાર્થીની છે અને તેઓ નેશનલ એસોસિએશન ફોર ધ બ્લાઇન્ડ – પ્રેરણા ભવન સાથે સંકળાયેલા છે.

ટ્રાન્સલેશન ટૂલનો ઉપયોગ કરીને અંગ્રેજીમાંથી અનુવાદિત કરવામાં આવેલ આ લેખની સમીક્ષા અને તેનું સંપાદન મૈત્રેયી યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવેલ છે અને મીત કાકડિયા દ્વારા તેની પુન: સમીક્ષા કરવામાં આવી છે. 

—  

વધુ જાણો: નબળું ઇન્ટરનેટ આદિવાસી વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણની પહોંચથી કેવી રીતે દૂર રાખે છે તે વિશે વધુ જાણો.